快樂巴利palinanda.cc

清淨道論·不淨業處的解說 Asubhakammaṭṭhānaniddeso

本經目錄六、不淨業處的解說膨脹相等語義釋義膨脹相業處青瘀相等業處雜論如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,於定的修習之部,名為〈不淨業處的解說〉的第六章[終]。

已對照

六、不淨業處的解說

6. Asubhakammaṭṭhānaniddeso
已對照

膨脹相等語義釋義

Uddhumātakādipadatthavaṇṇanā
102緬 1.173已對照

一百零二、在緊接諸遍之後所列舉的膨脹相、青瘀相、膿爛相、斷壞相、食殘相、散亂相、斬斫離散相、血塗相、蟲聚相、骸骨相——這十種無識的不淨之中:猶如風箱被風[鼓起]一般,由於命根斷絕之後依次升起的腫脹而膨脹,故為「膨脹(uddhumāta)」;「膨脹」即是「膨脹相(uddhumātaka)」;或者,因可厭故為可鄙的「膨脹」,即「膨脹相」——這是對那樣的死屍的稱呼。

102. Kasiṇānantaramuddiṭṭhesu pana uddhumātakaṃ, vinīlakaṃ, vipubbakaṃ, vicchiddakaṃ, vikkhāyitakaṃ, vikkhittakaṃ, hatavikkhittakaṃ, lohitakaṃ, puḷavakaṃ, aṭṭhikanti dasasu aviññāṇakāsubhesu bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva uddhumātakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ.
已對照

變壞而成青色者稱為「青(vinīla)」;「青」即是「青瘀相(vinīlaka)」;或者,因可厭故為可鄙的「青」,即「青瘀相」——這是對如下死屍的稱呼:在肉豐厚之處呈紅色,在膿積聚之處呈白色,而大體上呈青色,在青色之處猶如覆著青衣一般。

Vinīlaṃ vuccati viparibhinnanīlavaṇṇaṃ, vinīlameva vinīlakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetamadhivacanaṃ.
已對照

在破裂之處流出的膿為「膿(vipubba)」;「膿」即是「膿爛相(vipubbaka)」;或者,因可厭故為可鄙的「膿」,即「膿爛相」——這是對那樣的死屍的稱呼。

Paribhinnaṭṭhānesu vissandamānaṃ pubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva vipubbakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.
已對照

因截為兩段而分開者稱為「斷(vicchidda)」;「斷」即是「斷壞相(vicchiddaka)」;或者,因可厭故為可鄙的「斷」,即「斷壞相」——這是對從中間被截斷的死屍的稱呼。

Vicchiddaṃ vuccati dvidhā chindanena apadhāritaṃ, vicchiddameva vicchiddakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ vicchiddanti vicchiddakaṃ. Vemajjhe chinnassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.
已對照

被狗、豺等從這裡那裡以種種方式所齧食,故為「齧食(vikkhāyita)」;「齧食」即是「食殘相(vikkhāyitaka)」;或者,因可厭故為可鄙的「齧食」,即「食殘相」——這是對那樣的死屍的稱呼。

Ito ca etto ca vividhākārena soṇasiṅgālādīhi khāditanti vikkhāyitaṃ, vikkhāyitameva vikkhāyitakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ vikkhāyitanti vikkhāyitakaṃ. Tathārūpassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.
已對照

向種種[方向]散棄者為「散(vikkhitta)」;「散」即是「散亂相(vikkhittaka)」;或者,因可厭故為可鄙的「散」,即「散亂相」——這是對如是「手在一處、足在一處、頭在一處」那樣從此從彼被拋棄的死屍的稱呼。

Vividhaṃ khittaṃ vikkhittaṃ, vikkhittameva vikkhittakaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ vikkhittanti vikkhittakaṃ. Aññena hatthaṃ aññena pādaṃ aññena sīsanti evaṃ tato tato khittassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.
已對照

它既被斬斫,又依前述方式而散亂,故為「斬斫離散相(hatavikkhittaka)」——這是對以刀在大小肢節上作烏鴉足之狀砍斫之後、依所說方式被散棄的死屍的稱呼。

Hatañca taṃ purimanayeneva vikkhittakañcāti hatavikkhittakaṃ. Kākapadākārena aṅgapaccaṅgesu satthena hanitvā vuttanayena vikkhittassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.
緬 1.174已對照

散佈、散棄血,[血]從這裡那裡流溢,故為「血塗相(lohitaka)」——這是對塗滿了流溢之血的死屍的稱呼。

Lohitaṃ kirati vikkhipati ito cito ca paggharatīti lohitakaṃ. Paggharitalohitamakkhitassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.
已對照

「蛆(puḷava)」稱為蟲;散佈諸蛆,故為「蟲聚相(puḷavaka)」——這是對充滿了蟲的死屍的稱呼。

Puḷavā vuccanti kimayo, puḷave kiratīti puḷavakaṃ. Kimiparipuṇṇassa chavasarīrassetamadhivacanaṃ.
已對照

「骨(aṭṭhi)」即是「骸骨相(aṭṭhika)」;或者,因可厭故為可鄙的「骨」,即「骸骨相」——這是對骸骨連鎖、也是對單一塊骨的稱呼。而依這些膨脹相等而生起的諸相,以及在諸相上所獲得的諸禪,也正是這些名稱。

Aṭṭhiyeva aṭṭhikaṃ. Paṭikkūlattā vā kucchitaṃ aṭṭhīti aṭṭhikaṃ. Aṭṭhisaṅkhalikāyapi ekaṭṭhikassapetamadhivacanaṃ. Imāni ca pana uddhumātakādīni nissāya uppannanimittānampi nimittesu paṭiladdhajjhānānampetāneva nāmāni.
已對照

膨脹相業處

Uddhumātakakammaṭṭhānaṃ
103已對照

一百零三、此中,欲在膨脹相的屍體上生起膨脹相之相、修習稱為膨脹相之禪的瑜伽者,應依地遍中所說的方式,前往所說那樣的阿闍梨處,學取業處。他[阿闍梨]為他講說業處時,應把為不淨相而前往的規定、周圍諸相的辨識、以十一種[方式]把取相、來去之道的省察——如是以安止的規定為終結的一切,都講說[給他]。他也應把一切好好地學取,前往前面所說那樣的坐臥處,一邊尋求膨脹相之相而住。

103. Tattha uddhumātakasarīre uddhumātakanimittaṃ uppādetvā uddhumātakasaṅkhātaṃ jhānaṃ bhāvetukāmena yoginā pathavīkasiṇe vuttanayeneva vuttappakāraṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā kammaṭṭhānaṃ uggahetabbaṃ. Tenassa kammaṭṭhānaṃ kathentena asubhanimittatthāya gamanavidhānaṃ, samantā nimittupalakkhaṇaṃ, ekādasavidhena nimittaggāho, gatāgatamaggapaccavekkhaṇanti evaṃ appanāvidhānapariyosānaṃ sabbaṃ kathetabbaṃ. Tenāpi sabbaṃ sādhukaṃ uggahetvā pubbe vuttappakāraṃ senāsanaṃ upagantvā uddhumātakanimittaṃ pariyesantena vihātabbaṃ.
104已對照

一百零四、如是住著時,即使聽到人們說「在某某村門、或林野入口、或道路上、或山麓、或樹下、或冢間,棄置著一具膨脹相的屍體」,也不應當即就像從無渡口處衝入[水中]的人那樣前往。為什麼呢?因為這所謂的不淨,有時為猛獸所盤踞,有時為非人所盤踞,在那裡他可能有命難。或者,到此處的去路經過村門、或沐浴的渡口、或田埂,在那裡異性的色會進入視野;或者那屍體本身就是異性的。因為對男人而言女人的身體、對女人而言男人的身體是異性的;而這剛死的[屍體]也會顯現為淨,由此他可能有梵行之難。但若他自忖「這對像我這樣的人並不沉重」,就應如是自忖著前往。

104. Evaṃ viharantena ca asukasmiṃ nāma gāmadvāre vā aṭavimukhe vā panthe vā pabbatapāde vā rukkhamūle vā susāne vā uddhumātakasarīraṃ nikkhittanti kathentānaṃ vacanaṃ sutvāpi na tāvadeva atitthena pakkhandantena viya gantabbaṃ. Kasmā? Asubhaṃ hi nāmetaṃ vāḷamigādhiṭṭhitampi amanussādhiṭṭhitampi hoti. Tatrassa jīvitantarāyopi siyā. Gamanamaggo vā panettha gāmadvārena vā nahānatitthena vā kedārakoṭiyā vā hoti. Tattha visabhāgarūpaṃ āpāthamāgacchati, tadeva vā sarīraṃ visabhāgaṃ hoti. Purisassa hi itthisarīraṃ itthiyā ca purisasarīraṃ visabhāgaṃ, tadetaṃ adhunāmataṃ subhatopi upaṭṭhāti, tenassa brahmacariyantarāyopi siyā. Sace pana ‘‘nayidaṃ mādisassa bhāriya’’nti attānaṃ takkayati, evaṃ takkayamānena gantabbaṃ.
105緬 1.175已對照

一百零五、前往時,應告知僧團上座或某位知名的比丘之後才去。為什麼呢?因為若他在冢間被非人、獅子、虎等的色、聲等不可意的所緣所壓倒,以致大小肢節顫抖,或所吃的[食物]存不住,或生起別的病惱,那時那[比丘]會在寺裡替他妥善看守缽與衣,或派年輕比丘或沙彌去照料那比丘。此外,盜賊們以為冢間是無所疑慮之處,已作案的與未作案的盜賊都會聚集[在那裡]。他們被人們追趕時,甚至會把財物丟在比丘近旁而逃走。人們[說]「我們看見了連同贓物的盜賊」,便抓住比丘加以傷害。那時那[比丘]會讓那些人明白:「不要傷害他,他是告知了我之後,為了這樣的事而去的。」使[他]平安。這是告知之後前往的功德利益。所以,應告知所說那樣的比丘之後,以對觀看不淨相所生起的渴望,猶如剎帝利[前往]灌頂之處、祭祀者[前往]祭祀堂、或窮人[前往]藏寶之處那樣,生起喜與喜悅而前往;應如是生起喜與喜悅,依諸義注中所說的規定前往。因為這已被說過——

105. Gacchantena ca saṅghattherassa vā aññatarassa vā abhiññātassa bhikkhuno kathetvā gantabbaṃ. Kasmā? Sace hissa susāne amanussasīhabyagghādīnaṃ rūpasaddādianiṭṭhārammaṇābhibhūtassa aṅgapaccaṅgāni vā pavedhenti, bhuttaṃ vā na parisaṇṭhāti, añño vā ābādho hoti. Athassa so vihāre pattacīvaraṃ surakkhitaṃ karissati. Dahare vā sāmaṇere vā pahiṇitvā taṃ bhikkhuṃ paṭijaggissati. Apica susānaṃ nāma nirāsaṅkaṭṭhānanti maññamānā katakammāpi akatakammāpi corā samosaranti. Te manussehi anubaddhā bhikkhussa samīpe bhaṇḍakaṃ chaḍḍetvāpi palāyanti. Manussā ‘‘sahoḍḍhaṃ coraṃ addasāmā’’ti bhikkhuṃ gahetvā viheṭhenti. Athassa so ‘‘mā imaṃ viheṭhayittha, mamāyaṃ kathetvā iminā nāma kammena gato’’ti te manusse saññāpetvā sotthibhāvaṃ karissati. Ayaṃ ānisaṃso kathetvā gamane. Tasmā vuttappakārassa bhikkhuno kathetvā asubhanimittadassane sañjātābhilāsena yathānāma khattiyo abhisekaṭṭhānaṃ, yajamāno yaññasālaṃ, adhano vā pana nidhiṭṭhānaṃ pītisomanassajāto gacchati, evaṃ pītisomanassaṃ uppādetvā aṭṭhakathāsu vuttena vidhinā gantabbaṃ. Vuttañhetaṃ –
緬 1.176已對照

「學取膨脹相之不淨相者,獨自而無伴地前往,以已現起、不忘失的念,諸根內攝,意不外馳,省察來去之道。在棄置著膨脹相之不淨相的那個地方,他令岩石、或蟻丘、或樹、或灌叢、或藤蔓與相俱,令與所緣俱。令與相俱、令與所緣俱之後,他從自性之狀辨識膨脹相之不淨相:從顏色、從特徵、從形狀、從方位、從處所、從限定,從關節、從孔隙、從凹處、從凸處、從周遍。他把那相善加把取,善加憶持,善加辨定。他把那相善加把取、善加憶持、善加辨定之後,獨自而無伴地前往,以已現起、不忘失的念,諸根內攝,意不外馳,省察來去之道。他經行時,也決意於與彼相應的經行處;坐時,也敷設與彼相應的座位。

‘‘Uddhumātakaṃ asubhanimittaṃ uggaṇhanto eko adutiyo gacchati upaṭṭhitāya satiyā asammuṭṭhāya antogatehi indriyehi abahigatena mānasena gatāgatamaggaṃ paccavekkhamāno. Yasmiṃ padese uddhumātakaṃ asubhanimittaṃ nikkhittaṃ hoti, tasmiṃ padese pāsāṇaṃ vā vammikaṃ vā rukkhaṃ vā gacchaṃ vā lataṃ vā sanimittaṃ karoti, sārammaṇaṃ karoti. Sanimittaṃ katvā sārammaṇaṃ katvā uddhumātakaṃ asubhanimittaṃ sabhāvabhāvato upalakkheti, vaṇṇatopi liṅgatopi saṇṭhānatopi disatopi okāsatopi paricchedatopi sandhito vivarato ninnato thalato samantato. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti, sūpadhāritaṃ upadhāreti, suvavatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā suvavatthitaṃ vavatthapetvā eko adutiyo gacchati upaṭṭhitāya satiyā asammuṭṭhāya antogatehi indriyehi abahigatena mānasena gatāgatamaggaṃ paccavekkhamāno. So caṅkamantopi tabbhāgiyaññeva caṅkamaṃ adhiṭṭhāti. Nisīdantopi tabbhāgiyaññeva āsanaṃ paññapeti.
已對照

「周圍諸相的辨識有何目的?有何功德利益?周圍諸相的辨識以不迷亂為目的,以不迷亂為功德利益。以十一種[方式]把取相有何目的?有何功德利益?以十一種[方式]把取相以繫縛為目的,以繫縛為功德利益。來去之道的省察有何目的?有何功德利益?來去之道的省察以令路徑正行為目的,以令路徑正行為功德利益。

‘‘Samantā nimittupalakkhaṇā kimatthiyā kimānisaṃsāti? Samantā nimittupalakkhaṇā asammohatthā asammohānisaṃsā. Ekādasavidhena nimittaggāho kimatthiyo kimānisaṃsoti? Ekādasavidhena nimittaggāho upanibandhanattho upanibandhanānisaṃso. Gatāgatamaggapaccavekkhaṇā kimatthiyā kimānisaṃsāti? Gatāgatamaggapaccavekkhaṇā vīthisampaṭipādanatthā vīthisampaṭipādanānisaṃsā.
已對照

「他見功德利益,作寶想,生起敬重,心懷珍愛,把心繫縛於那所緣:『我必定以這行道從老死中解脫。』他已離諸欲……乃至……成就並住於初禪。他便證得了色界初禪、天住,以及修所成的福業事。」

‘‘So ānisaṃsadassāvī ratanasaññī hutvā cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sampiyāyamāno tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ upanibandhati ‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā parimuccissāmī’ti. So vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Tassādhigataṃ hoti rūpāvacaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ dibbo ca vihāro bhāvanāmayañca puññakiriyavatthu’’nti.
106已對照

一百零六、所以,凡為了令心警覺而去觀看墓地者,即使敲擊犍稚、召集眾人之後才去也可以。但以業處為首而前往者,應獨自而無伴,不捨棄根本業處、正作意著它,在冢間為了驅除狗等的危難而拿著柺杖或棍子,以成就[唸的]善現起之狀而令念不忘失,並以成就以意為第六的諸根內攝之狀而成為意不外馳者,[如是]前往。

106. Tasmā yo cittasaññattatthāya sivathikadassanaṃ gacchati, so ghaṇḍiṃ paharitvā gaṇaṃ sannipātetvāpi gacchatu. Kammaṭṭhānasīsena pana gacchantena ekakena adutiyena mūlakammaṭṭhānaṃ avissajjetvā taṃ manasikaronteneva susāne soṇādiparissayavinodanatthaṃ kattaradaṇḍaṃ vā yaṭṭhiṃ vā gahetvā, sūpaṭṭhita bhāvasampādanena asammuṭṭhaṃ satiṃ katvā, manacchaṭṭhānañca indriyānaṃ antogatabhāvasampādanato abahigatamanena hutvā gantabbaṃ.
緬 1.177已對照

出寺之時,就應察知其門:「我是從某方的某門出來的。」然後應辨定他所走的那條路:這條路是朝東方去,還是朝西、北、南方,或是朝四隅去。又:在此處它向左去,在此處向右;在此處有岩石,在此處有蟻丘,在此處有樹,在此處有灌叢,在此處有藤蔓。應如是辨定所去之路而前往相之處。但不可逆風[而行]。因為對逆風而行者,屍臭衝擊鼻子,或會擾動腦,或會使[他]吐出食物,或會令[他]生起悔恨:「我竟來到了這樣的屍處。」所以應避開逆風,順風前往。若不能沿順風之路前往——中間有山、或懸崖、或岩石、或籬笆、或荊棘之處、或水、或泥沼——應以衣角掩住鼻子前往。這是他前往的義務。

Vihārato nikkhamanteneva asukadisāya asukadvārena nikkhantomhīti dvāraṃ sallakkhetabbaṃ. Tato yena maggena gacchati, so maggo vavatthapetabbo, ayaṃ maggo pācinadisābhimukho vā gacchati, pacchimauttaradakkhiṇadisābhimukho vā vidisābhimukhovāti. Imasmiṃ pana ṭhāne vāmato gacchati, imasmiṃ ṭhāne dakkhiṇato, imasmiṃ cassa ṭhāne pāsāṇo, imasmiṃ vammiko, imasmiṃ rukkho, imasmiṃ gaccho, imasmiṃ latāti. Evaṃ gamanamaggaṃ vavatthapentena nimittaṭṭhānaṃ gantabbaṃ. No ca kho paṭivātaṃ. Paṭivātaṃ gacchantassa hi kuṇapagandho ghānaṃ paharitvā matthaluṅgaṃ vā saṅkhobheyya, āhāraṃ vā chaḍḍāpeyya, vippaṭisāraṃ vā janeyya ‘‘īdisaṃ nāma kuṇapaṭṭhānaṃ āgatomhī’’ti. Tasmā paṭivātaṃ vajjetvā anuvātaṃ gantabbaṃ. Sace anuvātamaggena na sakkā hoti gantuṃ, antarā pabbato vā papāto vā pāsāṇo vā vati vā kaṇṭakaṭṭhānaṃ vā udakaṃ vā cikkhallaṃ vā hoti, cīvarakaṇṇena nāsaṃ pidahitvā gantabbaṃ. Idamassa gamanavattaṃ.
107已對照

一百零七、而如是前往者,不應立即觀看不淨相,應辨定方位。因為對站在某一方位的人,所緣不顯明,心也不適業。所以應避開那[方位],站在站著時所緣顯明、心也適業的地方。也應舍離逆風與順風[處]。因為站在逆風處者,被屍臭所逼惱,心便馳散;站在順風處者,若那裡住著非人,它們會發怒而造成不利。所以應稍稍偏離,站在不太順風的地方。如是站立時,也不應站得太遠、太近,不在腳邊,不在頭邊。因為對站得太遠者,所緣不顯明;太近則生起怖畏;對站在腳邊或頭邊者,不淨不能全部均等地顯現。所以應站在不太遠、不太近、便於觀看之處,[即]屍體中段的部位。

107. Evaṃ gatena pana na tāva asubhanimittaṃ oloketabbaṃ. Disā vavatthapetabbā. Ekasmiṃ hi disābhāge ṭhitassa ārammaṇañca na vibhūtaṃ hutvā khāyati, cittañca na kammaniyaṃ hoti. Tasmā taṃ vajjetvā yattha ṭhitassa ārammaṇañca vibhūtaṃ hutvā khāyati, cittañca kammaniyaṃ hoti, tattha ṭhātabbaṃ. Paṭivātānuvātañca pahātabbaṃ. Paṭivāte ṭhitassa hi kuṇapagandhena ubbāḷhassa cittaṃ vidhāvati. Anuvāte ṭhitassa sace tattha adhivatthā amanussā honti, te kujjhitvā anatthaṃ karonti. Tasmā īsakaṃ ukkamma nātianuvāte ṭhātabbaṃ. Evaṃ tiṭṭhamānenāpi nātidūre nāccāsanne nānupādaṃ nānusīsaṃ ṭhātabbaṃ. Atidūre ṭhitassa hi ārammaṇaṃ avibhūtaṃ hoti. Accāsanne bhayamuppajjati. Anupādaṃ vā anusīsaṃ vā ṭhitassa sabbaṃ asubhaṃ samaṃ na paññāyati. Tasmā nātidūre nāccāsanne olokentassa phāsukaṭṭhāne sarīravemajjhabhāge ṭhātabbaṃ.
108緬 1.178已對照

一百零八、如是站立之後,應辨識如是所說的周圍諸相:「在那個地方,他令岩石……乃至……或藤蔓與相俱。」此中,這是辨識的規定:若在那相周圍眼界之內有岩石,應辨定它:「這塊岩石是高、或低、或小、或大、或赤褐、或黑、或白、或長、或圓。」然後應察知:「在名為此的處所,這是岩石,這是不淨相;這是不淨相,這是岩石。」若有蟻丘,也應辨定它:「是高、或低、或小、或大、或赤褐、或黑、或白、或長、或圓。」然後應察知:「在名為此的處所,這是蟻丘,這是不淨相。」若有樹,也應辨定它:「是阿薩他樹、或尼拘陀樹、或揵遮耶樹、或迦畢多那樹,是高、或低、或小、或大、或赤褐、或黑、或白。」然後應察知:「在名為此的處所,這是樹,這是不淨相。」若有灌叢,也應辨定它:「是辛提、或迦羅曼陀、或迦那毗羅、或拘蘭陀迦,是高、或低、或小、或大。」然後應察知:「在名為此的處所,這是灌叢,這是不淨相。」若有藤蔓,也應辨定它:「是葫蘆藤、或冬瓜藤、或沙摩藤、或黑藤、或臭藤。」然後應察知:「在名為此的處所,這是藤蔓,這是不淨相;這是不淨相,這是藤蔓。」

108. Evaṃ ṭhitena ‘‘tasmiṃ padese pāsāṇaṃ vā…pe… lataṃ vā sanimittaṃ karotī’’ti evaṃ vuttāni samantā nimittāni upalakkhetabbāni. Tatridaṃ upalakkhaṇavidhānaṃ, sace tassa nimittassa samantā cakkhupathe pāsāṇo hoti, so ‘‘ayaṃ pāsāṇo ucco vā nīco vā khuddako vā mahanto vā tambo vā kāḷo vā seto vā dīgho vā parimaṇḍalo vā’’ti vavatthapetabbo. Tato ‘‘imasmiṃ nāma okāse ayaṃ pāsāṇo idaṃ asubhanimittaṃ, idaṃ asubhanimittaṃ ayaṃ pāsāṇo’’ti sallakkhetabbaṃ. Sace vammiko hoti, sopi ‘‘ucco vā nīco vā khuddako vā mahanto vā tambo vā kāḷo vā seto vā dīgho vā parimaṇḍalo vā’’ti vavatthapetabbo. Tato ‘‘imasmiṃ nāma okāse ayaṃ vammiko idaṃ asubhanimitta’’nti sallakkhetabbaṃ. Sace rukkho hoti, sopi ‘‘assattho vā nigrodho vā kacchako vā kapītano vā ucco vā nīco vā khuddako vā mahanto vā tambo vā kāḷo vā seto vā’’ti vavatthapetabbo. Tato ‘‘imasmiṃ nāma okāse ayaṃ rukkho idaṃ asubhanimitta’’nti sallakkhetabbaṃ. Sace gaccho hoti, sopi ‘‘sindivā karamando vā kaṇavīro vā kuraṇḍako vā ucco vā nīco vā khuddako vā mahanto vā’’ti vavatthapetabbo. Tato ‘‘imasmiṃ nāma okāse ayaṃ gaccho idaṃ asubhanimitta’’nti sallakkhetabbaṃ. Sace latā hoti, sāpi ‘‘lābu vā kumbhaṇḍī vā sāmā vā kāḷavalli vā pūtilatā vā’’ti vavatthapetabbā. Tato ‘‘imasmiṃ nāma okāse ayaṃ latā idaṃ asubhanimittaṃ, idaṃ asubhanimittaṃ ayaṃ latā’’ti sallakkhetabbaṃ.
109已對照

一百零九、至於所說的「令與相俱,令與所緣俱」,那就包含在這裡。因為一再辨定者,名為令與相俱;「這是岩石,這是不淨相;這是不淨相,這是岩石」——如是兩兩一再合在一起而辨定者,名為令與所緣俱。

109. Yaṃ pana vuttaṃ sanimittaṃ karoti sārammaṇaṃ karotīti, taṃ idheva antogadhaṃ. Punappunaṃ vavatthapento hi sanimittaṃ karoti nāma. Ayaṃ pāsāṇo idaṃ asubhanimittaṃ, idaṃ asubhanimittaṃ ayaṃ pāsāṇoti evaṃ dve dve samāsetvā samāsetvā vavatthapento sārammaṇaṃ karoti nāma.
已對照

如是令與相俱、令與所緣俱之後,由於說了「從自性之狀辨定」,凡是它不與他共的、自身的自性之狀,[即]膨脹相之狀,應以它來作意。「腫脹的膨脹相」——應如是以自性、以自味辨定,此是其義。

Evaṃ sanimittaṃ sārammaṇañca katvā pana sabhāvabhāvato vavatthapetīti vuttattā yvāssa sabhāvabhāvo anaññasādhāraṇo attaniyo uddhumātakabhāvo, tena manasikātabbaṃ. Vaṇitaṃ uddhumātakanti evaṃ sabhāvena sarasena vavatthapetabbanti attho.
110緬 1.179已對照

一百一十、如是辨定之後,應以六種[方式]把取相:從顏色、從特徵、從形狀、從方位、從處所、從限定。怎樣呢?那瑜伽者應從顏色辨定:「這是黑色者、或白色者、或黃褐皮膚者的身體。」從特徵,則不辨定為女性特徵或男性特徵,而應辨定:「這是處於初年、或中年、或晚年者的身體。」從形狀,應只依膨脹相的形狀辨定:「這是它的頭的形狀,這是頸的形狀,這是手的形狀,這是腹的形狀,這是臍的形狀,這是腰的形狀,這是大腿的形狀,這是小腿的形狀,這是足的形狀。」從方位,則應辨定:「在這身體上有兩個方位:臍以下是下方,以上是上方。」或者應辨定:「我站在這一方位,不淨相在那一方位。」從處所,則應辨定:「手在這處所,足在這處所,頭在這處所,中身在這處所。」或者應辨定:「我站在這處所,不淨相在那處所。」從限定,應辨定:「這身體下以足底、上以髮頂、橫以皮為限定,在如是限定之處,充滿的唯是三十二種屍穢。」或者應辨定:「這是它的手的限定,這是足的限定,這是頭的限定,這是中身的限定。」或者,他把取多大的地方,就只應限定那麼多:「這是這樣的膨脹相。」然而,對男人而言女人的身體、對女人而言男人的身體是不許可的。在異性的身體上,所緣不現起,只成為[煩惱]躁動之緣。因為「即使已經腐壞的女人,也會佔據男人的心而住」(《增支部》5.55),這是在《中部義注》中所說的。所以只應在同性的身體上如是以六種[方式]把取相。

110. Evaṃ vavatthapetvā vaṇṇatopi liṅgatopi saṇṭhānatopi disatopi okāsatopi paricchedatopīti chabbidhena nimittaṃ gahetabbaṃ. Kathaṃ? Tena hi yoginā idaṃ sarīraṃ kāḷassa vā odātassa vā maṅguracchavino vāti vaṇṇato vavatthapetabbaṃ. Liṅgato pana itthiliṅgaṃ vā purisaliṅgaṃ vāti avavatthapetvā paṭhamavaye vā majjhimavaye vā pacchimavaye vā ṭhitassa idaṃ sarīranti vavatthapetabbaṃ. Saṇṭhānato uddhumātakassa saṇṭhānavaseneva idamassa sīsasaṇṭhānaṃ, idaṃ gīvāsaṇṭhānaṃ, idaṃ hatthasaṇṭhānaṃ, idaṃ udarasaṇṭhānaṃ, idaṃ nābhisaṇṭhānaṃ, idaṃ kaṭisaṇṭhānaṃ, idaṃ ūrusaṇṭhānaṃ, idaṃ jaṅghāsaṇṭhānaṃ, idaṃ pādasaṇṭhānanti vavatthapetabbaṃ. Disato pana imasmiṃ sarīre dve disā nābhiyā adho heṭṭhimadisā uddhaṃ uparimadisāti vavatthapetabbaṃ. Atha vā ahaṃ imissā disāya ṭhito asubhanimittaṃ imissāti vavatthapetabbaṃ. Okāsato pana imasmiṃ nāma okāse hatthā, imasmiṃ pādā, imasmiṃ sīsaṃ, imasmiṃ majjhimakāyo ṭhitoti vavatthapetabbaṃ. Atha vā ahaṃ imasmiṃ okāse ṭhito asubhanimittaṃ imasminti vavatthapetabbaṃ. Paricchedato idaṃ sarīraṃ adho pādatalena upari kesamatthakena tiriyaṃ tacena paricchinnaṃ, yathāparicchinne ca ṭhāne dvattiṃsakuṇapabharitamevāti vavatthapetabbaṃ. Atha vā ayamassa hatthaparicchedo, ayaṃ pādaparicchedo, ayaṃ sīsaparicchedo, ayaṃ majjhimakāyaparicchedoti vavatthapetabbaṃ. Yattakaṃ vā pana ṭhānaṃ gaṇhati, tattakameva idaṃ īdisaṃ uddhumātakanti paricchinditabbaṃ. Purisassa pana itthisarīraṃ itthiyā vā purisasarīraṃ na vaṭṭati. Visabhāge sarīre ārammaṇaṃ na upaṭṭhāti, vipphandanasseva paccayo hoti. ‘‘Ugghāṭitāpi hi itthī purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī’’ti (a. ni. 5.55) majjhimaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā sabhāgasarīreyeva evaṃ chabbidhena nimittaṃ gaṇhitabbaṃ.
111已對照

一百一十一、然而,凡是在過去諸佛座下曾習行業處、曾修持頭陀支、曾遍察大種、曾攝持諸行、曾辨定名色、曾揭除眾生想、曾作沙門法、曾熏習習氣、曾修習修習、具種子、智殊勝、煩惱少的良家子,對他而言,就在一次次觀看之處,似相便現起。若不如是現起,那麼當他如是以六種[方式]把取相時,[似相]便現起。而對於連這樣也不現起的人,他應再以關節、孔隙、凹處、凸處、周遍這五種[方式]把取相。

111. Yo pana purimabuddhānaṃ santike āsevitakammaṭṭhāno parihatadhutaṅgo parimadditamahābhūto pariggahitasaṅkhāro vavatthāpitanāmarūpo ugghāṭitasattasañño katasamaṇadhammo vāsitavāsano bhāvitabhāvano sabījo ñāṇuttaro appakileso kulaputto, tassa olokitolokitaṭṭhāneyeva paṭibhāganimittaṃ upaṭṭhāti. No ce evaṃ upaṭṭhāti, athevaṃ chabbidhena nimittaṃ gaṇhato upaṭṭhāti. Yassa pana evampi na upaṭṭhāti, tena sandhito vivarato ninnato thalato samantatoti punapi pañcavidhena nimittaṃ gahetabbaṃ.
112緬 1.180已對照

一百一十二、此中,「從關節」者:即從一百八十個關節。但在膨脹相上,怎能辨定一百八十個關節呢?所以,他應依十四大關節,如是從關節辨定:右手三個關節,左手三個關節,右足三個關節,左足三個關節,一個頸關節,一個腰關節。「從孔隙」者:所謂孔隙,即手間、足間、腹中、耳孔,應如是從孔隙辨定。眼睛的閉合狀態或張開狀態、口的閉合狀態或張開狀態,也應辨定。「從凹處」者:身體上凹陷之處——或眼窩、或口內、或喉窩——應辨定它。或者應辨定:「我站在凹處,身體在凸處。」「從凸處」者:身體上凸起之處——或膝、或胸、或額——應辨定它。或者應辨定:「我站在凸處,身體在凹處。」「從周遍」者:應周遍地辨定整個身體。在全身運行智,凡顯明而現起之處,就應在那裡安置心:「膨脹相,膨脹相。」若這樣也不現起,[那麼]以腹為終的[上身]格外膨脹,應在那裡安置心:「膨脹相,膨脹相。」

112. Tattha sandhitoti asītisatasandhito. Uddhumātake pana kathaṃ asītisatasandhayo vavatthapessati. Tasmānena tayo dakkhiṇahatthasandhī, tayo vāmahatthasandhī, tayo dakkhiṇapādasandhī, tayo vāmapādasandhī, eko gīvasandhi, eko kaṭisandhīti evaṃ cuddasamahāsandhivasena sandhito vavatthapetabbaṃ. Vivaratoti vivaraṃ nāma hatthantaraṃ pādantaraṃ udarantaraṃ kaṇṇantaranti evaṃ vivarato vavatthapetabbaṃ. Akkhīnampi nimmīlitabhāvo vā ummīlitabhāvo vā mukhassa ca pihitabhāvo vā vivaṭabhāvo vā vavatthapetabbo. Ninnatoti yaṃ sarīre ninnaṭṭhānaṃ akkhikūpo vā antomukhaṃ vā galavāṭako vā, taṃ vavatthapetabbaṃ. Atha vā ahaṃ ninne ṭhito sarīraṃ unnateti vavatthapetabbaṃ. Thalatoti yaṃ sarīre unnataṭṭhānaṃ jaṇṇukaṃ vā uro vā nalāṭaṃ vā, taṃ vavatthapetabbaṃ. Atha vā ahaṃ thale ṭhito sarīraṃ ninneti vavatthapetabbaṃ. Samantatoti sabbaṃ sarīraṃ samantato vavatthapetabbaṃ. Sakalasarīre ñāṇaṃ cāretvā yaṃ ṭhānaṃ vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhāti, tattha ‘‘uddhumātakaṃ uddhumātaka’’nti cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Sace evampi na upaṭṭhāti, udarapariyosānaṃ atirekaṃ uddhumātakaṃ hoti, tattha ‘‘uddhumātakaṃ uddhumātaka’’nti cittaṃ ṭhapetabbaṃ.
113已對照

一百一十三、現在,在「他把那相善加把取」等語中,這是抉擇論——

113. Idāni ‘‘so taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karotī’’tiādīsu ayaṃ vinicchayakathā –
已對照

那瑜伽者應在那身體上依所說的把取相的方式,好好地把取相。應令念善現起而轉向。如是一再地做,應好好地憶持與辨定。應站或坐在離身體不太遠、不太近之處,睜眼觀看而把取相。「膨脹相可厭,膨脹相可厭」——應睜眼觀看一百次、一千次,應閉眼轉向。對如是一再地做的人,取相便被善加把取。何時是善加把取呢?當睜眼觀看時與閉眼轉向時,[它]以同樣的[樣子]進入視野,那時名為善加把取。

Tena yoginā tasmiṃ sarīre yathāvuttanimittaggāhavasena suṭṭhu nimittaṃ gaṇhitabbaṃ. Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā āvajjitabbaṃ. Evaṃ punappunaṃ karontena sādhukaṃ upadhāretabbañceva vavatthapetabbañca. Sarīrato nātidūre nāccāsanne padese ṭhitena vā nisinnena vā cakkhuṃ ummīletvā oloketvā nimittaṃ gaṇhitabbaṃ. ‘‘Uddhumātakapaṭikkūlaṃ uddhumātakapaṭikkūla’’nti satakkhattuṃ sahassakkhattuṃ ummīletvā oloketabbaṃ, nimmīletvā āvajjitabbaṃ. Evaṃ punappunaṃ karontassa uggahanimittaṃ suggahitaṃ hoti. Kadā suggahitaṃ hoti? Yadā ummīletvā olokentassa nimmīletvā āvajjentassa ca ekasadisaṃ hutvā āpāthamāgacchati, tadā suggahitaṃ nāma hoti.
緬 1.181已對照

他如是把那相善加把取、善加憶持、善加辨定之後,若不能就在那裡達到修習的終結,那麼他應依來時所說的方式,獨自而無伴,正作意著同一業處,令念善現起,諸根內攝,意不外馳,只回到自己的坐臥處去。

So taṃ nimittaṃ evaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā suvavatthitaṃ vavatthapetvā sace tattheva bhāvanāpariyosānaṃ pattuṃ na sakkoti, athānena āgamanakāle vuttanayeneva ekakena adutiyena tadeva kammaṭṭhānaṃ manasikarontena sūpaṭṭhitaṃ satiṃ katvā antogatehi indriyehi abahigatena mānasena attano senāsanameva gantabbaṃ.
已對照

而從冢間出來之時,就應辨定回來之路:「我從哪條路出來,這條路是朝東方去,還是朝西、北、南方去,還是朝四隅去。又:在此處它向左去,在此處向右;在此處有岩石,在此處有蟻丘,在此處有樹,在此處有灌叢,在此處有藤蔓。」如是辨定回來之路,回來之後,經行時也應決意於與彼相應的經行處——應在朝向不淨相方位的地面上經行,此是其義;坐時也應只敷設與彼相應的座位。但若在那方位有坑、或懸崖、或樹、或籬笆、或泥濘,不能在朝向那方位的地面上經行,座位也由於無空處而不能敷設,那麼即使不看那方位,也應在適合空處之地經行與坐;但心應只朝向那方位。

Susānā nikkhamanteneva ca āgamanamaggo vavatthapetabbo, yena maggena nikkhantosmi, ayaṃ maggo pācīnadisābhimukho vā gacchati, pacchimauttaradakkhiṇadisābhimukho vā gacchati, vidisābhimukho vā gacchati. Imasmiṃ pana ṭhāne vāmato gacchati, imasmiṃ dakkhiṇato, imasmiṃ cassa ṭhāne pāsāṇo, imasmiṃ vammiko, imasmiṃ rukkho, imasmiṃ gaccho, imasmiṃ latāti evaṃ āgamanamaggaṃ vavatthapetvā āgatena caṅkamantenāpi tabbhāgiyova caṅkamo adhiṭṭhātabbo, asubhanimittadisābhimukhe bhūmippadese caṅkamitabbanti attho. Nisīdantena āsanampi tabbhāgiyameva paññapetabbaṃ. Sace pana tassaṃ disāyaṃ sobbho vā papāto vā rukkho vā vati vā kalalaṃ vā hoti, na sakkā taṃdisābhimukhe bhūmippadese caṅkamituṃ, āsanampi anokāsattā na sakkā paññapetuṃ. Taṃ disaṃ anapalokentenāpi okāsānurūpe ṭhāne caṅkamitabbañceva nisīditabbañca. Cittaṃ pana taṃdisābhimukhaṃyeva kātabbaṃ.
114緬 1.182已對照

一百一十四、現在,對於「周圍諸相的辨識有何目的」等問題的「以不迷亂為目的」等解答,這是[其]意趣。凡有人在非時前往膨脹相之相所在之處,作了周圍諸相的辨識,為了把取相而睜眼觀看時,那死屍就好像站了起來、好像撲壓過來、好像追趕[他]一般現起,他見到那醜惡、可怖的所緣,便心散亂,如同發狂者一般,陷入怖畏、驚愕、身毛豎立。因為在聖典所分別的三十八種所緣中,沒有其他如此可怖的所緣。因為在這一業處中,有所謂的禪那退失者。為什麼呢?因為業處極其可怖。所以那瑜伽者應穩住[自己],令念善現起,[思惟:]死屍站起來追趕[人],這樣的事是沒有的。因為他[應如是思惟]:「若立在它近旁的岩石或藤蔓會來,那麼屍體也會來;然而,正如那岩石或藤蔓不來,屍體也不來。你的這種現起的樣子是想所生、由想而起的;今天你的業處已經現起了,比丘,不要怕。」如是除去驚恐,生起歡笑,應令心在那相上運行。如是便證得殊勝。這正是就此而說的:「周圍諸相的辨識以不迷亂為目的。」

114. Idāni ‘‘samantā nimittupalakkhaṇā kimatthiyā’’tiādipañhānaṃ ‘‘asammohatthā’’tiādivissajjane ayaṃ adhippāyo. Yassa hi avelāyaṃ uddhumātakanimittaṭṭhānaṃ gantvā samantā nimittupalakkhaṇaṃ katvā nimittaggahaṇatthaṃ cakkhuṃ ummīletvā olokentasseva taṃ matasarīraṃ uṭṭhahitvā ṭhitaṃ viya ajjhottharamānaṃ viya anubandhamānaṃ viya ca hutvā upaṭṭhāti, so taṃ bībhacchaṃ bheravārammaṇaṃ disvā vikkhittacitto ummattako viya hoti, bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ pāpuṇāti. Pāḷiyaṃ hi vibhattaaṭṭhatiṃsārammaṇesu aññaṃ evarūpaṃ bheravārammaṇaṃ nāma natthi. Imasmiṃ hi kammaṭṭhāne jhānavibbhantako nāma hoti. Kasmā? Atibheravattā kammaṭṭhānassa. Tasmā tena yoginā santhambhetvā satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā matasarīraṃ uṭṭhahitvā anubandhanakaṃ nāma natthi. Sace hi so ‘‘etassa samīpe ṭhito pāsāṇo vā latā vā āgaccheyya, sarīrampi āgaccheyya. Yathā pana so pāsāṇo vā latā vā nāgacchati, evaṃ sarīrampi nāgacchati. Ayaṃ pana tuyhaṃ upaṭṭhānākāro saññajo saññāsambhavo, kammaṭṭhānaṃ te ajja upaṭṭhitaṃ, mā bhāyi bhikkhū’’ti tāsaṃ vinodetvā hāsaṃ uppādetvā tasmiṃ nimitte cittaṃ sañcarāpetabbaṃ. Evaṃ visesamadhigacchati. Idametaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘samantā nimittupalakkhaṇā asammohatthā’’ti.
已對照

而成就以十一種[方式]把取相者,便繫縛業處。因為對他而言,以睜眼觀看為緣,取相生起;令意在它上面運行時,似相生起;在那裡令意運行時,便達到安止;住於安止、增長觀,便作證阿羅漢果。因此說:「以十一種[方式]把取相以繫縛為目的。」

Ekādasavidhena pana nimittaggāhaṃ sampādento kammaṭṭhānaṃ upanibandhati. Tassa hi cakkhūni ummīletvā olokanapaccayā uggahanimittaṃ uppajjati. Tasmiṃ mānasaṃ cārentassa paṭibhāganimittaṃ uppajjati. Tattha mānasaṃ cārento appanaṃ pāpuṇāti. Appanāyaṃ ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhento arahattaṃ sacchikaroti. Tena vuttaṃ ‘‘ekādasavidhena nimittaggāho upanibandhanattho’’ti.
115緬 1.183已對照

一百一十五、「來去之道的省察以令路徑正行為目的」——此中,所說的去時之道與來時之道的省察,是以令業處的路徑正行為目的,此是其義。因為若這比丘取了業處回來時,在途中有人問日子:「尊者,今天是第幾[日]?」或問問題,或作親厚[的問候],[他]想著「我是修業處者」而默然走過是不許可的。日子應說,問題應答;若不知道,應說「我不知道」;應作如法的親厚。他如是做時,所學取的幼嫩之相便消失。即使它消失,被問日子時也仍應說;不知道問題者應說「我不知道」;知道者講說一部分也是許可的;親厚也應作。而見到客來的比丘,務必作對客來者的親厚。其餘的塔院義務、菩提院義務、布薩堂義務、食堂義務、浴室義務、對阿闍梨的義務、對戒師的義務、對客來者的義務、對遠行者的義務等一切犍度[所說]的義務,也務必圓滿。他圓滿這些時,那幼嫩之相也會消失;即使他想「我再去把取相」而欲前往,也由於[冢間]為非人或猛獸所盤踞,連冢間也去不成,或者相已隱沒。因為膨脹相只停留一兩天,便轉成青瘀相等狀態。在一切業處中,沒有一種業處像它這樣難得。所以,相如是消失時,那比丘應坐在夜住處或晝住處,[如是]省察來去之道:「我從名為此的門出寺,走上朝某方位的路,在某處向左取道,在某處向右;那[路]上某處有岩石,某處有蟻丘、樹、灌叢、藤蔓中的某一樣。我沿那條路前往,在名為某的地方看見了不淨。在那裡朝著某方位站立,如是如是辨識了周圍諸相,如是學取了不淨相,從某方位出了冢間,沿著如此這般的路,一邊做這做那,回來而坐在這裡。」——直到結跏趺而坐之處為止。他如是省察時,那相便明顯,如同放在面前一般現起;業處便以先前的樣子走上路徑。因此說:「來去之道的省察以令路徑正行為目的。」

115. Gatāgatamaggapaccavekkhaṇā vīthisampaṭipādanatthāti ettha pana yā gatamaggassa ca āgatamaggassa ca paccavekkhaṇā vuttā, sā kammaṭṭhānavīthiyā sampaṭipādanatthāti attho. Sace hi imaṃ bhikkhuṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā āgacchantaṃ antarāmagge keci ajja, bhante, katimīti divasaṃ vā pucchanti, pañhaṃ vā pucchanti, paṭisanthāraṃ vā karonti, ahaṃ kammaṭṭhānikoti tuṇhībhūtena gantuṃ na vaṭṭati. Divaso kathetabbo, pañho vissajjetabbo. Sace na jānāti, na jānāmīti vattabbaṃ. Dhammiko paṭisanthāro kātabbo. Tassevaṃ karontassa uggahitaṃ taruṇanimittaṃ nassati. Tasmiṃ nassantepi divasaṃ puṭṭhena kathetabbameva. Pañhaṃ ajānantena na jānāmīti vattabbaṃ. Jānantena ekadesena kathetumpi vaṭṭati, paṭisanthāropi kātabbo. Āgantukaṃ pana bhikkhuṃ disvā āgantukapaṭisanthāro kātabbova. Avasesānipi cetiyaṅgaṇavattabodhiyaṅgaṇavattauposathāgāravattabhojanasālājantāgharaācariyupajjhāyaāgantukagamikavattādīni sabbāni khandhakavattāni pūretabbāneva. Tassa tāni pūrentassāpi taṃ taruṇanimittaṃ nassati, puna gantvā nimittaṃ gaṇhissāmīti gantukāmassāpi amanussehi vā vāḷamigehi vā adhiṭṭhitattā susānampi gantuṃ na sakkā hoti, nimittaṃ vā antaradhāyati. Uddhumātakaṃ hi ekameva vā dve vā divase ṭhatvā vinīlakādibhāvaṃ gacchati. Sabbakammaṭṭhānesu etena samaṃ dullabhaṃ kammaṭṭhānaṃ nāma natthi. Tasmā evaṃ naṭṭhe nimitte tena bhikkhunā rattiṭṭhāne vā divāṭhāne vā nisīditvā ahaṃ iminā nāma dvārena vihārā nikkhamitvā asukadisābhimukhaṃ maggaṃ paṭipajjitvā asukasmiṃ nāma ṭhāne vāmaṃ gaṇhi, asukasmiṃ dakkhiṇaṃ. Tassa asukasmiṃ ṭhāne pāsāṇo, asukasmiṃ vammikarukkhagacchalatānamaññataraṃ. Sohaṃ tena maggena gantvā asukasmiṃ nāma ṭhāne asubhaṃ addasaṃ. Tattha asukadisābhimukho ṭhatvā evañcevañca samantā nimittāni sallakkhetvā evaṃ asubhanimittaṃ uggahetvā asukadisāya susānato nikkhamitvā evarūpena nāma maggena idañcidañca karonto āgantvā idha nisinnoti evaṃ yāva pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnaṭṭhānaṃ, tāva gatāgatamaggo paccavekkhitabbo. Tassevaṃ paccavekkhato taṃ nimittaṃ pākaṭaṃ hoti, purato nikkhittaṃ viya upaṭṭhāti. Kammaṭṭhānaṃ purimākāreneva vīthiṃ paṭipajjati. Tena vuttaṃ ‘‘gatāgatamaggapaccavekkhaṇā vīthisampaṭipādanatthā’’ti.
116已對照

一百一十六、現在,「他見功德利益,作寶想,生起敬重,心懷珍愛,把心繫縛於那所緣」——此中,[他]應如是成為見功德利益者:令意在膨脹相的可厭上運行,生起禪,增長以禪為近因的觀:「我必定以這行道從老死中解脫。」

116. Idāni ānisaṃsadassāvī ratanasaññī hutvā cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sampiyāyamāno tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ upanibandhatīti ettha uddhumātakapaṭikkūle mānasaṃ cāretvā jhānaṃ nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhento ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā parimuccissāmī’’ti evaṃ ānisaṃsadassāvinā bhavitabbaṃ.
已對照

猶如窮人得到貴重的摩尼寶,[想]「我真是得到了難得之物」,便對它作寶想,生起尊重,以廣大的愛珍愛而守護它;同樣地,[他想]:「我得到了這難得的業處,猶如窮人[得到]貴重的摩尼寶。因為修四界業處者攝持自己的四大種,修入出息業處者攝持自己的鼻端之風,修遍業處者作了遍之後隨意修習——如是其餘的業處都是易得的。『而這隻停留一兩天,此後便到達青瘀相等狀態』——沒有比這更難得的了。」[如是]對它作寶想,生起敬重,心懷珍愛而守護那相。在夜住處與晝住處,都應在那裡一再把心繫縛於「膨脹相可厭,膨脹相可厭」;應一再轉向、作意那相;應令它為思所擊、為尋所擊。

Yathā pana duggato puriso mahagghaṃ maṇiratanaṃ labhitvā dullabhaṃ vata me laddhanti tasmiṃ ratanasaññī hutvā gāravaṃ janetvā vipulena pemena sampiyāyamāno taṃ rakkheyya, evameva ‘‘dullabhaṃ me idaṃ kammaṭṭhānaṃ laddhaṃ duggatassa mahagghamaṇiratanasadisaṃ. Catudhātukammaṭṭhāniko hi attano cattāro mahābhūte pariggaṇhāti, ānāpānakammaṭṭhāniko attano nāsikavātaṃ pariggaṇhāti, kasiṇakammaṭṭhāniko kasiṇaṃ katvā yathāsukhaṃ bhāveti, evaṃ itarāni kammaṭṭhānāni sulabhāni. ‘Idaṃ pana ekameva vā dve vā divase tiṭṭhati, tato paraṃ vinīlakādibhāvaṃ pāpuṇātī’ti natthi ito dullabhatara’’nti tasmiṃ ratanasaññinā hutvā cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sampiyāyamānena taṃ nimittaṃ rakkhitabbaṃ. Rattiṭṭhāne ca divāṭhāne ca ‘‘uddhumātakapaṭikkūlaṃ uddhumātakapaṭikkūla’’nti tattha punappunaṃ cittaṃ upanibandhitabbaṃ. Punappunaṃ taṃ nimittaṃ āvajjitabbaṃ, manasikātabbaṃ. Takkāhataṃ vitakkāhataṃ kātabbaṃ.
117緬 1.184已對照

一百一十七、他如是做時,似相便生起。此中,這是兩種相的差別:取相現起為醜陋、醜惡、可怖之相;而似相則如同隨意吃飽後躺臥著的、大小肢體粗壯的人。就在獲得似相的同時,由於不作意外在的諸欲,欲欲便依鎮伏而被舍斷;正由於隨貪的舍斷,瞋恚也被舍斷,猶如由於血的舍斷而膿[被舍斷]一般。同樣,由於發起精進,昏沉睡眠[被舍斷];由於勤修能令無悔恨的寂靜諸法,掉舉追悔[被舍斷];由於所證得的殊勝已現見,對行道的教示者導師、對行道、對行道之果的疑被舍斷——如是五蓋被舍斷。而就在那相上,以將心安置[於所緣]為相的尋、成辦隨摩相之作用的伺、以獲得所證得之殊勝為緣的喜、由於意有喜者生起輕安而有的輕安、以它為因的樂、由於有樂者生起心之定而以樂為因的一境性——如是諸禪支顯現。如是,作為初禪之影像的近行禪也就在那一剎那生起。從此以後,直到初禪的安止與得自在為止,一切都應依地遍中所說的方式而知。

117. Tassevaṃ karoto paṭibhāganimittaṃ uppajjati. Tatridaṃ nimittadvayassa nānākaraṇaṃ, uggahanimittaṃ virūpaṃ bībhacchaṃ bheravadassanaṃ hutvā upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ pana yāvadatthaṃ bhuñjitvā nipanno thūlaṅgapaccaṅgapuriso viya. Tassa paṭibhāganimittapaṭilābhasamakālameva bahiddhā kāmānaṃ amanasikārā vikkhambhanavasena kāmacchando pahīyati. Anunayappahāneneva cassa lohitappahānena pubbo viya byāpādopi pahīyati. Tathā āraddhavīriyatāya thinamiddhaṃ, avippaṭisārakarasantadhammānuyogavasena uddhaccakukkuccaṃ, adhigatavisesassa paccakkhatāya paṭipattidesake satthari paṭipattiyaṃ paṭipattiphale ca vicikicchā pahīyatīti pañca nīvaraṇāni pahīyanti. Tasmiññeva ca nimitte cetaso abhiniropanalakkhaṇo vitakko, nimittānumajjanakiccaṃ sādhayamāno vicāro, paṭiladdhavisesādhigamapaccayā pīti, pītimanassa passaddhisambhavato passaddhi, tannimittaṃ sukhaṃ, sukhitassa cittasamādhisambhavato sukhanimittā ekaggatā cāti jhānaṅgāni pātubhavanti. Evamassa paṭhamajjhānapaṭibimbabhūtaṃ upacārajjhānampi taṅkhaṇaññeva nibbattati. Ito paraṃ yāva paṭhamajjhānassa appanā ceva vasippatti ca, tāva sabbaṃ pathavīkasiṇe vuttanayeneva veditabbaṃ.
已對照

青瘀相等業處

Vinīlakādikammaṭṭhānāni
118已對照

一百一十八、而在此後的青瘀相等中,凡以「學取膨脹相之不淨相者,獨自而無伴地前往,以已現起……的念」等方式、以前往為首而說的準則,那一切都應如是依各各[不淨],在各處只把「膨脹相」一詞換掉——「學取青瘀相之不淨相者」「學取膿爛相之不淨相者」——依所說的方式,連同抉擇與意趣而知。

118. Ito paresu pana vinīlakādīsupi yaṃ taṃ ‘‘uddhumātakaṃ asubhanimittaṃ uggaṇhanto eko adutiyo gacchati upaṭṭhitāya satiyā’’tiādinā nayena gamanaṃ ādiṃ katvā lakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ sabbaṃ ‘‘vinīlakaṃ asubhanimittaṃ uggaṇhanto, vipubbakaṃ asubhanimittaṃ uggaṇhanto’’ti evaṃ tassa tassa vasena tattha tattha uddhumātakapadamattaṃ parivattetvā vuttanayeneva savinicchayādhippāyaṃ veditabbaṃ.
已對照

而這是差別:在青瘀相上,應轉起「青瘀相可厭,青瘀相可厭」的作意。此處,取相現起為斑駁之色;而似相則依偏盛[的顏色]而現起。

Ayaṃ pana viseso – vinīlake ‘‘vinīlakapaṭikkūlaṃ vinīlakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Uggahanimittañcettha kabarakabaravaṇṇaṃ hutvā upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ pana ussadavasena upaṭṭhāti.
已對照

在膿爛相上,應轉起「膿爛相可厭,膿爛相可厭」的作意。而此處的取相現起為如同在流淌;似相則現起為不動、靜止。

Vipubbake ‘‘vipubbakapaṭikkūlaṃ vipubbakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Uggahanimittaṃ panettha paggharantamiva upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ niccalaṃ sannisinnaṃ hutvā upaṭṭhāti.
緬 1.185已對照

斷壞相可在戰場、或盜賊[出沒]的林中、或冢間、或國王令人斬斷盜賊之處得到;或者在林野中被獅子、虎所斷之人的地方得到。所以,前往那樣的地方之後,若[斷塊]雖落在不同方位,也能以一次轉向進入視野,這樣就好。若不進入,就不應親手觸碰它。因為觸碰者會生起親信[而不再厭惡]。所以應令園民、或沙彌、或其他任何人把它放在一處。若得不到[人],應以柺杖或小棍撥近,使[兩段]相隔一指。如是撥近之後,應轉起「斷壞相可厭,斷壞相可厭」的作意。此處,取相現起為如同中間有裂口;而似相則現起為完整。

Vicchiddakaṃ yuddhamaṇḍale vā corāṭaviyaṃ vā susāne vā yattha rājāno core chindāpenti. Araññe vā pana sīhabyagghehi chinnapurisaṭṭhāne labbhati. Tasmā tathārūpaṃ ṭhānaṃ gantvā sace nānādisāyaṃ patitampi ekāvajjanena āpāthamāgacchati iccetaṃ kusalaṃ. No ce āgacchati, sayaṃ hatthena na parāmasitabbaṃ. Parāmasanto hi vissāsaṃ āpajjati. Tasmā ārāmikena vā samaṇuddesena vā aññena vā kenaci ekaṭṭhāne kāretabbaṃ. Alabhantena kattarayaṭṭhiyā vā daṇḍakena vā ekaṅgulantaraṃ katvā upanāmetabbaṃ. Evaṃ upanāmetvā ‘‘vicchiddakapaṭikkūlaṃ vicchiddakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Tattha uggahanimittaṃ majjhe chiddaṃ viya upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ pana paripuṇṇaṃ hutvā upaṭṭhāti.
已對照

在食殘相上,應轉起「食殘相可厭,食殘相可厭」的作意。而此處的取相現起為與到處被齧食的樣子相同;似相則現起為完整。

Vikkhāyitake vikkhāyitakapaṭikkūlaṃ vikkhāyitakapaṭikkūlanti manasikāro pavattetabbo. Uggahanimittaṃ panettha tahiṃ tahiṃ khāyitasadisameva upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ paripuṇṇaṃva hutvā upaṭṭhāti.
已對照

散亂相也應依斷壞相所說的方式,令人[把散塊]各相隔一指,或自己[撥]成,然後轉起「散亂相可厭,散亂相可厭」的作意。此處,取相現起為間隙顯著;而似相則現起為完整。

Vikkhittakampi vicchiddake vuttanayeneva aṅgulaṅgulantaraṃ kāretvā vā katvā vā ‘‘vikkhittakapaṭikkūlaṃ vikkhittakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Ettha uggahanimittaṃ pākaṭantaraṃ hutvā upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ pana paripuṇṇaṃva hutvā upaṭṭhāti.
已對照

斬斫離散相也只在斷壞相所說那樣的地方得到。所以前往那裡之後,依所說的方式,令人[把散塊]各相隔一指,或自己[撥]成,然後轉起「斬斫離散相可厭,斬斫離散相可厭」的作意。而此處的取相如同可見的傷口;似相則現起為完整。

Hatavikkhittakampi vicchiddake vuttappakāresuyeva ṭhānesu labbhati. Tasmā tattha gantvā vuttanayeneva aṅgulaṅgulantaraṃ kāretvā vā katvā vā ‘‘hatavikkhittakapaṭikkūlaṃ hatavikkhittakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Uggahanimittaṃ panettha paññāyamānaṃ pahāramukhaṃ viya hoti. Paṭibhāganimittaṃ paripuṇṇameva hutvā upaṭṭhāti.
已對照

血塗相可在戰場等處,在受了擊傷者的[傷口]、或手足等被砍斷時[的斷處]、或破裂的癤瘡膿皰等之口,[血]流溢之時得到。所以見到它之後,應轉起「血塗相可厭,血塗相可厭」的作意。此處,取相以被風吹動的紅旗那樣飄動的樣子現起;而似相則現起為靜止。

Lohitakaṃ yuddhamaṇḍalādīsu laddhappahārānaṃ hatthapādādīsu vā chinnesu bhinnagaṇḍapīḷakādīnaṃ vā mukhato paggharamānakāle labbhati. Tasmā taṃ disvā ‘‘lohitakapaṭikkūlaṃ lohitakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Ettha uggahanimittaṃ vātappahatā viya rattapaṭākā calamānākāraṃ upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ pana sannisinnaṃ hutvā upaṭṭhāti.
緬 1.186已對照

蟲聚相在兩三天之後,從屍體的九個瘡口流出蟲堆之時出現。此外,它也有恰如狗、豺、人、牛、水牛、象、馬、蟒等身體那麼大,如同一堆稻米飯那樣停在那裡。在其中任何一處,都應轉起「蟲聚相可厭,蟲聚相可厭」的作意。因為常乞食小帝須長老就是在迦羅長池裡面的象屍上現起了相。而此處的取相現起為如同在蠕動;似相則如同一團稻米飯那樣現起為靜止。

Puḷavakaṃ dvīhatīhaccayena kuṇapassa navahi vaṇamukhehi kimirāsipaggharaṇakāle hoti. Apica taṃ soṇasiṅgālamanussagomahiṃsahatthiassaajagarādīnaṃ sarīrappamāṇameva hutvā sālibhattarāsi viya tiṭṭhati. Tesu yattha katthaci ‘‘puḷavakapaṭikkūlaṃ puḷavakapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Cūḷapiṇḍapātikatissattherassa hi kāḷadīghavāpiyā anto hatthikuṇape nimittaṃ upaṭṭhāsi. Uggahanimittaṃ panettha calamānaṃ viya upaṭṭhāti. Paṭibhāganimittaṃ sālibhattapiṇḍo viya sannisinnaṃ hutvā upaṭṭhāti.
已對照

骸骨相,是以「猶如他看見被棄於墓地的屍體,[成為]骸骨連鎖,有肉有血,為腱所連結」等(《中部》3.154)方式,依種種方式說的。此中,它棄置在哪裡,就依前面的方式前往那裡,依周圍岩石等令與相俱、令與所緣俱,從自性之狀辨識「這是骸骨相」,然後依顏色等十一種行相學取相。

Aṭṭhikaṃ ‘‘seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhisaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nahārusambandha’’ntiādinā (ma. ni. 3.154) nayena nānappakārato vuttaṃ. Tattha yattha taṃ nikkhittaṃ hoti, tattha purimanayeneva gantvā samantā pāsāṇādīnaṃ vasena sanimittaṃ sārammaṇaṃ katvā idaṃ aṭṭhikanti sabhāvabhāvato upalakkhetvā vaṇṇādivasena ekādasahākārehi nimittaṃ uggahetabbaṃ.
119已對照

一百一十九、然而,若依顏色觀看它為「白」,它不會[以可厭]現起,會與白遍混雜。所以應只依可厭而觀看[它為]「骸骨相」。「特徵」者:此處是手等的名稱。所以應依手、足、頭、胸、臂、腰、大腿、小腿,從特徵辨定。而應依長、短、圓、方、小、大,從形狀辨定。方位與處所正如所說的方式。應依各各骨的邊際,從限定辨定之後,凡在此中明顯現起的,就取那個而達到安止。而應依各各骨的凹陷之處與凸起之處,從凹處與從凸處辨定。也應依位置辨定:「我站在凹處,骨在凸處;我在凸處,骨在凹處。」而應依兩骨相接合之處,從關節辨定。應只依諸骨的間隙,從孔隙辨定。而應在一切處運行智,從周遍辨定:「在此處是這骨。」即使這樣相也不現起,應把心安置於額骨上。

119. Taṃ pana vaṇṇato setanti olokentassa na upaṭṭhāti, odātakasiṇasambhedo hoti. Tasmā aṭṭhikanti paṭikkūlavaseneva oloketabbaṃ. Liṅganti idha hatthādīnaṃ nāmaṃ. Tasmā hatthapādasīsaurabāhukaṭiūrujaṅghānaṃ vasena liṅgato vavatthapetabbaṃ. Dīgharassavaṭṭacaturassakhuddakamahantavasena pana saṇṭhānato vavatthapetabbaṃ. Disokāsā vuttanayā eva. Tassa tassa aṭṭhino pariyantavasena paricchedato vavatthapetvā yadevettha pākaṭaṃ hutvā upaṭṭhāti, taṃ gahetvā appanā pāpuṇitabbā. Tassa tassa aṭṭhino ninnaṭṭhānathalaṭṭhānavasena pana ninnato ca thalato ca vavatthapetabbaṃ. Padesavasenāpi ahaṃ ninne ṭhito, aṭṭhi thale, ahaṃ thale, aṭṭhi ninnetipi vavatthapetabbaṃ. Dvinnaṃ pana aṭṭhikānaṃ ghaṭitaghaṭitaṭṭhānavasena sandhito vavatthapetabbaṃ. Aṭṭhikānaṃyeva antaravasena vivarato vavatthapetabbaṃ. Sabbattheva pana ñāṇaṃ cāretvā imasmiṃ ṭhāne idamaṭṭhīti samantato vavatthapetabbaṃ. Evampi nimitte anupaṭṭhahante nalāṭaṭṭhimhi cittaṃ saṇṭhapetabbaṃ.
120緬 1.187已對照

一百二十、正如在此處,同樣,這以十一種[方式]的把取相,在此前的蟲聚相等中,也應依適合的[情形]察知。而這業處,在整副骸骨連鎖上、在單一塊骨上都能成就。所以,在其中任何一處以十一種[方式]學取相之後,應轉起「骸骨相可厭,骸骨相可厭」的作意。此處[義注]說「取相與似相也是相同的」,那適合於單一塊骨。而在骸骨連鎖上,取相顯現時有間隙之狀,似相上有完整之狀,[這才]合適。並且即使在單一塊骨上,取相也應是醜惡、可畏的;似相則應是能生喜與喜悅的,因為能帶來近行。

120. Yathā cettha, evaṃ idaṃ ekādasavidhena nimittaggahaṇaṃ ito purimesu puḷavakādīsupi yujjamānavasena sallakkhetabbaṃ. Idañca pana kammaṭṭhānaṃ sakalāyapi aṭṭhikasaṅkhalikāya ekasmimpi aṭṭhike sampajjati. Tasmā tesu yatthakatthaci ekādasavidhena nimittaṃ uggahetvā ‘‘aṭṭhikapaṭikkūlaṃ aṭṭhikapaṭikkūla’’nti manasikāro pavattetabbo. Idha uggahanimittampi paṭibhāganimittampi ekasadisameva hotīti vuttaṃ, taṃ ekasmiṃ aṭṭhike yuttaṃ. Aṭṭhikasaṅkhalikāya pana uggahanimitte paññāyamāne vivaratā. Paṭibhāganimitte paripuṇṇabhāvo yujjati. Ekaṭṭhikepi ca uggahanimittena bībhacchena bhayānakena bhavitabbaṃ. Paṭibhāganimittena pītisomanassajanakena, upacārāvahattā.
已對照

因為在這一處,諸義注中所說的,是留有餘地而說的。正是如此,在那裡雖然說了「在四梵住與十不淨中沒有似相。因為在梵住中,唯有破除界限才是相;而在十不淨中,不起分別、唯見可厭之性時,那就名為相」,緊接著卻又說了「此處相有兩種:取相與似相。取相現起為醜陋、醜惡、可畏」等。所以,我們經過考察而說的,這才是此中合適的。

Imasmiṃ hi okāse yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ, taṃ dvāraṃ datvāva vuttaṃ. Tathā hi tattha ‘‘catūsu brahmavihāresu dasasu ca asubhesu paṭibhāganimittaṃ natthi. Brahmavihāresu hi sīmasambhedoyeva nimittaṃ. Dasasu ca asubhesu nibbikappaṃ katvā paṭikkūlabhāveyeva diṭṭhe nimittaṃ nāma hotī’’ti vatvāpi puna anantarameva ‘‘duvidhaṃ idha nimittaṃ uggahanimittaṃ paṭibhāganimittaṃ. Uggahanimittaṃ virūpaṃ bībhacchaṃ bhayānakaṃ hutvā upaṭṭhātī’’tiādi vuttaṃ. Tasmā yaṃ vicāretvā avocumha, idamevettha yuttaṃ.
已對照

此外,大帝須長老以僅觀看齒骨,整個女人的身體便以骨聚之狀現起等,在這裡就是例證。

Apica mahātissattherassa dantaṭṭhikamattāvalokanena sakalitthisarīrassa aṭṭhisaṅghātabhāvena upaṭṭhānādīni cettha nidassanānīti.
已對照

如是,諸不淨——功德清淨、名聲為千眼者所讚頌的

Iti asubhāni subhaguṇo, dasasatalocanena thutakitti;
已對照

十力者所說、各為一種禪之因的那些[不淨],

Yāni avoca dasabalo, ekekajjhānahetunīti.
已對照

如是了知了它們,以及它們的這修習方法之後,

Evaṃ tāni ca tesañca, bhāvanānayamimaṃ viditvāna;
已對照

關於它們,這雜論也應進一步了知。

Tesveva ayaṃ bhiyyo, pakiṇṇakakathāpi viññeyyā.
已對照

雜論

Pakiṇṇakakathā
121已對照

一百二十一、在這些[不淨]中,於任何一種得禪者,由於貪已善被鎮伏,猶如離貪者一般,行止不再貪婪。雖然如此,所說的這不淨的分類,應知是依身體到達[各種]自性、以及依貪行者的區別[而說的]。因為死屍變成可厭時,或到達膨脹相的自性,或到達青瘀相等中某一種的自性。如是,能得到怎樣的[死屍],就應在怎樣的[死屍]上如是把取相:「膨脹相可厭」「青瘀相可厭」——應知是依身體到達[各種]自性而說十種不淨的分類。

121. Etesu hi yattha katthaci adhigatajjhāno suvikkhambhitarāgattā vītarāgo viya nilloluppacāro hoti. Evaṃ santepi yvāyaṃ asubhappabhedo vutto, so sarīrasabhāvappattivasena ca rāgacaritabhedavasena cāti veditabbo. Chavasarīraṃ hi paṭikkūlabhāvaṃ āpajjamānaṃ uddhumātakasabhāvappattaṃ vā siyā, vinīlakādīnaṃ vā aññatarasabhāvappattaṃ. Iti yādisaṃ yādisaṃ sakkā hoti laddhuṃ, tādise tādise uddhumātakapaṭikkūlaṃ vinīlakapaṭikkūlanti evaṃ nimittaṃ gaṇhitabbamevāti sarīrasabhāvappattivasena dasadhā asubhappabhedo vuttoti veditabbo.
緬 1.188已對照

而此中特別地:膨脹相由於顯示身體形狀的失壞,適宜於貪著形狀者;青瘀相由於顯示膚色的失壞,適宜於貪著身體顏色者;膿爛相由於顯示與身之瘡相連的惡臭之狀,適宜於貪著以花鬘、香等所引起的身體香氣者;斷壞相由於顯示內部空洞之狀,適宜於貪著身體堅實之狀者;食殘相由於顯示肌肉豐滿之成就的毀壞,適宜於貪著乳房等身體部位肌肉豐滿者;散亂相由於顯示大小肢體的散亂,適宜於貪著大小肢體之嬌態者;斬斫離散相由於顯示身體組合破壞的變異,適宜於貪著身體組合之完美者;血塗相由於顯示被血塗抹的可厭之狀,適宜於貪著裝飾所生之美者;蟲聚相由於顯示身體為眾多蟲族所共有之狀,適宜於對身體有我所之貪者;骸骨相由於顯示身骨的可厭之狀,適宜於貪著牙齒之美者——應知如是也依貪行者的區別而說十種不淨的分類。

Visesato cettha uddhumātakaṃ sarīrasaṇṭhānavipattippakāsanato saṇṭhānarāgino sappāyaṃ. Vinīlakaṃ chavirāgavipattippakāsanato sarīravaṇṇarāgino sappāyaṃ. Vipubbakaṃ kāyavaṇapaṭibaddhassa duggandhabhāvassa pakāsanato mālāgandhādivasena samuṭṭhāpitasarīragandharāgino sappāyaṃ. Vicchiddakaṃ antosusirabhāvappakāsanato sarīre ghanabhāvarāgino sappāyaṃ. Vikkhāyitakaṃ maṃsupacayasampattivināsappakāsanato thanādīsu sarīrappadesesu maṃsupacayarāgino sappāyaṃ. Vikkhittakaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ vikkhepappakāsanato aṅgapaccaṅgalīlārāgino sappāyaṃ. Hatavikkhittakaṃ sarīrasaṅghātabhedavikārappakāsanato sarīrasaṅghātasampattirāgino sappāyaṃ. Lohitakaṃ lohitamakkhitapaṭikkūlabhāvappakāsanato alaṅkārajanitasobharāgino sappāyaṃ. Puḷavakaṃ kāyassa anekakimikulasādhāraṇabhāvappakāsanato kāye mamattarāgino sappāyaṃ. Aṭṭhikaṃ sarīraṭṭhīnaṃ paṭikkūlabhāvappakāsanato dantasampattirāgino sappāyanti evaṃ rāgacaritabhedavasenāpi dasadhā asubhappabhedo vuttoti veditabbo.
已對照

然而,因為在這十種不淨中,猶如在水流不定、流速湍急的河中,船唯以篙之力而停住,無篙便不能令[它]停住;同樣,由於所緣羸弱,心唯以尋之力而成為一境而住,無尋便不能令[它]住立,所以此中唯有初禪,沒有第二禪等。

Yasmā pana dasavidhepi etasmiṃ asubhe seyyathāpi nāma aparisaṇṭhitajalāya sīghasotāya nadiyā arittabaleneva nāvā tiṭṭhati, vinā arittena na sakkā ṭhapetuṃ, evameva dubbalattā ārammaṇassa vitakkabaleneva cittaṃ ekaggaṃ hutvā tiṭṭhati, vinā vitakkena na sakkā ṭhapetuṃ, tasmā paṭhamajjhānamevettha hoti, na dutiyādīni.
已對照

而在這可厭的所緣上,也由於見功德利益——「我必定以這行道從老死中解脫」——以及由於蓋之熱惱的舍斷,喜與喜悅生起:猶如見「現在我將得到很多工錢」之功德利益的掃除[殘]花者在糞堆上那樣,又如病苦深重的病人在催吐、瀉下起作用時那樣。

Paṭikkūlepi ca etasmiṃ ārammaṇe ‘‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā parimuccissāmī’’ti evamānisaṃsadassāvitāya ceva nīvaraṇasantāpappahānena ca pītisomanassaṃ uppajjati, ‘‘bahuṃ dāni vetanaṃ labhissāmī’’ti ānisaṃsadassāvino pupphachaḍḍakassa gūtharāsimhi viya, ussannabyādhidukkhassa rogino vamanavirecanappavattiyaṃ viya ca.
122緬 1.189已對照

一百二十二、而這十種不淨,依相而言只是一種。因為這十種[不淨]的相,唯是汙穢、惡臭、令人厭惡、可厭之性。這[不淨]依這相,不僅在死屍上,也在活著的身體上現起——猶如對見齒骨的住支提山的大帝須長老,又猶如對看著坐在象肩上的國王的僧護長老的侍者沙彌[那樣]。因為正如死屍,活著的[身體]也同樣唯是不淨。然而此處,不淨之相(asubhalakkhaṇa)由於被外來的裝飾所覆蓋,所以不顯現。而從本性來說,這所謂的身體,是三百多塊骨頭的積聚,由一百八十個關節所連接,以九百條腱所纏縛,以九百塊肉片所塗敷,以溼皮所包裹,以表皮所覆蓋,大孔小孔,如同盛滿脂肪的鍋一般常常上溢下流,為蟲群所棲居,是諸病之處,是諸苦法之所依,如同破裂的舊瘡一般從九個瘡口不斷流溢。從它的兩眼流出眼屎,從耳孔流出耳垢,從鼻孔流出鼻涕,從口中流出食物、膽汁、痰、血,從下面諸門流出大小便,從九萬九千毛孔流出汙穢的汗汁。青蠅等圍繞著它。若不以齒木、洗臉、塗頭、沐浴、著下衣、披上衣等照料它,就以生來的樣子,頭髮粗亂蓬散,從村到村遊行,那麼國王與掃除[殘]花者、旃陀羅等中的任何一人,由於身體的可厭性相同,[便]沒有差別;如是,就汙穢、惡臭、令人厭惡、可厭之性而言,國王的身體與旃陀羅的身體之間,沒有所謂的差異。然而此處,[人們]以齒木、洗臉等擦去牙垢等,以種種衣服遮住羞處,以種種顏色的芳香塗料塗抹,以花與飾物等裝飾,使[它]成為可取為「我」「我的」的樣子。於是,由於被這外來的裝飾所覆蓋,不認識它如實自性的不淨之相,男人們對女人、女人們對男人生起愛樂。然而就勝義而言,此中連微塵許值得貪染之處也沒有。正是如此:在發、體毛、指甲、牙齒、唾液、鼻涕、大便、小便等中,哪怕只有一部分落在身體之外,眾生連用手觸碰也不願意,感到苦惱、羞慚、厭惡。而此中凡是剩餘的,那一一[部分]雖然同樣可厭,[人們]被無明之黑暗所籠罩,被自愛之貪所染,卻執取為「可欲的、可愛的、常的、樂的、我」。他們如是執取,便如同在林中見到甄叔迦樹、把樹上未落的花[執取]為「這是肉塊」而徒勞受挫的老豺一樣。所以——

猶如豺在林中,看見開了花的甄叔迦樹,

[想]「我得到了一棵肉樹」,便急速前往;

極其貪婪地咬著一朵朵落下的花,

[想]「這不是肉,在樹上的那個才是肉」而執取。

同樣,智者不應只把落下的部分執取為「不淨」,

而應把在身體上的它也同樣執取[為不淨]。

因為把這身體取為淨,沉迷於其中,

愚人們造作諸惡,不能從苦中解脫。

所以智者應觀察,無論活人的或死人的,

這腐壞之身的自性——它是離於淨性的。

因為這已被說過——

身體惡臭、汙穢,是屍骸,猶如糞坑,

為成為眼者們所呵責,[卻]是愚人所歡喜的身體。

以溼皮所覆蓋,是有九門的大瘡,

從四周流溢,汙穢而帶著腐臭。

若這身體的裡面,翻到了外面,

必定要拿起棍子,驅趕烏鴉與狗。

所以,天生有才幹的比丘,無論是活著的身體,

或是死屍,凡是在何處顯現出不淨的行相,就應在那裡把取相,令業處達到安止。

122. Dasavidhampi cetaṃ asubhaṃ lakkhaṇato ekameva hoti. Dasavidhassāpi hetassa asuciduggandhajegucchapaṭikkūlabhāvo eva lakkhaṇaṃ. Tadetaṃ iminā lakkhaṇena na kevalaṃ matasarīre, dantaṭṭhikadassāvino pana cetiyapabbatavāsino mahātissattherassa viya, hatthikkhandhagataṃ rājānaṃ olokentassa saṅgharakkhitattherūpaṭṭhākasāmaṇerassa viya ca jīvamānakasarīrepi upaṭṭhāti. Yatheva hi matasarīraṃ, evaṃ jīvamānakampi asubhameva. Asubhalakkhaṇaṃ panettha āgantukena alaṅkārena paṭicchannattā na paññāyati. Pakatiyā pana idaṃ sarīraṃ nāma atirekatisataaṭṭhikasamussayaṃ asītisatasandhisaṅghaṭitaṃ navanhārusatanibandhanaṃ navamaṃsapesisatānulittaṃ allacammapariyonaddhaṃ chaviyā paṭicchannaṃ chiddāvachiddaṃ medakathālikā viya niccuggharitapaggharitaṃ kimisaṅghanisevitaṃ rogānaṃ āyatanaṃ dukkhadhammānaṃ vatthu paribhinnapurāṇagaṇḍo viya navahi vaṇamukhehi satatavissandanaṃ. Yassa ubhohi akkhīhi akkhigūthako paggharati, kaṇṇabilehi kaṇṇagūthako, nāsāpuṭehi siṅghāṇikā, mukhato āhārapittasemharudhirāni, adhodvārehi uccārapassāvā, navanavutiyā lomakūpasahassehi asucisedayūso paggharati. Nīlamakkhikādayo samparivārenti. Yaṃ dantakaṭṭhamukhadhovanasīsamakkhananahānanivāsanapārupanādīhi appaṭijaggitvā yathājātova pharusavippakiṇṇakeso hutvā gāmena gāmaṃ vicaranto rājāpi pupphachaḍḍakacaṇḍālādīsu aññataropi samasarīrapaṭikkūlatāya nibbiseso hoti, evaṃ asuciduggandhajegucchapaṭikkūlatāya rañño vā caṇḍālassa vā sarīre vemattaṃ nāma natthi. Dantakaṭṭhamukhadhovanādīhi panettha dantamalādīni pamajjitvā nānāvatthehi hirikopīnaṃ paṭicchādetvā nānāvaṇṇena surabhivilepanena vilimpitvā pupphābharaṇādīhi alaṅkaritvā ‘‘ahaṃ mama’’nti gahetabbākārappattaṃ karonti. Tato iminā āgantukena alaṅkārena paṭicchannattā tadassa yāthāvasarasaṃ asubhalakkhaṇaṃ asañjānantā purisā itthīsu, itthiyo ca purisesu ratiṃ karonti. Paramatthato panettha rajjitabbakayuttaṭṭhānaṃ nāma aṇumattampi natthi. Tathā hi kesalomanakhadantakheḷasiṅghāṇikauccārapassāvādīsu ekakoṭṭhāsampi sarīrato bahi patitaṃ sattā hatthena chupitumpi na icchanti, aṭṭīyanti harāyanti jigucchanti. Yaṃ yaṃ panettha avasesaṃ hoti, taṃ taṃ evaṃ paṭikkūlampi samānaṃ avijjandhakārapariyonaddhā attasineharāgarattā ‘‘iṭṭhaṃ kantaṃ niccaṃ sukhaṃ attā’’ti gaṇhanti. Te evaṃ gaṇhantā aṭaviyaṃ kiṃsukarukkhaṃ disvā rukkhato apatitapupphaṃ ‘‘ayaṃ maṃsapesī’’ti vihaññamānena jarasiṅgālena samānataṃ āpajjanti. Tasmā –
Yathāpi pupphitaṃ disvā, siṅgālo kiṃsukaṃ vane;
Maṃsarukkho mayā laddho, iti gantvāna vegasā.
Patitaṃ patitaṃ pupphaṃ, ḍaṃsitvā atilolupo;
Nayidaṃ maṃsaṃ aduṃ maṃsaṃ, yaṃ rukkhasminti gaṇhati.
Koṭṭhāsaṃ patitaṃyeva, asubhanti tathā budho;
Aggahetvāna gaṇheyya, sarīraṭṭhampi naṃ tathā.
Imañhi subhato kāyaṃ, gahetvā tattha mucchitā;
Bālā karontā pāpāni, dukkhā na parimuccare.
Tasmā passeyya medhāvī, jīvato vā matassa vā;
Sabhāvaṃ pūtikāyassa, subhabhāvena vajjitaṃ.
Vuttañhetaṃ –
Duggandho asuci kāyo, kuṇapo ukkarūpamo;
Nindito cakkhubhūtehi, kāyo bālābhinandito.
Allacammapaṭicchanno, navadvāro mahāvaṇo;
Samantato paggharati, asuci pūtigandhiyo.
Sace imassa kāyassa, anto bāhirako siyā;
Daṇḍaṃ nūna gahetvāna, kāke soṇe nivārayeti.
Tasmā dabbajātikena bhikkhunā jīvamānasarīraṃ vā hotu
Matasarīraṃ vā yattha yattha asubhākāro paññāyati, tattha tattheva nimittaṃ gahetvā kammaṭṭhānaṃ appanaṃ pāpetabbanti.
已對照

如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已對照

於定的修習之部,

Samādhibhāvanādhikāre
已對照

名為〈不淨業處的解說〉的

Asubhakammaṭṭhānaniddeso nāma
已對照

第六章[終]。

Chaṭṭho paricchedo.