快樂巴利palinanda.cc

清淨道論·地遍的解說 Pathavīkasiṇaniddeso

本經目錄四、地遍的解說不相宜的寺相宜的寺小障礙修習的作法七適宜十種安止善巧令[心]趨向相初禪論離五支等三種善久住的成就相的增長之法五自在論第二禪論第三禪論「他住於舍」一語的全部義釋,終。第四禪論五種法禪論如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,於定的修習之部,名為〈地遍的解說〉的第四章[終]。

已對照

四、地遍的解說

4. Pathavīkasiṇaniddeso
51緬 1.115已對照

五十一、現在,在所說的「捨棄不相宜於定之修習的寺,住在相宜的寺中」這裡:首先,凡與阿闍梨同住一寺而感到安適的人,他應就住在那裡淨化業處。若在那裡不安適,那麼凡在一俱盧舍、或半由旬、或甚至一由旬之處有另一座適宜的寺,應住在那裡。因為這樣,當業處在某一處生起疑惑或失念時,他便能一早在寺裡作完義務,在途中乞食,飯食之事一結束就前往阿闍梨的住處,當天在阿闍梨跟前淨化業處,第二天禮敬阿闍梨後出發,在途中乞食,不疲倦地回到自己的住處。而凡在一由旬之內也得不到安適住處的人,他應斷除業處中一切結節之處,把業處作得極清淨、唯繫於轉向,然後即使去到遠處,也應捨棄不相宜於定之修習的寺,住在相宜的寺中。

51. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘samādhibhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre viharantenā’’ti ettha yassa tāvācariyena saddhiṃ ekavihāre vasato phāsu hoti, tena tattheva kammaṭṭhānaṃ parisodhentena vasitabbaṃ. Sace tattha phāsu na hoti, yo añño gāvute vā aḍḍhayojane vā yojanamattepi vā sappāyo vihāro hoti, tattha vasitabbaṃ. Evañhi sati kammaṭṭhānassa kismiñcideva ṭhāne sandehe vā satisammose vā jāte kālasseva vihāre vattaṃ katvā antarāmagge piṇḍāya caritvā bhattakiccapariyosāneyeva ācariyassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃdivasamācariyassa santike kammaṭṭhānaṃ sodhetvā dutiyadivase ācariyaṃ vanditvā nikkhamitvā antarāmagge piṇḍāya caritvā akilamantoyeva attano vasanaṭṭhānaṃ āgantuṃ sakkhissati. Yo pana yojanappamāṇepi phāsukaṭṭhānaṃ na labhati, tena kammaṭṭhāne sabbaṃ gaṇṭhiṭṭhānaṃ chinditvā suvisuddhaṃ āvajjanapaṭibaddhaṃ kammaṭṭhānaṃ katvā dūrampi gantvā samādhibhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre vihātabbaṃ.
已對照

不相宜的寺

Ananurūpavihāro
52緬 1.116已對照

五十二、此中,所謂「不相宜的」,即具有十八種過失中任何一種的[寺]。此中,這是十八種過失:大、新、破舊、近路、池、葉、花、果、為人所希求、近城、近柴、近田、有不相宜的人、近港口、近邊地、近國界、不適宜、不得善友——具有這十八種過失中任何一種過失的,名為「不相宜的」,不應住在那裡。

為什麼呢?首先,在大的寺裡,許多意欲各異的[比丘]聚集,他們由於彼此對立而不作義務,菩提樹庭院等未被打掃,飲用水、洗用水未被備好。此中,這[比丘]想「我要到行處村去乞食」,拿著缽與衣出去,若見到義務未作或水瓶空著,那麼他就必須作義務,必須備好飲用水;不作,便因違犯義務而犯惡作;作,則時間過去,太晚進[村],乞食已結束,什麼也得不到。即使去宴默,也被沙彌與年少比丘的高聲及僧團羯磨所擾亂。而凡一切義務都已作好,其餘的擾攘也沒有的[寺],在這樣的大的寺裡也可以住。

在新的寺裡,新營造多,[人們]抱怨不作[營造]的人。而在那裡,若比丘們這樣說:「具壽可隨意作沙門法,我們來作新營造」,在這樣的[寺]可以住。

而在破舊的寺裡,須修繕的多;[人們]甚至抱怨連自己的坐臥處也不修繕的人;而修繕者,業處便退失。

在近路的寺、即大路旁的寺裡,客[比丘]們日夜聚集;對非時來到的人,須把自己的坐臥處給[他們],自己住在樹下或石面上;第二天也同樣——如是業處便沒有機會。而凡沒有這樣的客[比丘]擁擠之處,可以住在那裡。

所謂「池(soṇḍī)」,即是石[砌的]蓮池,許多人為了飲水而聚集到那裡;城中住者的出入王家的長老們的內住弟子們為了染[衣]之事而來,他們問起器皿、木材、木槽等,須指示「在某某處」——如是一直都在忙碌。

凡有種種菜葉之處,在那裡,即使他取了業處坐著度日間,採菜女們也在近旁唱著歌採葉,以不相宜之聲的衝撞而造成業處的障礙。

而凡有種種花鬘叢開得茂盛之處,在那裡也有同樣的災擾。

凡有芒果、閻浮果、波羅蜜果等種種果實之處,在那裡,想要果實的人們來索取;不給,便發怒,或強行拿取;傍晚時,在寺中經行的[比丘]見到他們,說「優婆塞們,你們為什麼這樣做?」他們便隨意辱罵,甚至設法令他不得住下。

而在為人所希求的、被尊為巖窟[勝地]的、如南山、象腹[山崖](Hatthikucchi)、支提山(Cetiyagiri)、質多羅山(Cittalapabbata)那樣的寺裡住著的[比丘],人們推崇「這是阿羅漢」,想要禮敬而從四周聚集來,因此他不安適。而那[寺]對他適宜的人,應白天去別處,夜裡住[在那裡]。

在近城的[寺]裡,不相宜的所緣現於境;汲水婢女們也以水瓶擦撞著走過,不退到[路旁]讓路;有權勢的人們也在寺中圍起帷幕而坐。

而在近柴的[寺]裡,凡有薪柴與適於作器具材料的樹木之處,在那裡拾柴女們猶如前述的採菜女、採花女一般造成不安適。寺裡有樹,人們[想]「我們砍了它們來蓋房子」,便來砍伐。若[比丘]傍晚從精勤堂出來,在寺中經行,見到他們,說「優婆塞們,你們為什麼這樣做?」他們便隨意辱罵,甚至設法令他不得住下。

而凡近田、四周為田地所環繞的[寺],在那裡,人們就在寺中作打穀場打穀,睡在門廊,還造成許多別的不安適。又凡有僧團大受用[之田]的[寺],園民們扣留[在家]人家的牛,阻止[他們]輪流用水;人們拿著稻穗給僧團看:「你們看看你們的園民所做的!」由於這樣那樣的緣故,須前往國王與王的大臣們的門前——這也包括在近田之中。

「有不相宜的人(visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitā)」者:凡互不相宜而結怨的比丘們所住之處,他們爭吵時,被[這比丘]勸阻「尊者們,請不要這樣做」,便會說:「自從這個糞掃衣者來了以後,我們就完了。」

凡近水港或陸港的[寺],在那裡,乘船與隨商隊而來的人們不斷地[說]「給[我們]地方,給飲水,給鹽」,糾纏而造成不安適。

而在近邊地的[寺],人們對佛等無淨信。

在近國界的[寺],有來自國王的怖畏。因為一位國王[認為]「[那地方]不在我的統轄下」而攻擊那地方,另一位也[認為]「不在我的統轄下」[而攻擊]。此中,這比丘有時遊行於這位國王的領土,有時於那位的。於是[人們]以為「這是密探」,使他遭到不幸與災禍。

「不適宜(asappāyatā)」者:即由於不相宜的色等所緣的往來聚集,或由於被非人所佔據,[而]不適宜。此中有這樣一件事——相傳有一位長老住在林野中。那時,一個夜叉女站在[他的]葉屋門口唱歌。他出來站在門口,她便去到經行道的盡頭唱歌。長老去到經行道的盡頭,她便站在百人[深]的懸崖[邊]唱歌。長老迴轉。於是她急速過來抓住他,說:「尊者,被我吃掉的像您這樣的,不止一兩個。」

「不得善友(kalyāṇamittānaṃ alābho)」者:凡不能得到阿闍梨或等同阿闍梨者、戒師或等同戒師者這樣的善友之處,在那裡,那不得善友正是大過失。如是應知:具有這十八種過失中任何一種的,是「不相宜的」。這也已在諸義注中說過——

「大住處、新住處、破舊住處,以及路旁住處;

有池、有葉與有花,有果,以及眾所希求者。

近城、近柴、近田,有不相宜者、近港口;

邊地、國界、不適宜,不得善友之處。

這十八處,智者如是了知已,

當遠遠避開,猶如[避開]有危險的道路。」

52. Tattha ananurūpo nāma aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgato. Tatrime aṭṭhārasa dosā – mahattaṃ, navattaṃ, jiṇṇattaṃ, panthanissitattaṃ, soṇḍī, paṇṇaṃ, pupphaṃ, phalaṃ, patthanīyatā, nagarasannissitatā, dārusannissitatā, khettasannissitatā, visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitā, paṭṭanasannissitatā, paccantasannissitatā, rajjasīmasannissitatā, asappāyatā, kalyāṇamittānaṃ alābhoti imesaṃ aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena dosena samannāgato ananurūpo nāma. Na tattha vihātabbaṃ.
Kasmā? Mahāvihāre tāva bahū nānāchandā sannipatanti, te aññamaññaṃ paṭiviruddhatāya vattaṃ na karonti. Bodhiyaṅgaṇādīni asammaṭṭhāneva honti. Anupaṭṭhāpitaṃ pānīyaṃ paribhojanīyaṃ. Tatrāyaṃ gocaragāme piṇḍāya carissāmīti pattacīvaramādāya nikkhanto sace passati vattaṃ vā akataṃ pānīyaghaṭaṃ vā rittaṃ, athānena vattaṃ kātabbaṃ hoti, pānīyaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ. Akaronto vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati. Karontassa kālo atikkamati, atidivā paviṭṭho niṭṭhitāya bhikkhāya kiñci na labhati. Paṭisallānagatopi sāmaṇeradaharabhikkhūnaṃ uccāsaddena saṅghakammehi ca vikkhipati. Yattha pana sabbaṃ vattaṃ katameva hoti, avasesāpi ca saṅghaṭṭanā natthi. Evarūpe mahāvihārepi vihātabbaṃ.
Navavihāre bahu navakammaṃ hoti, akarontaṃ ujjhāyanti. Yattha pana bhikkhū evaṃ vadanti ‘‘āyasmā yathāsukhaṃ samaṇadhammaṃ karotu, mayaṃ navakammaṃ karissāmā’’ti evarūpe vihātabbaṃ.
Jiṇṇavihāre pana bahu paṭijaggitabbaṃ hoti, antamaso attano senāsanamattampi appaṭijaggantaṃ ujjhāyanti, paṭijaggantassa kammaṭṭhānaṃ parihāyati.
Panthanissite mahāpathavihāre rattindivaṃ āgantukā sannipatanti. Vikāle āgatānaṃ attano senāsanaṃ datvā rukkhamūle vā pāsāṇapiṭṭhe vā vasitabbaṃ hoti. Punadivasepi evamevāti kammaṭṭhānassa okāso na hoti. Yattha pana evarūpo āgantukasambādho na hoti, tattha vihātabbaṃ.
Soṇḍī nāma pāsāṇapokkharaṇī hoti, tattha pānīyatthaṃ mahājano samosarati, nagaravāsīnaṃ rājakulūpakattherānaṃ antevāsikā rajanakammatthāya āgacchanti, tesaṃ bhājanadārudoṇikādīni pucchantānaṃ asuke ca asuke ca ṭhāneti dassetabbāni honti, evaṃ sabbakālampi niccabyāvaṭo hoti.
Yattha nānāvidhaṃ sākapaṇṇaṃ hoti, tatthassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā divāvihāraṃ nisinnassāpi santike sākahārikā gāyamānā paṇṇaṃ uccinantiyo visabhāgasaddasaṅghaṭṭanena kammaṭṭhānantarāyaṃ karonti.
Yattha pana nānāvidhā mālāgacchā supupphitā honti, tatrāpi tādisoyeva upaddavo.
Yattha nānāvidhaṃ ambajambupanasādiphalaṃ hoti, tattha phalatthikā āgantvā yācanti, adentassa kujjhanti, balakkārena vā gaṇhanti, sāyanhasamaye vihāramajjhe caṅkamantena te disvā ‘‘kiṃ upāsakā evaṃ karothā’’ti vuttā yathāruci akkosanti. Avāsāyapissa parakkamanti.
Patthanīye pana leṇasammate dakkhiṇagirihatthikucchicetiyagiricittalapabbatasadise vihāre viharantaṃ ayamarahāti sambhāvetvā vanditukāmā manussā samantā osaranti, tenassa na phāsu hoti, yassa pana taṃ sappāyaṃ hoti, tena divā aññatra gantvā rattiṃ vasitabbaṃ.
Nagarasannissite visabhāgārammaṇāni āpāthamāgacchanti, kumbhadāsiyopi ghaṭehi nighaṃsantiyo gacchanti, okkamitvā maggaṃ na denti, issaramanussāpi vihāramajjhe sāṇiṃ parikkhipitvā nisīdanti.
Dārusannissaye pana yattha kaṭṭhāni ca dabbupakaraṇarukkhā ca santi, tattha kaṭṭhahārikā pubbe vuttasākapupphahārikā viya aphāsuṃ karonti, vihāre rukkhā santi, te chinditvā gharāni karissāmāti manussā āgantvā chindanti. Sace sāyanhasamayaṃ padhānagharā nikkhamitvā vihāramajjhe caṅkamanto te disvā ‘‘kiṃ upāsakā evaṃ karothā’’ti vadati, yathāruci akkosanti, avāsāyapissa parakkamanti.
Yo pana khettasannissito hoti samantā khettehi parivārito, tattha manussā vihāramajjheyeva khalaṃ katvā dhaññaṃ maddanti, pamukhesu sayanti, aññampi bahuṃ aphāsuṃ karonti. Yatrāpi mahāsaṅghabhogo hoti, ārāmikā kulānaṃ gāvo rundhanti, udakavāraṃ paṭisedhenti, manussā vīhisīsaṃ gahetvā ‘‘passatha tumhākaṃ ārāmikānaṃ kamma’’nti saṅghassa dassenti. Tena tena kāraṇena rājarājamahāmattānaṃ gharadvāraṃ gantabbaṃ hoti, ayampi khettasannissiteneva saṅgahito.
Visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitāti yattha aññamaññaṃ visabhāgaverī bhikkhū viharanti, ye kalahaṃ karontā mā, bhante, evaṃ karothāti vāriyamānā etassa paṃsukūlikassa āgatakālato paṭṭhāya naṭṭhāmhāti vattāro bhavanti.
Yopi udakapaṭṭanaṃ vā thalapaṭṭanaṃ vā nissito hoti, tattha abhiṇhaṃ nāvāhi ca satthehi ca āgatamanussā okāsaṃ detha, pānīyaṃ detha, loṇaṃ dethāti ghaṭṭayantā aphāsuṃ karonti.
Paccantasannissite pana manussā buddhādīsu appasannā honti.
Rajjasīmasannissite rājabhayaṃ hoti. Tañhi padesaṃ eko rājā na mayhaṃ vase vattatīti paharati, itaropi na mayhaṃ vase vattatīti. Tatrāyaṃ bhikkhu kadāci imassa rañño vijite vicarati, kadāci etassa. Atha naṃ ‘‘carapuriso aya’’nti maññamānā anayabyasanaṃ pāpenti.
Asappāyatāti visabhāgarūpādiārammaṇasamosaraṇena vā amanussapariggahitatāya vā asappāyatā. Tatridaṃ vatthu. Eko kira thero araññe vasati. Athassa ekā yakkhinī paṇṇasāladvāre ṭhatvā gāyi. So nikkhamitvā dvāre aṭṭhāsi, sā gantvā caṅkamanasīse gāyi. Thero caṅkamanasīsaṃ agamāsi. Sā sataporise papāte ṭhatvā gāyi. Thero paṭinivatti. Atha naṃ sā vegenāgantvā gahetvā ‘‘mayā, bhante, na eko na dve tumhādisā khāditā’’ti āha.
Kalyāṇamittānaṃ alābhoti yattha na sakkā hoti ācariyaṃ vā ācariyasamaṃ vā upajjhāyaṃ vā upajjhāyasamaṃ vā kalyāṇamittaṃ laddhuṃ. Tattha so kalyāṇamittānaṃ alābho mahādosoyevāti imesaṃ aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgato ananurūpoti veditabbo. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāsu –
Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ;
Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca.
Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ;
Paccantasīmāsappāyaṃ, yattha mitto na labbhati.
Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito;
Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathāti.
已對照

相宜的寺

Anurūpavihāro
53緬 1.119已對照

五十三、而凡具足離行處村不太遠、不太近等五支的,這名為「相宜的」。因為這已由世尊說過:「諸比丘,怎樣的坐臥處是具足五支的呢?諸比丘,於此,坐臥處不太遠、不太近、來往方便,晝少雜擾、夜少聲響、少喧囂,少虻、蚊、風、日、爬蟲之觸。而住在那坐臥處者,不費力便得衣、團食、坐臥處、病緣藥資具。而在那坐臥處住著多聞、通曉阿含、持法、持律、持論母的長老比丘;他時時前往[他們那裡]請問、發問:『尊者,這是怎樣?這是什麼義?』那些具壽便為他開顯未開顯的,明瞭未明瞭的,並於種種可疑之處除遣其疑。諸比丘,坐臥處就是這樣具足五支的。」(《增支部》10.11)

53. Yo pana gocaragāmato nātidūranāccāsannatādīhi pañcahaṅgehi samannāgato, ayaṃ anurūpo nāma. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasireneva uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko attho’ti, tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhaṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11).
已對照

這是在「捨棄不相宜於定之修習的寺,住在相宜的寺中」這裡的詳說。

Ayaṃ ‘‘samādhibhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre viharantenā’’ti ettha vitthāro.
已對照

小障礙

Khuddakapalibodhā
54已對照

五十四、「作小障礙的斷除(khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā)」者:如是住在適當的寺中的人,凡他所有的那些小障礙,也應斷除。即:長的頭髮、指甲、體毛應剪除;對破舊的衣,應作加固或縫補;或者,汙穢的[衣]應染;若缽上有垢,應燒缽;床座等應清理。這是在「作小障礙的斷除」這裡的詳說。

54. Khuddakapalibodhupacchedaṃ katvāti evaṃ patirūpe vihāre viharantena yepissa te honti khuddakapalibodhā, tepi upacchinditabbā. Seyyathidaṃ, dīghāni kesanakhalomāni chinditabbāni. Jiṇṇacīvaresu daḷhīkammaṃ vā tunnakammaṃ vā kātabbaṃ. Kiliṭṭhāni vā rajitabbāni. Sace patte malaṃ hoti, patto pacitabbo. Mañcapīṭhādīni sodhetabbānīti. ‘‘Ayaṃ khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā’’ti ettha vitthāro.
已對照

修習的作法

Bhāvanāvidhānaṃ
55已對照

五十五、現在,在「不廢弛一切修習的作法而修習(sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena bhāvetabbo)」這裡,這是以地遍為首、依一切業處而作的詳說。

55. Idāni sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena bhāvetabboti ettha ayaṃ pathavīkasiṇaṃ ādiṃ katvā sabbakammaṭṭhānavasena vitthārakathā hoti.
緬 1.120已對照

因為如是已斷除小障礙的比丘,應在食後從乞食回來,除去食後困頓,在遠離[人眾]的處所安樂地坐下,於已作的或未作的地上取相。因為這已被說過——

Evaṃ upacchinnakhuddakapalibodhena hi bhikkhunā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena bhattasammadaṃ paṭivinodetvā pavivitte okāse sukhanisinnena katāya vā akatāya vā pathaviyā nimittaṃ gaṇhitabbaṃ. Vuttañhetaṃ –
已對照

「修學地遍者,於地上取相——於已作的或未作的、有邊限的而非無邊限的、有端的而非無端的、有周緣的而非無周緣的、有界限的而非無界限的、如簸箕大或如盤子大的[地上]。他把那相善加取持,善加審度,善加辨定。他把那相善加取持、善加審度、善加辨定之後,見功德利益,作寶想,生起恭敬,愛樂著,把心繫於那所緣:『必定由此行道,我將從老死中解脫。』他已離諸欲……乃至……成就並住於初禪。」

‘‘Pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto pathaviyaṃ nimittaṃ gaṇhāti kate vā akate vā sāntake, no anantake, sakoṭiye, no akoṭiye, savaṭṭume, no avaṭṭume, sapariyante, no apariyante, suppamatte vā sarāvamatte vā. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti, sūpadhāritaṃ upadhāreti, suvavatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā suvavatthitaṃ vavatthapetvā ānisaṃsadassāvī ratanasaññī hutvā cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sampiyāyamāno tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ upanibandhati ‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā muccissāmī’ti. So vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti.
已對照

此中,凡在過去世也曾於[佛陀的]教法中或以仙人出家而出家、於地遍中曾生起四種法、五種法之禪者,對這樣有福、具足親依止(upanissaya)的人,在未作的地上——耕過的地方或打穀場上——相便生起,猶如末羅迦長老(Mallakatthera)。相傳,那位具壽觀看耕過的地方時,與那地方同樣大小的相便生起了。他增長那[相],生起五種法之禪,以禪為近因而建立觀,證得了阿羅漢果。

Tattha yena atītabhavepi sāsane vā isipabbajjāya vā pabbajitvā pathavīkasiṇe catukkapañcakajjhānāni nibbattitapubbāni, evarūpassa puññavato upanissayasampannassa akatāya pathaviyā kasitaṭṭhāne vā khalamaṇḍale vā nimittaṃ uppajjati, mallakattherassa viya. Tassa kirāyasmato kasitaṭṭhānaṃ olokentassa taṃṭhānappamāṇameva nimittaṃ udapādi. So taṃ vaḍḍhetvā pañcakajjhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇi.
緬 1.121已對照

而凡如是未曾有過[宿世]修習者,他應不錯失在阿闍梨處所學取的業處作法,避開四種遍的過失而作遍。因為依青、黃、赤、白的混雜,有四種地遍的過失。所以不應取青等顏色的泥,而應以如恆河(Gaṅgā)水流中的泥一般的、晨曦色的泥作遍。而它不應作在寺的中央、沙彌等往來之處,而應在寺的邊緣、隱蔽之處,于山崖下或葉屋中,作成可移動的或固定於該處的。其中,可移動的,應在四根木棍上綁上破布、皮革或草蓆,在那上面以除去了草、根、砂礫、碎瓦並善加揉捏的泥,塗成所說大小的圓形而作。遍作(parikamma)之時,應把它鋪在地上來看。固定於該處的,應在地上以蓮蓬的形狀打入木樁,用藤蔓編結而作。若那泥不夠,應在下面放入別的[泥],在上面以善加清淨的晨曦色的泥,作成一搩手又四指寬的圓形。因為正是就這個大小而說「如簸箕大或如盤子大」;而「有邊限的而非無邊限的」等,是為了它的界限而說的。

Yo panevaṃ akatādhikāro hoti, tena ācariyasantike uggahitakammaṭṭhānavidhānaṃ avirādhetvā cattāro kasiṇadose pariharantena kasiṇaṃ kātabbaṃ. Nīlapītalohitaodātasambhedavasena hi cattāro pathavīkasiṇadosā. Tasmā nīlādivaṇṇaṃ mattikaṃ aggahetvā gaṅgāvahe mattikāsadisāya aruṇavaṇṇāya mattikāya kasiṇaṃ kātabbaṃ. Tañca kho vihāramajjhe sāmaṇerādīnaṃ sañcaraṇaṭṭhāne na kātabbaṃ. Vihārapaccante pana paṭicchannaṭṭhāne pabbhāre vā paṇṇasālāya vā saṃhārimaṃ vā tatraṭṭhakaṃ vā kātabbaṃ. Tatra saṃhārimaṃ catūsu daṇḍakesu pilotikaṃ vā cammaṃ vā kaṭasārakaṃ vā bandhitvā tattha apanītatiṇamūlasakkharakathalikāya sumadditāya mattikāya vuttappamāṇaṃ vaṭṭaṃ limpetvā kātabbaṃ. Taṃ parikammakāle bhūmiyaṃ attharitvā oloketabbaṃ. Tatraṭṭhakaṃ bhūmiyaṃ padumakaṇṇikākārena khāṇuke ākoṭetvā vallīhi vinandhitvā kātabbaṃ. Yadi sā mattikā nappahoti, adho aññaṃ pakkhipitvā uparibhāge suparisodhitāya aruṇavaṇṇāya mattikāya vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ vaṭṭaṃ kātabbaṃ. Etadeva hi pamāṇaṃ sandhāya ‘‘suppamattaṃ vā sarāvamattaṃ vā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sāntake no anantake’’tiādi panassa paricchedatthāya vuttaṃ.
56已對照

五十六、所以,如是作出所說大小的界限之後——木抹子會生起不相合的顏色,所以不取那[木抹子],而以石抹子磨,使[表面]平坦如鼓面;打掃那地方,沐浴回來,在距遍的圓盤兩肘半之處,坐在已敷設的、腳高一搩手又四指、善加鋪設的椅子上。因為坐得比那更遠,遍便不現起;更近,則遍的過失顯現。坐得更高,須俯頸來看;更低,膝蓋疼痛。所以應依所說的方法坐下,以「諸欲少味」等方法省察諸欲中的過患,對作為諸欲之出離(nissaraṇa)、作為超越一切苦之方便的出離(nekkhamma)生起渴望,以隨念佛、法、僧的功德而生起喜與愉悅,[想]:「這就是一切佛、獨覺佛、聖弟子所行的出離之行道。」對行道生起尊重,[想]:「必定由此行道,我將成為遠離之樂味的分享者。」生起熱忱,以平均的方式張開眼睛,取相而修習。

56. Tasmā evaṃ vuttappamāṇaparicchedaṃ katvā rukkhapāṇikā visabhāgavaṇṇaṃ samuṭṭhapeti. Tasmā taṃ aggahetvā pāsāṇapāṇikāya ghaṃsetvā samaṃ bherītalasadisaṃ katvā taṃ ṭhānaṃ sammajjitvā nhatvā āgantvā kasiṇamaṇḍalato aḍḍhateyyahatthantare padese paññatte vidatthicaturaṅgulapādake suatthate pīṭhe nisīditabbaṃ. Tato dūratare nisinnassa hi kasiṇaṃ na upaṭṭhāti, āsannatare kasiṇadosā paññāyanti. Uccatare nisinnena gīvaṃ onamitvā oloketabbaṃ hoti, nīcatare jaṇṇukāni rujanti. Tasmā vuttanayeneva nisīditvā ‘‘appassādā kāmā’’tiādinā nayena kāmesu ādīnavaṃ paccavekkhitvā kāmanissaraṇe sabbadukkhasamatikkamupāyabhūte nekkhamme jātābhilāsena buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena pītipāmojjaṃ janayitvā ‘‘ayaṃ dāni sā sabbabuddha paccekabuddha ariyasāvakehi paṭipannā nekkhammapaṭipadā’’ti paṭipattiyā sañjātagāravena ‘‘addhā imāya paṭipadāya pavivekasukharasassa bhāgī bhavissāmī’’ti ussāhaṃ janayitvā samena ākārena cakkhūni ummīletvā nimittaṃ gaṇhantena bhāvetabbaṃ.
緬 1.122已對照

因為眼睜得過開者,眼會疲勞,圓盤也過於顯明,因此他的相不生起;睜得過微者,圓盤不顯明,心也退縮,如此相也不生起。所以應如在鏡面上看自己面影者一般,以平均的方式張開眼睛,取相而修習;不應省察顏色,不應作意[地界的]相。然而,不捨顏色,使[顏色]與所依同類,依[地界的]增盛而把心安立於施設法上,而作意。在「地(pathavī)、大地(mahī)、沃土(medinī)、土地(bhūmi)、持財(vasudhā)、持寶(vasundharā)」等地的名稱中,凡他所欲的、凡順於他的想的,便應說那個。然而「地」這個名稱正是顯明的,所以應唯依顯明者,以「地、地」來修習。應時而張眼、時而閉眼而轉向。只要取相未生起,便應依這同一方法修習一百次、一千次,甚至更多次。

Atiummīlayato hi cakkhu kilamati, maṇḍalañca ativibhūtaṃ hoti, tenassa nimittaṃ nuppajjati. Atimandaṃ ummīlayato maṇḍalamavibhūtaṃ hoti, cittañca līnaṃ hoti, evampi nimittaṃ nuppajjati. Tasmā ādāsatale mukhanimittadassinā viya samenākārena cakkhūni ummīletvā nimittaṃ gaṇhantena bhāvetabbaṃ, na vaṇṇo paccavekkhitabbo, na lakkhaṇaṃ manasikātabbaṃ. Apica vaṇṇaṃ amuñcitvā nissayasavaṇṇaṃ katvā ussadavasena paṇṇattidhamme cittaṃ paṭṭhapetvā manasi kātabbaṃ. Pathavī mahī, medinī, bhūmi, vasudhā, vasundharātiādīsu pathavīnāmesu yamicchati, yadassa saññānukūlaṃ hoti, taṃ vattabbaṃ. Apica pathavīti etadeva nāmaṃ pākaṭaṃ, tasmā pākaṭavaseneva pathavī pathavīti bhāvetabbaṃ. Kālena ummīletvā kālena nimīletvā āvajjitabbaṃ. Yāva uggahanimittaṃ nuppajjati, tāva kālasatampi kālasahassampi tato bhiyyopi eteneva nayena bhāvetabbaṃ.
57已對照

五十七、他這樣修習時,當閉眼而轉向者[覺得那相]如張眼之時一般進入[意門的]領域,那時便名為取相(uggahanimitta)已生起。從它生起之時起,便不應坐在那地方,應進入自己的住所,坐在那裡修習。為避免洗腳的麻煩,他應有一雙單層的鞋與一根柺杖。於是,若他幼嫩的定因某種不適宜的原因而失去,他應穿上鞋、拿著柺杖,到那地方去,取了相回來,安樂地坐下修習,應一再地專注[那相],應令[業處]為思量(takka)所擊、為尋(vitakka)所擊。他這樣做時,諸蓋漸次被鎮伏,諸煩惱沉寂,心以近行定(upacārasamādhi)而得定,似相(paṭibhāganimitta)生起。

57. Tassevaṃ bhāvayato yadā nimīletvā āvajjantassa ummīlitakāle viya āpāthamāgacchati, tadā uggahanimittaṃ jātaṃ nāma hoti. Tassa jātakālato paṭṭhāya na tasmiṃ ṭhāne nisīditabbaṃ. Attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā tattha nisinnena bhāvetabbaṃ. Pādadhovanapapañcaparihāratthaṃ panassa ekapaṭalikupāhanā ca kattaradaṇḍo ca icchitabbo. Athānena sace taruṇo samādhi kenacideva asappāyakāraṇena nassati, upāhanā āruyha kattaradaṇḍaṃ gahetvā taṃ ṭhānaṃ gantvā nimittaṃ ādāya āgantvā sukhanisinnena bhāvetabbaṃ, punappunaṃ samannāharitabbaṃ, takkāhataṃ vitakkāhataṃ kātabbaṃ. Tassevaṃ karontassa anukkamena nīvaraṇāni vikkhambhanti, kilesā sannisīdanti, upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, paṭibhāganimittaṃ uppajjati.
已對照

此中,前面的取相與這[似相]的差別是:在取相中,遍的過失顯現;似相則如從囊中取出的鏡面、如善加洗淨的螺貝盤、如從雲間出來的月輪、如烏雲前的白鷺,猶如破開取相而出一般,比那[取相]清淨百倍、千倍而現起。然而它既無顏色,也無形狀。因為假如它是這樣的,便會是眼所識知的、粗的、可思擇的、為三相所印的;但它不是那樣的。因為這只是得定者的現起之行相,是想所生的。

Tatrāyaṃ purimassa ca uggahanimittassa imassa ca viseso, uggahanimitte kasiṇadoso paññāyati, paṭibhāganimittaṃ thavikato nihatādāsamaṇḍalaṃ viya sudhotasaṅkhathālaṃ viya valāhakantarā nikkhantacandamaṇḍalaṃ viya meghamukhe balākā viya uggahanimittaṃ padāletvā nikkhantamiva tato sataguṇaṃ sahassaguṇaṃ suparisuddhaṃ hutvā upaṭṭhāti. Tañca kho neva vaṇṇavantaṃ, na saṇṭhānavantaṃ. Yadi hi taṃ īdisaṃ bhaveyya, cakkhuviññeyyaṃ siyā oḷārikaṃ sammasanupagaṃ tilakkhaṇabbhāhataṃ, na panetaṃ tādisaṃ. Kevalañhi samādhilābhino upaṭṭhānākāramattaṃ saññajametanti.
58緬 1.123已對照

五十八、而從它生起之時起,諸蓋已確被鎮伏,諸煩惱已確沉寂,心已確以近行定而得定。

因為定有兩種:近行定與安止定(appanāsamādhi)。心以兩種行相得定:或於近行地,或於獲得地。此中,於近行地,心由蓋的舍斷而得定;於獲得地,[心]由[禪]支的顯現[而得定]。

而兩種定的差別是這樣:在近行中,[禪]支未生起力量;由於諸支未生起力量,猶如幼小的孩童被扶起站著,一再跌倒在地上,同樣,近行生起時,心時而以相為所緣,時而沉入有分。而在安止中,諸支已生起力量;由於它們已生起力量,猶如強壯的人從座位起來,可以站立一整天,同樣,安止定生起時,心一旦切斷有分的輪次,便可整夜、整日地住立,唯依善速行的次第而轉起。

此中,這與近行定一同生起的似相,令它生起是極難的。所以,若他能就在那一次跏趺坐中增長那相而證得安止,那很好;若不能,他便應不放逸地守護那相,猶如[守護]轉輪王的胎兒。因為如此——

守護相者,已得的便不會退失;

若無守護,所得的一一失去。

58. Uppannakālato ca panassa paṭṭhāya nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva, upacārasamādhinā cittaṃ samāhitamevāti.
Duvidho hi samādhi upacārasamādhi ca appanāsamādhi ca. Dvīhākārehi cittaṃ samādhiyati upacārabhūmiyaṃ vā paṭilābhabhūmiyaṃ vā. Tattha upacārabhūmiyaṃ nīvaraṇappahānena cittaṃ samāhitaṃ hoti. Paṭilābhabhūmiyaṃ aṅgapātubhāvena.
Dvinnaṃ pana samādhīnaṃ idaṃ nānākāraṇaṃ, upacāre aṅgāni na thāmajātāni honti, aṅgānaṃ athāmajātattā, yathā nāma daharo kumārako ukkhipitvā ṭhapiyamāno punappunaṃ bhūmiyaṃ patati, evameva upacāre uppanne cittaṃ kālena nimittamārammaṇaṃ karoti, kālena bhavaṅgamotarati. Appanāyaṃ pana aṅgāni thāmajātāni honti, tesaṃ thāmajātattā, yathā nāma balavā puriso āsanā vuṭṭhāya divasampi tiṭṭheyya, evameva appanāsamādhimhi uppanne cittaṃ sakiṃ bhavaṅgavāraṃ chinditvā kevalampi rattiṃ kevalampi divasaṃ tiṭṭhati, kusalajavanapaṭipāṭivaseneva pavattatīti.
Tatra yadetaṃ upacārasamādhinā saddhiṃ paṭibhāganimittaṃ uppannaṃ, tassa uppādanaṃ nāma atidukkaraṃ. Tasmā sace teneva pallaṅkena taṃ nimittaṃ vaḍḍhetvā appanaṃ adhigantuṃ sakkoti, sundaraṃ. No ce sakkoti, athānena taṃ nimittaṃ appamattena cakkavattigabbho viya rakkhitabbaṃ. Evañhi –
Nimittaṃ rakkhato laddha-parihāni na vijjati;
Ārakkhamhi asantamhi, laddhaṃ laddhaṃ vinassati.
已對照

七適宜

Sattasappāyā
59已對照

五十九、此中,這是守護的方法——

59. Tatrāyaṃ rakkhaṇavidhi –
已對照

住處、行處、言談,人、食物、時節,

Āvāso gocaro bhassaṃ, puggalo bhojanaṃ utu;
已對照

以及威儀:這七者之中,應避開不適宜的;

Iriyāpathoti sattete, asappāye vivajjaye.
已對照

應親近七種適宜的,因為如是行道者,

Sappāye satta sevetha, evañhi paṭipajjato;
已對照

不久之後,有些人便有安止。

Nacireneva kālena, hoti kassaci appanā.
緬 1.124已對照

此中,他住在某住處時,未生的相不生起,或已生的[相]失去,未現起的念不現起,未得定的心不得定,這[住處]是不適宜的。在那裡相既生起又堅固,念現起,心得定,猶如住那伽山的精勤者帝須長老(Nāgapabbatavāsīpadhāniyatissatthera)那樣,這[住處]是適宜的。所以,若一座寺中有許多住處,應在那裡每一處各住三天,在哪裡他的心專一,便應住在那裡。因為由於住處適宜,住在銅鍱洲(Tambapaṇṇidīpa)小那伽窟(Cūḷanāgaleṇa)的五百位比丘,就在那裡取了業處,證得了阿羅漢果。而須陀洹等[聖者],以及在別處證得聖地、在那裡證得阿羅漢果者,則無數可計。在質多羅山寺(Cittalapabbatavihāra)等其他[寺]中也是如此。

Tatrassa yasmiṃ āvāse vasantassa anuppannaṃ vā nimittaṃ nuppajjati, uppannaṃ vā vinassati, anupaṭṭhitā ca sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, ayaṃ asappāyo. Yattha nimittaṃ uppajjati ceva thāvarañca hoti, sati upaṭṭhāti, cittaṃ samādhiyati nāgapabbatavāsīpadhāniyatissattherassa viya, ayaṃ sappāyo. Tasmā yasmiṃ vihāre bahū āvāsā honti, tattha ekamekasmiṃ tīṇi tīṇi divasāni vasitvā yatthassa cittaṃ ekaggaṃ hoti, tattha vasitabbaṃ. Āvāsasappāyatāya hi tambapaṇṇidīpamhi cūḷanāgaleṇe vasantā tattheva kammaṭṭhānaṃ gahetvā pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sotāpannādīnaṃ pana aññattha ariyabhūmiṃ patvā tattha arahattappattānañca gaṇanā natthi. Evamaññesupi cittalapabbatavihārādīsu.
已對照

而行處村,凡在坐臥處的北邊或南邊、不太遠、在一俱盧舍半以內、易得豐足之食的,那是適宜的;相反的是不適宜的。

Gocaragāmo pana yo senāsanato uttarena vā dakkhiṇena vā nātidūre diyaḍḍhakosabbhantare hoti sulabhasampannabhikkho, so sappāyo. Viparīto asappāyo.
已對照

「言談」者:屬於三十二種畜生論的是不適宜的,因為它導致他的相消失。依於十論事的是適宜的,那也應適量地說。

Bhassanti dvattiṃsatiracchānakathāpariyāpannaṃ asappāyaṃ, tañhissa nimittantaradhānāya saṃvattati. Dasakathāvatthunissitaṃ sappāyaṃ, tampi mattāya bhāsitabbaṃ.
已對照

人也是:不作畜生論、具足戒等功德的人,依止他,未得定的心便得定,或已得定的心更為堅固,這樣的人是適宜的。而多致力於身的強健、作畜生論者是不適宜的。因為他只會令那[心]汙濁,如泥水[令]清水[汙濁]一般;遇到這樣的人,就像住拘吒山(Koṭapabbata)的那位年輕[比丘]一樣,連等至也會失去,何況相呢!

Puggalopi atiracchānakathiko sīlādiguṇasampanno, yaṃ nissāya asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā cittaṃ thirataraṃ hoti, evarūpo sappāyo. Kāyadaḷhībahulo pana tiracchānakathiko asappāyo. So hi taṃ kaddamodakamiva acchaṃ udakaṃ malīnameva karoti, tādisañca āgamma koṭapabbatavāsīdaharasseva samāpattipi nassati, pageva nimittaṃ.
已對照

而食物,對某人甜的是適宜的,對某人酸的是適宜的。時節也是,對某人冷的是適宜的,對某人熱的是適宜的。所以,受用哪種食物或時節時安適,未得定的心得定,或已得定的[心]更為堅固,那食物與那時節是適宜的;其他的食物與其他的時節是不適宜的。

Bhojanaṃ pana kassaci madhuraṃ, kassaci ambilaṃ sappāyaṃ hoti. Utupi kassaci sīto, kassaci uṇho sappāyo hoti. Tasmā yaṃ bhojanaṃ vā utuṃ vā sevantassa phāsu hoti, asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti, taṃ bhojanaṃ so ca utu sappāyo. Itaraṃ bhojanaṃ itaro ca utu asappāyo.
已對照

於諸威儀中也是,對某人經行是適宜的,對某人臥、立、坐中的某一種[是適宜的]。所以,應如[考察]那住處一般考察三天,在哪種威儀中未得定的心得定,或已得定的[心]更為堅固,那是適宜的;應知其他的是不適宜的。

Iriyāpathesupi kassaci caṅkamo sappāyo hoti, kassaci sayanaṭṭhānanisajjānaṃ aññataro. Tasmā taṃ āvāsaṃ viya tīṇi divasāni upaparikkhitvā yasmiṃ iriyāpathe asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti, so sappāyo. Itaro asappāyoti veditabbo.
緬 1.125已對照

如是,應避開這七種不適宜的,親近適宜的。因為如是行道、多串習相者,不久之後,有些人便有安止。

Iti imaṃ sattavidhaṃ asappāyaṃ vajjetvā sappāyaṃ sevitabbaṃ. Evaṃ paṭipannassa hi nimittāsevanabahulassa nacireneva kālena hoti kassaci appanā.
已對照

十種安止善巧

Dasavidhaappanākosallaṃ
60已對照

六十、而若有人如是行道也沒有[安止],他應成就十種安止善巧(appanākosalla)。此中這是方法:應以十種行相求安止善巧——由使事物明淨,由令諸根平等而行,由善巧於相,在應策勵心之時策勵心,在應抑制心之時抑制心,在應令心歡喜之時令心歡喜,在應旁觀心之時旁觀心,由遠避心不得定之人,由親近心得定之人,由傾心於此。

60. Yassa pana evampi paṭipajjato na hoti, tena dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ. Tatrāyaṃ nayo, dasāhākārehi appanākosallaṃ icchitabbaṃ, vatthuvisadakiriyato, indriyasamattapaṭipādanato, nimittakusalato, yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti, yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti, yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti, yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati, asamāhitapuggalaparivajjanato, samāhitapuggalasevanato, tadadhimuttatoti.
61已對照

六十一、此中,所謂「使事物明淨」,即使內外的事物成為明淨。因為當他的發、爪、毛長了,或身體沾滿汗垢時,內事便不明淨、不清淨;而當他的衣破舊、汙穢、有臭味,或坐臥處雜亂時,外事便不明淨、不清淨。而在內外之事不明淨時,所生起的心與心所中,智也不清淨——猶如依止不清淨的燈盞、燈芯與燈油而生起的燈焰之光。以不清淨的智思擇諸行者,諸行也不顯明;勤修業處者,業處也不達到增長、增廣、廣大。而在內外之事明淨時,所生起的心與心所中,智也明淨、清淨——猶如依止清淨的燈盞、燈芯與燈油而生起的燈焰之光。以清淨的智思擇諸行者,諸行也顯明;勤修業處者,業處也達到增長、增廣、廣大。

61. Tattha vatthuvisadakiriyā nāma ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti, sarīraṃ vā sedamalaggahitaṃ, tadā ajjhattikavatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā panassa cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ hoti, tadā bāhiravatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Ajjhattikabāhire ca vatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi aparisuddhaṃ hoti, aparisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Aparisuddhena ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi avibhūtā honti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ na gacchati. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhaṃ, parisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Parisuddhena ca ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi vibhūtā honti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ gacchati.
62緬 1.126已對照

六十二、所謂「令諸根平等而行」,即令信等諸根成為平等。因為若他的信根強而其餘[諸根]鈍,那麼精進根便不能作策勵之事,念根不能作現起之事,定根不能作不散亂之事,慧根不能作照見之事。因此,應以省察法的自性、或以「依什麼樣的作意而使它變強,便對那[作意]不作意」的方式令它減弱。跋迦利長老(Vakkalitthera)之事在此即是例證。而若精進根強,那麼信根便不能作勝解之事,其餘[諸根]也不能作各自之事。因此,應以修習輕安等令它減弱。在那[一邊],也應舉出輸那長老(Soṇatthera)之事[為例]。其餘[諸根]中也應如是知:當其中一個強時,其餘[諸根]便不能勝任自己的事。而此中特別稱讚信與慧、以及定與精進的平等。因為信強而慧鈍者成為盲信,於不當之處生信;慧強而信鈍者偏向詭詐一邊,猶如由藥所生的病難以醫治。二者平等時,才於應當[生信]之處生信。而定強精進鈍者,由於定屬懈怠一邊,懈怠便壓過[他];精進強而定鈍者,由於精進屬掉舉一邊,掉舉便壓過[他]。而定若與精進相結合,便不致落入懈怠;精進若與定相結合,便不致落入掉舉。因此,應令這二者平等——因為由二者的平等,才有安止。此外,對修定業處者,信強一些也是可以的:這樣有信而確信,他將證得安止。而在定與慧之中,對修定業處者,一境性強一些是可以的——這樣他才證得安止;對修觀業處者,慧強一些是可以的——這樣他才證達[諸法之]相的通達。而由二者的平等,也仍有安止。至於念,則在一切[處]都以強為宜。因為念守護心,使它不因偏於掉舉一邊的信、精進、慧而落入掉舉,也不因偏於懈怠一邊的定而落入懈怠。因此,念猶如一切菜餚中的鹽,又猶如掌一切事務的大臣於國王的一切事務中一樣,在一切[處]都是所應求的。因此[義注中]說:「而世尊說念於一切處都是所需的。什麼緣故呢?因為心以念為依止,而念以守護為現起;沒有念,心的策勵與抑制便不成。」

62. Indriyasamattapaṭipādanaṃ nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti, tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabbaṃ. Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ, tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatrāpi soṇattheravatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā. Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño muddhappasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati. Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati. Vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati, tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti. Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati. Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato kosajjapakkhena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati, tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha – ‘‘sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā. Kiṃ kāraṇā? Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī’’ti.
63已對照

六十三、所謂「善巧於相」,即對地遍等心一境性之相,善巧於作出未作出的、善巧於修習已作出的,以及善巧於守護由修習所得的;此處所意指的是那[守護的善巧]。

63. Nimittakosallaṃ nāma pathavīkasiṇādikassa cittekaggatānimittassa akatassa karaṇakosallaṃ, katassa ca bhāvanākosallaṃ, bhāvanāya laddhassa rakkhaṇakosallañca, taṃ idha adhippetaṃ.
64緬 1.127已對照

六十四、又如何在應策勵心之時策勵心呢?當他的心因精進過於鬆緩等而退縮時,那時他不修習輕安覺支等三[覺支],而修習擇法覺支等[三覺支]。因為這已由世尊說過——

64. Kathañca yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti? Yadāssa atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tadā passaddhisambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
已對照

「諸比丘,譬如有人想要點燃小火,他若在其中放入溼草、放入溼牛糞、放入溼柴,又吹以水風,又以塵土覆蓋它——諸比丘,這人能點燃那小火嗎?」「不能,尊者。」「正是這樣,諸比丘,當心退縮之時,那時不是修習輕安覺支之時、不是定……乃至……不是修習舍覺支之時。這是什麼緣故呢?諸比丘,退縮之心由這些法而難以被策舉起來。諸比丘,而當心退縮之時,那時正是修習擇法覺支之時、是修習精進覺支之時、是修習喜覺支之時。這是什麼緣故呢?諸比丘,退縮之心由這些法而容易被策舉起來。諸比丘,譬如有人想要點燃小火,他若在其中放入乾草、放入幹牛糞、放入乾柴,又用口吹氣,而不以塵土覆蓋它——諸比丘,這人能點燃那小火嗎?」「能,尊者。」(《相應部》5.234)

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, allāni ca gomayāni pakkhipeyya, allāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, udakavātañca dadeyya, paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti? No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye līnaṃ cittaṃ hoti, akālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, akālo samādhi…pe… akālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi dusamuṭṭhāpayaṃ hoti. Yasmiṃ ca kho, bhikkhave, līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni ca gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti? Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).
已對照

而此中,擇法覺支等的修習應依各自之食而知。因為這已被說過——

Ettha ca yathāsakamāhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ –
緬 1.128已對照

「諸比丘,有善與不善法、有罪與無罪法、劣與勝法、黑白相對法;對它多作如理作意——這就是未生的擇法覺支生起、或已生的擇法覺支增多、廣大、修習圓滿之食。」(《相應部》5.232)

‘‘Atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā hīnappaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已對照

同樣,「諸比丘,有發勤界(ārambhadhātu)、出離界(nikkamadhātu)、勇猛界(parakkamadhātu);對它多作如理作意——這就是未生的精進覺支生起、或已生的精進覺支增多、廣大、修習圓滿之食。」(《相應部》5.232)

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已對照

同樣,「諸比丘,有作為喜覺支之處的諸法;對它多作如理作意——這就是未生的喜覺支生起、或已生的喜覺支增多、廣大、修習圓滿之食。」(《相應部》5.232)

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammā. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已對照

此中,依通達自相與共相而轉起的作意,名為於善等[法]的如理作意。依令發勤界等生起而轉起的作意,名為於發勤界等的如理作意。此中,「發勤界」者:稱為最初的精進。「出離界」者:由於從懈怠中出離,比那更有力。「勇猛界」者:由於步步向前邁進,比那還更有力。而「作為喜覺支之處的諸法」,這正是喜的名稱;能令它生起的作意,也名為如理作意。

Tattha sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivedhavasena pavattamanasikāro kusalādīsu yoniso manasikāro nāma. Ārambhadhātuādīnaṃ uppādanavasena pavattamanasikāro ārambhadhātuādīsu yoniso manasikāro nāma. Tattha ārambhadhātūti paṭhamavīriyaṃ vuccati. Nikkamadhātūti kosajjato nikkhantattā tato balavataraṃ. Parakkamadhātūti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. Pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammāti pana pītiyā eva etaṃ nāmaṃ. Tassāpi uppādakamanasikārova yoniso manasikāro nāma.
已對照

此外,有七法導向擇法覺支的生起:多請問、使事物明淨、令諸根平等而行、遠避劣慧之人、親近具慧之人、省察甚深智之行、傾心於此。

Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatāti.
緬 1.129已對照

有十一法導向精進覺支的生起:省察惡趣等的怖畏;見到以精進為依的世間與出世間殊勝之證得的功德利益;如是省察所行之道:「佛、獨覺佛、大聲聞所行之道,我應當去行,而懈怠者不可能行那[道]」;以令施主們得大果而恭敬團食;如是省察導師的偉大:「我的導師是稱讚發起精進者,他的教法不可違越,他對我們大有助益,以行道供養他,他才是被供養的,否則不然」;如是省察遺產的重大:「我應當取得稱為正法的大遺產,而懈怠者不可能取得它」;以作意光明想、轉換威儀、受用露地等而除遣昏沉睡眠;遠避懈怠之人;親近已發勤精進之人;省察正勤;傾心於此。

Ekādasadhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti apāyādibhayapaccavekkhaṇatā, vīriyāyattalokiyalokuttaravisesādhigamānisaṃsadassitā, ‘‘buddhapaccekabuddhamahāsāvakehi gatamaggo mayā gantabbo, so ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ gamanavīthipaccavekkhaṇatā, dāyakānaṃ mahapphalabhāvakaraṇena piṇḍāpacāyanatā, ‘‘vīriyārambhassa vaṇṇavādī me satthā, so ca anatikkamanīyasāsano amhākañca bahūpakāro paṭipattiyā ca pūjiyamāno pūjito hoti na itarathā’’ti evaṃ satthu mahattapaccavekkhaṇatā, ‘‘saddhammasaṅkhātaṃ me mahādāyajjaṃ gahetabbaṃ, tañca na sakkā kusītena gahetu’’nti evaṃ dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā, ālokasaññāmanasikārairiyāpathaparivattanaabbhokāsasevanādīhi thinamiddhavinodanatā, kusītapuggalaparivajjanatā, āraddhavīriyapuggalasevanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.
已對照

有十一法導向喜覺支的生起:佛隨念、法……僧……戒……舍……天隨念、寂止隨念、遠避粗鄙之人、親近溫潤之人、省察令人淨信的經、傾心於此。如是,以這些行相令這些法生起者,名為修習擇法覺支等。如是,在應策勵心之時策勵心。

Ekādasadhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti buddhānussati, dhamma… saṅgha… sīla… cāga… devatānussati, upasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanatā, siniddhapuggalasevanatā, pasādaniyasuttantapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti. Iti imehi ākārehi ete dhamme uppādento dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti.
65已對照

六十五、如何在應抑制心之時抑制心呢?當他的心因精進過於發勤等而掉舉時,那時他不修習擇法覺支等三[覺支],而修習輕安覺支等[三覺支]。因為這已由世尊說過——

65. Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti? Yadāssa accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tadā dhammavicayasambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
緬 1.130已對照

「諸比丘,譬如有人想要熄滅大火聚,他若在其中放入乾草……乃至……而不以塵土覆蓋它——諸比丘,這人能熄滅那大火聚嗎?」「不能,尊者。」「正是這樣,諸比丘,當心掉舉之時,那時不是修習擇法覺支之時、不是精進……乃至……不是修習喜覺支之時。這是什麼緣故呢?諸比丘,掉舉之心由這些法而難以被平息。諸比丘,而當心掉舉之時,那時正是修習輕安覺支之時、是修習定覺支之時、是修習舍覺支之時。這是什麼緣故呢?諸比丘,掉舉之心由這些法而容易被平息。諸比丘,譬如有人想要熄滅大火聚,他若在其中放入溼草……乃至……又以塵土覆蓋它——諸比丘,這人能熄滅那大火聚嗎?」「能,尊者。」(《相應部》5.234)

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti? No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, akālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, akālo vīriya…pe… akālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi duvūpasamayaṃ hoti. Yasmiṃ ca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti? Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).
已對照

此中也應依各自之食而知輕安覺支等的修習。因為這已由世尊說過——

Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
已對照

「諸比丘,有身輕安、心輕安;對它多作如理作意——這就是未生的輕安覺支生起、或已生的輕安覺支增多、廣大、修習圓滿之食。」(《相應部》5.232)

‘‘Atthi, bhikkhave, kāyapassaddhi cittapassaddhi. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已對照

同樣,「諸比丘,有止相、不散亂相;對它多作如理作意——這就是未生的定覺支生起、或已生的定覺支增多、廣大、修習圓滿之食。」(《相應部》5.232)

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, samathanimittaṃ abyagganimittaṃ. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已對照

同樣,「諸比丘,有作為舍覺支之處的諸法;對它多作如理作意——這就是未生的舍覺支生起、或已生的舍覺支增多、廣大、修習圓滿之食。」(《相應部》5.232)

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammā. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已對照

此中,觀察他的輕安等先前曾如何生起的那行相,依令它們生起而轉起的作意,在三句中都名為如理作意。而「止相」,這是止的增語;又依不散亂之義,那[止]也正是「不散亂相」。

Tattha yathāssa passaddhiādayo uppannapubbā, taṃ ākāraṃ sallakkhetvā tesaṃ uppādanavasena pavattamanasikārova tīsupi padesu yoniso manasikāro nāma. Samathanimittanti ca samathassevetamadhivacanaṃ. Avikkhepaṭṭhena ca tasseva abyagganimittanti.
已對照

此外,有七法導向輕安覺支的生起:受用上妙的飲食、受用安樂的時節、受用安樂的威儀、中舍的加行、遠避身粗暴之人、親近身輕安之人、傾心於此。

Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti.
緬 1.131已對照

有十一法導向定覺支的生起:事物明淨、善巧於相、令諸根平等而行、在適時抑制心、在適時策勵心、依信與悚懼而令無味之心歡喜、旁觀正當轉起的[心]、遠避心不得定之人、親近心得定之人、省察禪與解脫、傾心於此。

Ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti vatthuvisadatā, nimittakusalatā, indriyasamattapaṭipādanatā, samaye cittassa niggahaṇatā, samaye cittassa paggahaṇatā, nirassādassa cittassa saddhāsaṃvegavasena sampahaṃsanatā, sammāpavattassa ajjhupekkhanatā, asamāhitapuggalaparivajjanatā, samāhitapuggalasevanatā, jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.
已對照

有五法導向舍覺支的生起:於眾生中舍、於諸行中舍、遠避愛執眾生與諸行之人、親近於眾生與諸行中舍之人、傾心於此。如是,以這些行相令這些法生起者,名為修習輕安覺支等。如是,在應抑制心之時抑制心。

Pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Iti imehākārehi ete dhamme uppādento passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti.
66–67緬 1.132已對照

六十六、如何在應令心歡喜之時令心歡喜呢?當他的心因慧的加行遲鈍、或因未證得寂止之樂而無味時,那時他以省察八悚懼事(saṃvegavatthu)而令它悚懼。所謂八悚懼事,即生、老、病、死這四種,惡趣之苦為第五,過去以輪迴為根源之苦、未來以輪迴為根源之苦、現在以尋求食物為根源之苦。又以隨念佛、法、僧的功德而令它生起淨信。如是,在應令心歡喜之時令心歡喜。

如何在應旁觀心之時旁觀心呢?當他如是行道時,心不退縮、不掉舉、不無味,於所緣平等運行、已入止之道,那時他便不再對它作策勵、抑制、令歡喜之事——猶如御者對於平穩前行的諸馬。如是,在應旁觀心之時旁觀心。

所謂「遠避心不得定之人」,即遠遠捨棄那些未曾踏上出離之行道、忙於眾多事務、心散亂的人。

所謂「親近心得定之人」,即時時前往那些已踏上出離之行道、已得定的人。

所謂「傾心於此」,即傾心於定:以定為重、傾向於定、趨向於定、朝向於定,此是其義。

如是,應成就這十種安止善巧。

66. Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti? Yadāssa paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ hoti, tadā naṃ aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cassa pasādaṃ janeti. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti.
Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati? Yadāssa evaṃ paṭipajjato alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati, sārathi viya samappavattesu assesu. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati.
Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma nekkhammapaṭipadaṃ anāruḷhapubbānaṃ anekakiccapasutānaṃ vikkhittahadayānaṃ puggalānaṃ ārakā pariccāgo.
Samāhitapuggalasevanatā nāma nekkhammapaṭipadaṃ paṭipannānaṃ samādhilābhīnaṃ puggalānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ.
Tadadhimuttatā nāma samādhiadhimuttatā samādhigarusamādhininnasamādhipoṇasamādhipabbhāratāti attho.
Evametaṃ dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ.
67.
已對照

六十七、

因為對如是成就這安止善巧者,

在獲得相時,安止便轉起。

如是行道者,若那[安止]不轉起,

即使如此也不應捨棄致力,智者應當精勤。

因為人若捨棄了正精進,而說證得殊勝,

即便微少,這也是不可能的。

所以,明智者觀察心轉起的行相,

應一再地調和精進的平等。

意即使稍稍趨於退縮,也應策勵它;

抑止過於發勤的[意],令它平等地轉起。

如於花粉、青蓮葉、絲、船、管上,

蜜蜂等的作為已被善加稱說那樣,

把意從退縮與掉舉之狀完全解脫出來,

如是應令意趨向相。

Evañhi sampādayato, appanākosallaṃ imaṃ;
Paṭiladdhe nimittasmiṃ, appanā sampavattati.
Evañhi paṭipannassa, sace sā nappavattati;
Tathāpi na jahe yogaṃ, vāyametheva paṇḍito.
Hitvā hi sammāvāyāmaṃ, visesaṃ nāma māṇavo;
Adhigacche parittampi, ṭhānametaṃ na vijjati.
Cittappavattiākāraṃ, tasmā sallakkhayaṃ budho;
Samataṃ vīriyasseva, yojayetha punappunaṃ.
Īsakampi layaṃ yantaṃ, paggaṇhetheva mānasaṃ;
Accāraddhaṃ nisedhetvā, samameva pavattaye.
Reṇumhi uppaladale, sutte nāvāya nāḷiyā;
Yathā madhukarādīnaṃ, pavatti sammavaṇṇitā.
Līnauddhatabhāvehi, mocayitvāna sabbaso;
Evaṃ nimittābhimukhaṃ, mānasaṃ paṭipādayeti.
已對照

令[心]趨向相

Nimittābhimukhapaṭipādanaṃ
68已對照

六十八、此中這是義的闡明——猶如不善巧的蜜蜂,知道「某棵樹上花開了」,便以猛急的速度衝去,越過了它,回頭時,在花粉已盡時才到達;另一隻不善巧的[蜜蜂]以遲緩的速度衝去,也在[花粉]已盡時才到達;而善巧的[蜜蜂]以平均的速度衝去,安樂地到達花叢,隨意採取花粉,釀成蜜而享受蜜的滋味。

68. Tatrāyamatthadīpanā – yathā hi acheko madhukaro asukasmiṃ rukkhe pupphaṃ pupphitanti ñatvā tikkhena vegena pakkhando taṃ atikkamitvā paṭinivattento khīṇe reṇumhi sampāpuṇāti. Aparo acheko mandena javena pakkhando khīṇeyeva sampāpuṇāti. Cheko pana samena javena pakkhando sukhena puppharāsiṃ sampatvā yāvadicchakaṃ reṇuṃ ādāya madhuṃ sampādetvā madhurasamanubhavati.
緬 1.133已對照

又猶如外科醫師的內住弟子們在放入水盆的青蓮葉上學習刀術時,一個不善巧的猛然下刀,或把青蓮葉切成兩半,或把它壓入水中;另一個不善巧的怕切斷、怕壓入,連用刀碰一下都不敢;而善巧的以平均的加行在那上面顯示刀的劃擊,成為技藝純熟者,在那樣的場合施術而得到報酬。

Yathā ca sallakattaantevāsikesu udakathālagate uppalapatte satthakammaṃ sikkhantesu eko acheko vegena satthaṃ pātento uppalapattaṃ dvidhā vā chindati, udake vā paveseti. Aparo acheko chijjanapavesanabhayā satthakena phusitumpi na visahati. Cheko pana samena payogena tattha satthapahāraṃ dassetvā pariyodātasippo hutvā tathārūpesu ṭhānesu kammaṃ katvā lābhaṃ labhati.
已對照

又猶如國王說:「誰取來四尋長的蛛絲,便得四千[錢]。」一個不善巧的人猛拉蛛絲,處處都扯斷了;另一個不善巧的怕扯斷,連用手碰一下都不敢;而善巧的從一端開始,以平均的加行繞在木棒上而取來,得到報酬。

Yathā ca yo catubyāmappamāṇaṃ makkaṭasuttamāharati, so cattāri sahassāni labhatīti raññā vutte eko achekapuriso vegena makkaṭasuttamākaḍḍhanto tahiṃ tahiṃ chindatiyeva. Aparo acheko chedanabhayā hatthena phusitumpi na visahati. Cheko pana koṭito paṭṭhāya samena payogena daṇḍake vedhetvā āharitvā lābhaṃ labhati.
已對照

又猶如不善巧的舵手,在大風中張滿帆,使船衝到異地;另一個不善巧的在微風中降下帆,使船停在原地;而善巧的在微風中張滿帆,在大風中張半帆,平安到達所欲之處。

Yathā ca acheko niyāmako balavavāte laṅkāraṃ pūrento nāvaṃ videsaṃ pakkhandāpeti. Aparo acheko mandavāte laṅkāraṃ oropento nāvaṃ tattheva ṭhapeti. Cheko pana mandavāte laṅkāraṃ pūretvā balavavāte aḍḍhalaṅkāraṃ katvā sotthinā icchitaṭṭhānaṃ pāpuṇāti.
已對照

又猶如阿闍梨對內住弟子們說:「誰不灑出油而注滿[油]管,便得報酬。」一個貪圖報酬的不善巧者急急注入而灑出油;另一個不善巧的怕灑出油,連倒都不敢;而善巧的以平均的加行注滿而得到報酬。

Yathā ca yo telena achaḍḍento nāḷiṃ pūreti, so lābhaṃ labhatīti ācariyena antevāsikānaṃ vutte eko acheko lābhaluddho vegena pūrento telaṃ chaḍḍeti. Aparo acheko telachaḍḍanabhayā āsiñcitumpi na visahati. Cheko pana samena payogena pūretvā lābhaṃ labhati.
緬 1.134已對照

同樣,一位比丘在相生起時,[想]「我要很快證得安止」,便作猛烈的精進;他的心由於精進過於發勤而落入掉舉,他不能證得安止。一位[比丘]見到精進過於發勤的過失,[想]「現在我要這安止做什麼」,便減弱精進;他的心由於精進過於退縮而落入懈怠,他也不能證得安止。而凡把即使稍稍退縮的[心]從退縮之狀、把掉舉的[心]從掉舉中解脫出來,以平均的加行令[心]趨向相而轉起者,他證得安止;應當成為那樣的人。就此義而說了這——

Evameva eko bhikkhu uppanne nimitte sīghameva appanaṃ pāpuṇissāmīti gāḷhaṃ vīriyaṃ karoti, tassa cittaṃ accāraddhavīriyattā uddhacce patati, so na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Eko accāraddhavīriyatāya dosaṃ disvā kiṃ dānime appanāyāti vīriyaṃ hāpeti, tassa cittaṃ atilīnavīriyattā kosajje patati, sopi na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Yo pana īsakampi līnaṃ līnabhāvato uddhataṃ uddhaccato mocetvā samena payogena nimittābhimukhaṃ pavatteti, so appanaṃ pāpuṇāti, tādisena bhavitabbaṃ. Imamatthaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ –
已對照

如於花粉、青蓮葉、絲、船、管上,

Reṇumhi uppaladale, sutte nāvāya nāḷiyā;
已對照

蜜蜂等的作為已被善加稱說那樣,

Yathā madhukarādīnaṃ, pavatti sammavaṇṇitā.
已對照

把意從退縮與掉舉之狀完全解脫出來,

Līnauddhatabhāvehi, mocayitvāna sabbaso;
已對照

如是應令意趨向相。

Evaṃ nimittābhimukhaṃ, mānasaṃ paṭipādayeti.
已對照

初禪論

Paṭhamajjhānakathā
69已對照

六十九、如是令意趨向相者,[想]「現在安止將要成就」,[於是]切斷有分,以依「地、地」的修習而現起的那同一地遍為所緣,意門轉向生起。其後就在那同一所緣上,四個或五個速行相繼轉起。其中最後一個是色界的,其餘是欲界的;[它們]比平常的心有更強的尋、伺、喜、樂、心一境性,由於是安止的遍作,也稱為「遍作」;又如村等的鄰近處稱為「村的近行」「城的近行」,同樣由於接近安止、或在[安止的]近旁運行,也稱為「近行」;由於隨順此前的遍作與此上的安止,也稱為「隨順(anuloma)」。而此中最後的那個,由於勝過有限的種姓、修成廣大的種姓,也稱為「種姓(gotrabhu)」。而依不重取已取者,此中第一是遍作,第二是近行,第三是隨順,第四是種姓;或者第一是近行,第二是隨順,第三是種姓,第四或第五是安止心。因為唯第四或第五[心]安止,而那是依速證智者與遲證智者[而定]。在那之後,速行便落下,[於是]輪到有分。

69. Iti evaṃ nimittābhimukhaṃ mānasaṃ paṭipādayato panassa idāni appanā ijjhissatīti bhavaṅgaṃ upacchinditvā pathavī pathavīti anuyogavasena upaṭṭhitaṃ tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanamuppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti. Tesu avasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ, sesāni kāmāvacarāni. Pakaticittehi balavataravitakkavicārapītisukhacittekaggatāni yāni appanāya parikammattā parikammānītipi, yathā gāmādīnaṃ āsannapadeso gāmūpacāro nagarūpacāroti vuccati, evaṃ appanāya āsannattā samīpacārattā vā upacārānītipi, ito pubbe parikammānaṃ, upari appanāya ca anulomato anulomānītipi vuccanti. Yañcettha sabbantimaṃ, taṃ parittagottābhibhavanato, mahaggatagottabhāvanato ca gotrabhūtipi vuccati. Agahitaggahaṇena panettha paṭhamaṃ parikammaṃ, dutiyaṃ upacāraṃ, tatiyaṃ anulomaṃ, catutthaṃ gotrabhu. Paṭhamaṃ vā upacāraṃ, dutiyaṃ anulomaṃ, tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ pañcamaṃ vā appanācittaṃ. Catutthameva hi pañcamaṃ vā appeti, tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasena. Tato paraṃ javanaṃ patati. Bhavaṅgassa vāro hoti.
緬 1.135已對照

而論師瞿達多長老(Ābhidhammikagodattatthera)說了這經句:「前前的諸善法,以串習緣(āsevanapaccaya)為後後的諸善法之緣」(《發趣論》1.1.12),[然後]說:「由於串習緣,後後之法較強,所以在第六、第七[心]也有安止。」這在諸義注中被以「這只是長老自己的意見」而駁斥了。而[諸義注中]說:「唯在第四、第五[心]有安止;此後速行名為已落下,由於接近有分。」由於這是經過考察之後才說的,不能駁斥它。因為猶如一個人朝著斷崖奔跑,即使想要停下,在邊緣踏足也不能停住,只會落入斷崖;同樣,由於接近有分,在第六或第七[心]不能安止。所以應知唯在第四、第五[心]有安止。

Ābhidhammikagodattatthero pana ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) imaṃ suttaṃ vatvā āsevanapaccayena pacchimo pacchimo dhammo balavā hoti, tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hotīti āha, taṃ aṭṭhakathāsu ‘‘attano matimattaṃ therasseta’’nti vatvā paṭikkhittaṃ. Catutthapañcamesuyeva pana appanā hoti. Parato javanaṃ patitaṃ nāma hoti, bhavaṅgassa āsannattāti vuttaṃ. Tameva vicāretvā vuttattā na sakkā paṭikkhipituṃ. Yathā hi puriso chinnapapātābhimukho dhāvanto ṭhātukāmopi pariyante pādaṃ katvā ṭhātuṃ na sakkoti papāte eva patati, evaṃ chaṭṭhe vā sattame vā appetuṃ na sakkoti, bhavaṅgassa āsannattā. Tasmā catutthapañcamesuyeva appanā hotīti veditabbā.
已對照

而那[安止]唯是一心剎那的。因為在七處沒有所謂時程的限定:在初次安止中,在世間的諸神通中,在四道中,在緊接道之後的果中,在色有、無色有中作為有分的禪中,在作為滅[盡定]之緣的非想非非想處中,在從滅[盡定]出起者的果等至中。此中,緊接道之後的果不超過三[心];作為滅[盡定]之緣的非想非非想處不超過兩[心];在色界、無色界中,有分無有限量;在其餘諸處,唯是一心。如是,安止唯是一心剎那的。其後落入有分。然後切斷有分,為省察禪而有轉向,其後是省察禪。

Sā ca pana ekacittakkhaṇikāyeva. Sattasu hi ṭhānesu addhānaparicchedo nāma natthi paṭhamappanāyaṃ, lokiyābhiññāsu, catūsu maggesu, maggānantaraphale, rūpārūpabhavesu bhavaṅgajjhāne, nirodhassa paccaye nevasaññānāsaññāyatane, nirodhā vuṭṭhahantassa phalasamāpattiyanti. Ettha maggānantaraphalaṃ tiṇṇaṃ upari na hoti. Nirodhassa paccayo nevasaññānāsaññāyatanaṃ dvinnamupari na hoti. Rūpārūpesu bhavaṅgassa parimāṇaṃ natthi, sesaṭṭhānesu ekameva cittanti. Iti ekacittakkhaṇikāyeva appanā. Tato bhavaṅgapāto. Atha bhavaṅgaṃ vocchinditvā jhānapaccavekkhaṇatthāya āvajjanaṃ, tato jhānapaccavekkhaṇanti.
已對照

而至此,他已離諸欲,離諸不善法,有尋、有伺,離生喜、樂,成就並住於初禪(《法集論》160;《長部》1.226)。如是,他便證得了離五支、具五支、三種善、具足十相的初禪——地遍。

Ettāvatā ca panesa vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati (dha. sa. 160; dī. ni. 1.226). Evamanena pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.
70緬 1.136已對照

七十、此中,「已離諸欲(vivicceva kāmehi)」者:即與諸欲分開、無有[諸欲]、離去之後。而此中的這個「唯(eva)」字,應知是確定之義。又因為是確定之義,所以它顯明:在成就並住於初禪之時,諸欲雖不存在,[仍]是那初禪的對治;並且唯由捨棄諸欲才證得它。

怎麼說呢?因為在如是作確定——「唯已離諸欲」時,這便顯然:諸欲必定是禪的對治,有了它們,這[禪]便不轉起,猶如有黑暗時[便沒有]燈光;並且唯由捨棄它們才證得這[禪],猶如唯由捨棄此岸才[到達]彼岸。所以[它]作確定。

此中或有[人問]:為什麼這[唯字]只在前句中說,而不在後句中[說]呢?難道不離諸不善法也可以成就並住於禪嗎?不應這樣看。因為由於[禪]是那[諸欲]的出離,它才在前句中說。因為由於超越欲界、由於是欲貪的對治,這禪正是諸欲的出離。即如所說:「諸欲的出離即是出離(nekkhamma)。」(《長部》3.353)而在後句中也應這樣說:猶如在「諸比丘,唯在此[教法]中有沙門,此[教法]中有第二沙門」(《中部》1.139;《增支部》4.241)這裡,「唯」字是帶過來而說的。因為不離開除此[欲欲]以外的、稱為蓋的其他諸不善法,也不可能成就並住於禪。所以,應在兩句中都看到這[唯字]:「唯已離諸欲,唯已離諸不善法」。而在兩句中,雖然以「已離」這個共通之語,彼分遠離等與身遠離等一切遠離都被攝入,然而此處應只看作身遠離、心遠離、鎮伏遠離這三種。

而以「諸欲(kāmehi)」這一語,應看作:凡在《[大]義釋》中以「什麼是事欲?可意的諸色……」等方法(《大義釋》1)所說的事欲,以及凡在同處與《分別論》中如是所說的煩惱欲:「欲是欲,貪是欲,欲貪是欲,思惟是欲,貪是欲,思惟貪是欲,這些稱為諸欲」(《大義釋》1;《分別論》564),它們全都被攝入了。因為如此,「已離諸欲」也可解作「也已離諸事欲」之義,由此便說了身遠離;「離諸不善法」可解作已離諸煩惱欲或一切不善之義,由此便說了心遠離。而此中,由前[句]說離諸事欲,便闡明瞭欲樂的捨棄;由第二[句]說離諸煩惱欲,便闡明瞭出離之樂的攝受。又正由說離事欲與煩惱欲,應知此中由第一[句]闡明瞭雜染之事的舍斷,由第二[句]闡明瞭雜染的舍斷;由第一[句]闡明瞭貪求之狀的因的捨棄,由第二[句]闡明瞭愚人之狀的[因的捨棄];由第一[句]闡明瞭加行的清淨,由第二[句]闡明瞭意樂的滋養。這暫且是於「諸欲」這裡所說的諸欲中,事欲一方的方法。

而在煩惱欲一方,以「欲」「貪」等而有多種區分的欲欲本身,被意指為「欲」。它雖屬於不善,卻由於是禪的對治,在《分別論》中以「此中,什麼是欲?欲是欲」等方法(《分別論》564)被另外說出。或者,由於是煩惱欲而在前句中說,由於屬於不善而在第二句中[說]。又由於它有多種區分,所以不說「從欲(kāmato)」,而說「從諸欲(kāmehi)」。

而雖然其他諸法也是不善,在《分別論》中以「此中,什麼是諸不善法?欲欲……」等方法只說了諸蓋,因為[要]顯示後面[所說]諸禪支是[其]對立者的對治者。諸蓋是禪支的對立者,唯諸禪支是它們的對治者、摧毀者、破壞者——是所說的意思。因為如此,在《藏釋》中說:「定是欲欲的對治,喜是瞋恚的[對治],尋是昏沉睡眠的[對治],樂是掉舉追悔的[對治],伺是疑的[對治]。」

如是,此中以「已離諸欲」,說了欲欲的鎮伏遠離;以「離諸不善法」,[說了]五蓋的[鎮伏遠離];而依不重取已取者,由第一[句說了]欲欲的,由第二[句說了]其餘諸蓋的。同樣,由第一[句說了]三不善根中以五欲功德之區分為境的貪的,由第二[句說了]以怨恨事之區分等為境的瞋與痴的。或者在暴流等諸法中,由第一[句說了]欲暴流、欲軛、欲漏、欲取、貪欲身系、欲貪結的,由第二[句說了]其餘的暴流、軛、漏、取、系、結的。又由第一[句說了]渴愛及與它相應者的,由第二[句說了]無明及與它相應者的。此外,應知由第一[句]說了與貪相應的八種心生起的、由第二[句]說了其餘四種不善心生起的鎮伏遠離。這暫且是於「已離諸欲,離諸不善法」這裡的義的闡明。

70. Tattha vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā vinā hutvā apakkamitvā. Yo panāyamettha evakāro, so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā tasmiṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti.
Kathaṃ? ‘‘Vivicceva kāmehī’’ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati, nūna jhānassa kāmā paṭipakkhabhūtā yesu sati idaṃ nappavattati, andhakāre sati padīpobhāso viya. Tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti, orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva. Tasmā niyamaṃ karotīti.
Tattha siyā, kasmā panesa pubbapadeyeva vutto, na uttarapade, kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyāti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃnissaraṇato hi pubbapade esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha, ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (dī. ni. 3.353). Uttarapadepi pana yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) ettha evakāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo. Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusaladhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tasmā ‘‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī’’ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo, kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti, tathāpi kāyaviveko cittaviveko vikkhambhanavivekoti tayo eva idha daṭṭhabbā.
Kāmehīti iminā pana padena ye ca niddese ‘‘katame vatthukāmā, manāpiyā rūpā’’tiādinā (mahāni. 1) nayena vatthukāmā vuttā, ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo, ime vuccanti kāmā’’ti (mahāni. 1; vibha. 564) evaṃ kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitāicceva daṭṭhabbā. Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati, tena kāyaviveko vutto hoti. Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati, tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṃkilesappahānaṃ. Paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo, dutiyena bālabhāvassa. Paṭhamena ca payogasuddhi, dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti viññātabbaṃ. Esa tāva nayo kāmehīti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe.
Kilesakāmapakkhe pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandoyeva kāmoti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi samāno ‘‘tattha katamo kāmo chando kāmo’’tiādinā (vibha. 564) nayena vibhaṅge jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto. Kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ.
Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘tattha katame akusalā dhammā, kāmacchando’’tiādinā nayena vibhaṅge upari jhānaṅgānaṃ paccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni, tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni viddhaṃsakāni vighātakānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko thinamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyāti peṭake vuttaṃ.
Evamettha vivicceva kāmehīti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti. Vivicca akusalehi dhammehīti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ, agahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ. Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ. Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyaganthakāmarāgasaṃyojanānaṃ, dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ. Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Apica paṭhamena lobhasampayuttānaṃ aṭṭhannaṃ cittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo. Ayaṃ tāva vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehīti ettha atthappakāsanā.
71緬 1.138已對照

七十一、至此,顯示了初禪的斷支之後,現在為了顯示[它的]相應支,才說「有尋、有伺(savitakkaṃ savicāraṃ)」等語。此中,尋思(vitakkana)為「尋(vitakko)」,是說思量(ūhana)。這[尋]以把心安置於所緣為相,以敲擊、遍敲擊為味。正是這樣,依著它,瑜伽行者被說為「使所緣被尋所敲擊、被尋所遍敲擊」。以把心引入所緣為現起。

71. Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ savitakkaṃ savicārantiādi vuttaṃ. Tattha vitakkanaṃ vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo, āhananapariyāhananaraso. Tathā hi tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotīti vuccati. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno.
已對照

伺察(vicaraṇa)為「伺(vicāro)」,是說隨行(anusañcaraṇa)。這[伺]以隨摩所緣為相,以令俱生[諸法]連繫於彼[所緣]為味,以心的連續不斷為現起。

Vicaraṇaṃ vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇānumajjanalakkhaṇo, tattha sahajātānuyojanaraso, cittassa anuppabandhanapaccupaṭṭhāno.
已對照

而它們雖然在某些[心]中不相離,然而以粗義與前導義,尋是心的最初投注,猶如敲鐘;以細義與隨摩之性,伺是連續不斷,猶如鐘的餘響。又此中,尋有擴展,在[心]最初生起之時成為心的顫動,猶如想飛上天空的鳥振動翅膀,又如心隨香氣的蜜蜂朝向蓮花撲下。伺是寂靜地轉起的,是心不甚顫動之性,猶如已飛上天空的鳥展開翅膀,又如朝向蓮花撲下的蜜蜂在蓮花上方盤旋。而《二集義注》中說:「依把心安置於所緣之性而轉起的尋,猶如在空中行進的大鳥以兩翼兜住風、令兩翼平穩而行;依隨摩之性而轉起的伺,猶如[那鳥]為兜住風而鼓動兩翼而行。」那[說法]適合於依連續不斷而轉起[的情形]。而它們的這一差別,在初禪與第二禪中是明顯的。

Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge oḷārikaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena ca ghaṇḍābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko. Sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvena ca ghaṇḍānuravo viya anuppabandho vicāro. Vipphāravā cettha vitakko paṭhamuppattikāle paripphandanabhūto cittassa ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro nātiparipphandanabhāvo cittassa ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya, paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge. Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto vitakko. Vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena pavatto vicāro’’ti vuttaṃ, taṃ anuppabandhena pavattiyaṃ yujjati. So pana nesaṃ viseso paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti.
緬 1.139已對照

再者,猶如有人以一隻手牢握沾了汙垢的銅器,以另一隻手用[蘸了]粉末與油的毛團擦拭它:尋猶如牢握的手,伺猶如擦拭的手。同樣,猶如陶師以杖擊轉動輪盤而作器皿:尋猶如按壓的手,伺猶如往這裡那裡移動的手。同樣,猶如畫圓圈者:安置的尋猶如固定插在中央的針,隨摩的伺猶如在外繞轉的針。如是,此禪與這尋、這伺一起轉起,猶如樹與花、果[一起],因此稱為「有尋、有伺」。而在《分別論》中,是以「具備、完全具備這尋與這伺」等方式(《分別論》565),作了以人為依據的說示。但那裡的意義也應同樣如是見。

Apica malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelavālaṇḍupakena parimajjantassa daḷhagahaṇahattho viya vitakko, parimajjanahattho viya vicāro. Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ bhamayitvā bhājanaṃ karontassa uppīḷanahattho viya vitakko, ito cito ca sañcaraṇahattho viya vicāro. Tathā maṇḍalaṃ karontassa majjhe sannirumbhitvā ṭhitakaṇṭako viya abhiniropano vitakko, bahi paribbhamanakaṇṭako viya anumajjano vicāro. Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti vuccati. Vibhaṅge pana ‘‘iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti samupeto’’tiādinā (vibha. 565) nayena puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Attho pana tatrāpi evameva daṭṭhabbo.
已對照

「離生(vivekajaṃ)」此中:遠離(vivitti)為「遠離(viveko)」,義即諸蓋的離去。或者,被遠離者為「遠離」,義即遠離了諸蓋的、與禪相應的法聚。由那遠離、或在那遠離中所生,故為「離生」。

Vivekajanti ettha vivitti viveko, nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko, nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ.
72已對照

七十二、「喜、樂(pītisukhaṃ)」此中:令[身心]滿悅(pīṇayati),故為「喜(pīti)」。它以愛悅為相,以令身心滿悅為味,或以遍滿為味,以高揚為現起。而這喜有五種:小喜、剎那喜、繼起喜、踴躍喜、遍滿喜。此中,小喜只能令身上汗毛豎立而已。剎那喜猶如一剎那又一剎那的電光閃現。繼起喜猶如海浪[衝]岸,一再湧入身中而碎散。踴躍喜是強力的,能令身體向上,達到令[身]騰躍於空中的程度。正是這樣,住富那婆利迦的大帝須長老(Puṇṇavallikavāsī Mahātissatthera)在月圓日的傍晚前往塔廟庭院,見到月光,面向大塔(Mahācetiya),[心想:]「此時此刻,四眾正在禮敬大塔啊!」依平素所見的所緣,生起了以佛為所緣的踴躍喜,猶如在灰泥地上被拍擊的綵球,騰空而起,正落在大塔庭院中。同樣,在祇利乾陀迦寺(Girikaṇḍakavihāra)近旁的跋多迦羅迦村(Vattakālakagāma),有一位良家女也以強力的、以佛為所緣的踴躍喜騰躍於空中。

72. Pītisukhanti ettha pīṇayatīti pīti. Sā sampiyāyanalakkhaṇā, kāyacittapīnanarasā, pharaṇarasā vā, odagyapaccupaṭṭhānā. Sā panesā khuddikā pīti, khaṇikāpīti, okkantikāpīti, ubbegāpīti, pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti. Tattha khuddikāpīti sarīre lomahaṃsamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegāpīti balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇappattā. Tathā hi puṇṇavallikavāsī mahātissatthero puṇṇamadivase sāyaṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā candālokaṃ disvā mahācetiyābhimukho hutvā ‘‘imāya vata velāya catasso parisā mahācetiyaṃ vandantī’’ti pakatiyā diṭṭhārammaṇavasena buddhārammaṇaṃ ubbegāpītiṃ uppādetvā sudhātale pahaṭacitrageṇḍuko viya ākāse uppatitvā mahācetiyaṅgaṇeyeva patiṭṭhāsi. Tathā girikaṇḍakavihārassa upanissaye vattakālakagāme ekā kuladhītāpi balavabuddhārammaṇāya ubbegāpītiyā ākāse laṅghesi.
緬 1.140已對照

相傳,她的父母傍晚為了聽法前往寺院時,[對她說:]「女兒,你身子沉重,不能在非時行走;我們為你分享[功德]而去聽法。」便走了。她雖想去,卻不能違拒他們的話,便留在家中,站在家門前的庭院裡,藉著月光眺望祇利乾陀迦[寺]空中塔(ākāsacetiya)的庭院,看見了塔廟的燈供養,又[看見]四眾以花鬘、香等作了塔廟供養、正在右繞,並聽見了比丘僧團合誦的聲音。於是,她[心想]:「這些人真有福啊!他們能前往寺院,在這樣的塔廟庭院中周行,又能聽聞這樣甜美的說法。」正當她望著猶如珍珠堆一般的塔廟時,踴躍喜生起了。她騰躍於空中,比父母更早從空中降落在塔廟庭院中,禮敬了塔廟,站著聽法。於是父母來了,問她:「女兒,你是從哪條路來的?」她說:「我是從空中來的,不是從路上來的。」被[問]:「女兒,在空中行走的是漏盡者們,你是怎麼來的?」她說:「我藉著月光眺望塔廟站著時,生起了以佛為所緣的強力的喜。於是我既不知道自己是站著,也不知道是坐著,只憑所取的相騰躍於空中,落在了塔廟庭院中。」

Tassā kira mātāpitaro sāyaṃ dhammassavanatthāya vihāraṃ gacchantā ‘‘amma tvaṃ garubhārā akāle vicarituṃ na sakkosi, mayaṃ tuyhaṃ pattiṃ katvā dhammaṃ sossāmā’’ti agamaṃsu. Sā gantukāmāpi tesaṃ vacanaṃ paṭibāhituṃ asakkontī ghare ohīyitvā gharājire ṭhatvā candālokena girikaṇḍake ākāsacetiyaṅgaṇaṃ olokentī cetiyassa dīpapūjaṃ addasa, catasso ca parisā mālāgandhādīhi cetiyapūjaṃ katvā padakkhiṇaṃ karontiyo bhikkhusaṅghassa ca gaṇasajjhāyasaddaṃ assosi. Athassā ‘‘dhaññāvatime, ye vihāraṃ gantvā evarūpe cetiyaṅgaṇe anusañcarituṃ, evarūpañca madhuradhammakathaṃ sotuṃ labhantī’’ti muttarāsisadisaṃ cetiyaṃ passantiyā eva ubbegāpīti udapādi. Sā ākāse laṅghitvā mātāpitūnaṃ purimataraṃyeva ākāsato cetiyaṅgaṇe oruyha cetiyaṃ vanditvā dhammaṃ suṇamānā aṭṭhāsi. Atha naṃ mātāpitaro āgantvā ‘‘amma tvaṃ katarena maggena āgatāsī’’ti pucchiṃsu. Sā ‘‘ākāsena āgatāmhi, na maggenā’’ti vatvā ‘‘amma ākāsena nāma khīṇāsavā sañcaranti, tvaṃ kathaṃ āgatā’’ti vuttā āha – ‘‘mayhaṃ candālokena cetiyaṃ ālokentiyā ṭhitāya buddhārammaṇā balavapīti uppajji. Athāhaṃ neva attano ṭhitabhāvaṃ, na nisinnabhāvaṃ aññāsiṃ, gahitanimitteneva pana ākāse laṅghitvā cetiyaṅgaṇe patiṭṭhitāmhī’’ti.
已對照

如是,踴躍喜達到令[身]騰躍於空中的程度。而當遍滿喜生起時,全身被遍滿,猶如吹滿的皮囊,又如被大洪水衝入的山腹。

Evaṃ ubbegāpīti ākāse laṅghāpanappamāṇā hoti. Pharaṇāpītiyā pana uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anuparipphuṭaṃ hoti.
已對照

而這五種喜懷胎、趨於成熟時,便圓滿兩種輕安:身輕安與心輕安。輕安懷胎、趨於成熟時,便圓滿兩種樂:身的與心的。樂懷胎、趨於成熟時,便圓滿三種定:剎那定、近行定、安止定。其中,凡作為安止定之根本而增長、達到與定相應的遍滿喜,這就是此義中所意指的喜。

Sā panesā pañcavidhā pīti gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ passaddhiṃ paripūreti kāyapassaddhiñca cittapassaddhiñca. Passaddhi gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhampi sukhaṃ paripūreti kāyikañca cetasikañca. Sukhaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ tividhaṃ samādhiṃ paripūreti khaṇikasamādhiṃ upacārasamādhiṃ appanā samādhinti. Tāsu yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇāpīti, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti.
73緬 1.141已對照

七十三、而另一個:令安樂(sukhana)為「樂(sukhaṃ)」;或者,善加(suṭṭhu)齧食(khādati)、挖除(khanati)身心的病惱,故為「樂」。它以悅適為相,以滋長相應諸法為味,以資益為現起。而它們雖然在某些[心]中不相離,然而獲得可喜所緣的欣悅是喜,受用已獲得之味是樂。有喜處即有樂;有樂處不一定有喜。喜為行蘊所攝;樂為受蘊所攝。喜猶如在曠野中疲睏者見到、聽到林邊之水時[的狀態];樂猶如[他]進入林蔭、受用水時[的狀態]。應知這是就它們在各自的時候顯著而說的。如是,這喜與這樂屬於此禪,或在此禪中有,故此禪稱為「喜、樂」[的]。

73. Itaraṃ pana sukhanaṃ sukhaṃ, suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ, taṃ sātalakkhaṇaṃ, sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ, anuggahapaccupaṭṭhānaṃ. Satipi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti. Paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ. Yattha pīti, tattha sukhaṃ. Yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pīti. Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti. Vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ. Kantārakhinnassa vanantudakadassanasavanesu viya pīti. Vanacchāyāpavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti ayañca pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuccati.
已對照

或者,喜與樂為「喜樂」,猶如「法與律」等。離生的喜樂屬於此禪,或在此禪中有,如是也是「離生喜樂」。因為此中,正如禪[是離生的],喜樂也同樣正是離生的,而它為此[禪]所有,因此用一個詞說「離生喜樂」也是合宜的。而在《分別論》中,是以「此樂與此喜俱行」等方式(《分別論》567)說的。但那裡的意義也應同樣如是見。

Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ, dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhamassa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti evampi vivekajaṃpītisukhaṃ. Yatheva hi jhānaṃ, evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti, tañcassa atthi, tasmā ekapadeneva ‘‘vivekajaṃpītisukha’’ntipi vattuṃ yujjati. Vibhaṅge pana ‘‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagata’’ntiādinā (vibha. 567) nayena vuttaṃ. Attho pana tatthāpi evameva daṭṭhabbo.
已對照

「初禪(paṭhamaṃ jhānaṃ)」者:這將在後面闡明。「成就(upasampajja)」者:即趨近,是說證得;或者是使成就,是說成辦。而在《分別論》中說:「『成就』者:即初禪的得、獲得、達到、等達、觸證、作證、成就。」它的意義也應同樣如是見。「住(viharati)」者:即以與之相應的威儀住,具足如是所說那樣的禪,而成辦自體的行止、進行、護持、維持、維繫、行、住。因為這已在《分別論》中說過:「『住』者:行止、進行、護持、維持、維繫、行、住,因此稱為『住』。」(《分別論》540)

Paṭhamaṃ jhānanti idaṃ parato āvibhavissati. Upasampajjāti upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā, nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Vibhaṅge pana ‘‘upasampajjāti paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā’’ti vuttaṃ. Tassāpi evamevattho daṭṭhabbo. Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena itivuttappakārajhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyaṃ vuttiṃ pālanaṃ yapanaṃ yāpanaṃ cāraṃ vihāraṃ abhinipphādeti. Vuttañhetaṃ vibhaṅge ‘‘viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati, tena vuccati viharatī’’ti (vibha. 540).
已對照

離五支等

Pañcaṅgavippahīnādi
74緬 1.142已對照

七十四、而所說的「離五支、具五支(pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ)」,此中,應知依欲欲、瞋恚、昏沉睡眠、掉舉追悔、疑這五蓋的舍斷而為離五支。因為當這些未斷時,禪不生起。因此這些稱為它的斷支。因為雖然在禪的剎那其他不善法也被舍斷,然而唯有這些特別是作禪之障礙者。因為被欲欲誘惑於種種境的心,不在一性所緣上得定;或者,被欲欲所征服的那[心],不行於為舍斷欲界的行道。被瞋恚在所緣上撞擊的[心],不能無間斷地轉起。被昏沉睡眠所征服的[心]是不適業的。被掉舉追悔所驅使的[心],正是不寂止而遊蕩。被疑所損害的[心],不登上成就禪之證得的行道。如是,由於特別是作禪之障礙者,唯有這些被說為斷支。

74. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgata’’nti, tattha kāmacchando, byāpādo, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, vicikicchāti imesaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ pahānavasena pañcaṅgavippahīnatā veditabbā. Na hi etesu appahīnesu jhānaṃ uppajjati. Tenassetāni pahānaṅgānīti vuccanti. Kiñcāpi hi jhānakkhaṇe aññepi akusalā dhammā pahīyanti, tathāpi etāneva visesena jhānantarāyakarāni. Kāmacchandena hi nānāvisayappalobhitaṃ cittaṃ na ekattārammaṇe samādhiyati. Kāmacchandābhibhūtaṃ vā taṃ na kāmadhātuppahānāya paṭipadaṃ paṭipajjati. Byāpādena cārammaṇe paṭihaññamānaṃ na nirantaraṃ pavattati. Thinamiddhābhibhūtaṃ akammaññaṃ hoti. Uddhaccakukkuccaparetaṃ avūpasantameva hutvā paribbhamati. Vicikicchāya upahataṃ jhānādhigamasādhikaṃ paṭipadaṃ nārohati. Iti visesena jhānantarāyakarattā etāneva pahānaṅgānīti vuttānīti.
已對照

而由於尋把心安置於所緣,伺令[它]連續不斷;由於它們,已為不散亂而完成了加行的心,[其]由加行成就而生的喜作滿悅,樂作滋長;於是,為這安置、連續、滿悅、滋長所資益的一境性,把這[心]連同其餘相應法,平等而正確地置於一性所緣上——因此,應知依尋、伺、喜、樂、心一境性這五者的生起而為具五支。因為當這五者生起時,禪便名為已生起。因此這五者稱為它的具足支。因此不應執取「有一種與這些[支]具足、[而與它們]不同的所謂禪」。而正如唯依諸支而說「四支軍」「五支樂」「八支道」,應知這[禪]也同樣唯依諸支而稱為「五支的」或「具五支」。

Yasmā pana vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, vicāro anuppabandhati, tehi avikkhepāya sampāditappayogassa cetaso payogasampattisambhavā pīti pīṇanaṃ, sukhañca upabrūhanaṃ karoti. Atha naṃ sasesasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānuppabandhanapīṇanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā ekattārammaṇe samaṃ sammā ca ādhiyati, tasmā vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pañcannaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā veditabbā. Uppannesu hi etesu pañcasu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti. Tenassa etāni pañca samannāgataṅgānīti vuccanti. Tasmā na etehi samannāgataṃ aññadeva jhānaṃ nāma atthīti gahetabbaṃ. Yathā pana aṅgamattavaseneva caturaṅginī senā, pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ, aṭṭhaṅgiko ca maggoti vuccati, evamidampi aṅgamattavaseneva pañcaṅgikanti vā pañcaṅgasamannāgatanti vā vuccatīti veditabbaṃ.
已對照

這五支雖然在近行剎那中也有,然而在近行中它們比平常的心更強。而在這裡,它們比近行[中的]更強,已達到色界之相。因為在這裡,尋以極明淨的行相把心安置於所緣而生起;伺極度隨摩所緣[而生起];喜、樂遍滿全身[而生起]。正因此[世尊]說:「其全身沒有任何一處不被離生的喜、樂所遍滿。」(《長部》1.228)心一境性也猶如箱盒的上蓋[合]於下底那樣,觸著所緣而生起。這就是它們與其他[時候諸支]的差別。此中,心一境性雖然在「有尋、有伺」這段文中沒有被指出,然而由於在《分別論》中這樣說:「禪:即尋、伺、喜、樂、心一境性。」(《分別論》569)[所以它]正是[禪]支。因為世尊以何種意趣作了總說,那[意趣]正由他在《分別論》中闡明瞭。

Etāni ca pañcaṅgāni kiñcāpi upacārakkhaṇepi atthi, atha kho upacāre pakaticittato balavatarāni. Idha pana upacāratopi balavatarāni rūpāvacaralakkhaṇappattāni. Ettha hi vitakko suvisadena ākārena ārammaṇe cittaṃ abhiniropayamāno uppajjati. Vicāro ativiya ārammaṇaṃ anumajjamāno. Pītisukhaṃ sabbāvantampi kāyaṃ pharamānaṃ. Tenevāha – ‘‘nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hotī’’ti (dī. ni. 1.228). Cittekaggatāpi heṭṭhimamhi samuggapaṭale uparimaṃ samuggapaṭalaṃ viya ārammaṇesu phusitā hutvā uppajjati, ayametesaṃ itarehi viseso. Tattha cittekaggatā kiñcāpi savitakkaṃ savicāranti imasmiṃ pāṭhe na niddiṭṭhā, tathāpi vibhaṅge ‘‘jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (vibha. 569) evaṃ vuttattā aṅgameva. Yena hi adhippāyena bhagavatā uddeso kato, soyeva tena vibhaṅge pakāsitoti.
已對照

三種善

Tividhakalyāṇaṃ
75緬 1.143已對照

七十五、而在「三種善、具足十相(tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ)」這裡:依初、中、終而為三種善;應知依正是那初、中、終的諸相而為具足十相。

此中,這是聖典——

「初禪的行道清淨是初,舍的增益是中,令喜是終。初禪的行道清淨是初,初有幾相?初有三相:凡是那[禪]的障礙,心從那[障礙]清淨;由於清淨,心行於中正的止相;由於已行,心躍入那裡。凡心從障礙清淨,凡由於清淨心行於中正的止相,凡由於已行心躍入那裡——初禪的行道清淨是初,初有這三相。因此稱為:初禪既是初善的,也是具足三相的。

「初禪的舍的增益是中,中有幾相?中有三相:旁觀已清淨的心,旁觀已行於止的[心],旁觀以一性現起的[心]。凡旁觀已清淨的心,凡旁觀已行於止的[心],凡旁觀以一性現起的[心]——初禪的舍的增益是中,中有這三相。因此稱為:初禪既是中善的,也是具足三相的。

「初禪的令喜是終,終有幾相?終有四相:依在那裡所生諸法不相逾越之義的令喜,依諸根一味之義的令喜,依運載與之相應的精進之義的令喜,依串習之義的令喜。初禪的令喜是終,終有這四相。因此稱為:初禪既是終善的,也是具足四相的。」(《無礙解道》1.158)

此中,有些[師]如是解說:所謂行道清淨,是連同資糧的近行;所謂舍的增益,是安止;所謂令喜,是省察。然而由於聖典中說:「達於一性的心,既躍入行道清淨,又被舍所增益,並被智所令喜。」(《無礙解道》1.158)因此應知:正是在安止之內,依[其]所從來而為行道清淨,依中舍的作用而為舍的增益,依令[諸法]明淨之智——以成就諸法不相逾越等狀態——的作用之完成而為令喜。

如何呢?因為在安止生起的那一回,凡稱為蓋的煩惱群是那禪的障礙,心從它清淨。由於清淨,[心]離了遮障而行於中正的止相。所謂中正的止相,正是平衡轉起的安止定。而緊接其前的前心,依同一相續轉變的方式趨於如是性,名為行於中正的止相;由於如是已行,以趨於如是性而名為躍入那裡。如是,首先應知:成辦前心中所存在之行相的、依[其]所從來的行道清淨,正在初禪的生起剎那。

而對於如是已清淨的它,由於沒有再須使清淨的,不在使清淨上用力,名為「旁觀已清淨的心」。對於以趨於止的狀態而已行於止的[心],不再在等安住上用力,名為「旁觀已行於止的[心]」。又正由於已行於止的狀態,對於它那捨棄了與煩惱的交結而以一性現起的[心],不再在一性的現起上用力,名為「旁觀以一性現起的[心]」。如是應知依中舍的作用而為舍的增益。

而在如是被舍所增益時,凡在那裡所生、稱為定與慧的雙運諸法彼此不相逾越而轉起;凡信等諸根由於從種種煩惱解脫,以解脫之味成為一味而轉起;凡他運載適合於彼、與那些不相逾越及一味之狀態相稱的精進;凡它在那剎那轉起的串習——由於這一切行相,都是以智在雜染與淨化中見到各各的過患與功德利益,由於如是如是已令喜、已使清淨、已令明淨而成就的,因此說:「應知依令[諸法]明淨之智——以成就諸法不相逾越等狀態——的作用之完成而為令喜。」

此中,由於依舍而智變得明顯——即如所說:「他善加旁觀如是被策勵的心;依舍、依慧,慧根變得增上;依舍,心從種種煩惱解脫;依解脫、依慧,慧根變得增上。由於已解脫,那些法成為一味。依一味之義而為修習。」(《無礙解道》1.201)——因此,作為智之作用的令喜被說為終。

現在,在「已證得初禪——地遍」這裡:依計數的次第為「初」;最初生起,故也為「初」。由於審慮所緣,或由於燒盡對治[法],為「禪」。而地的圓盤,以全體之義稱為「地遍」;依它而獲得的相也[稱為地遍],於地遍之相上所獲得的禪也[稱為地遍]。此中,在這一義上,應知禪為「地遍」。就此而說「已證得初禪——地遍」。

75. Tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannanti ettha pana ādimajjhapariyosānavasena tividhakalyāṇatā. Tesaṃyeva ca ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā veditabbā.
Tatrāyaṃ pāḷi –
‘‘Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, upekkhānubrūhanā majjhe, sampahaṃsanā pariyosānaṃ, paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa kati lakkhaṇāni? Ādissa tīṇi lakkhaṇāni, yo tassa paribandho, tato cittaṃ visujjhati, visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Yañca paribandhato cittaṃ visujjhati, yañca visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, yañca paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ ādikalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca.
‘‘Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa kati lakkhaṇāni? Majjhassa tīṇi lakkhaṇāni, visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Yañca visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ majjhekalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca.
‘‘Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa kati lakkhaṇāni? Pariyosānassa cattāri lakkhaṇāni, tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā, indriyānaṃ ekarasaṭṭhena sampahaṃsanā, tadupagavīriyavāhanaṭṭhena sampahaṃsanā, āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā. Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa imāni cattāri lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ pariyosānakalyāṇañceva hoti catulakkhaṇasampannañcā’’ti (paṭi. ma. 1.158).
Tatra paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro. Upekkhānubrūhanā nāma appanā. Sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇāti evameke vaṇṇayanti. Yasmā pana ‘‘ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsita’’nti (paṭi. ma. 1.158) pāḷiyaṃ vuttaṃ, tasmā antoappanāyameva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi, tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā, dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā ca veditabbā.
Kathaṃ? Yasmiñhi vāre appanā uppajjati, tasmiṃ yo nīvaraṇasaṅkhāto kilesagaṇo tassa jhānassa paribandho, tato cittaṃ visujjhati. Visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ hutvā majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati. Majjhimaṃ samathanimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva. Tadanantaraṃ pana purimacittaṃ ekasantatipariṇāmanayena tathattamupagacchamānaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati nāma, evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena tattha pakkhandati nāma. Evaṃ tāva purimacitte vijjamānākāranipphādikā paṭhamassa jhānassa uppādakkhaṇeyeva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi veditabbā.
Evaṃ visuddhassa pana tassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvupagamanena samathapaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathapaṭipannabhāvato eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma. Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā.
Ye panete evaṃ upekkhānubrūhite tattha jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā, yāni ca saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni, yañcesa tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā, sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā pariyodāpitattā nipphannāva, tasmā ‘‘dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbā’’ti vuttaṃ.
Tattha yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti. Yathāha – ‘‘tathāpaggahitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhati, upekkhāvasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, upekkhāvasena nānattakilesehi cittaṃ vimuccati, vimokkhavasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Vimuttattā te dhammā ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā’’ti (paṭi. ma. 1.201). Tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosānanti vuttā.
Idāni paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇanti ettha gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ, paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ. Ārammaṇūpanijjhānato paccanīkajhāpanato vā jhānaṃ. Pathavīmaṇḍalaṃ pana sakalaṭṭhena pathavīkasiṇanti vuccati, taṃ nissāya paṭiladdhanimittampi, pathavīkasiṇanimitte paṭiladdhajhānampi. Tatra imasmiṃ atthe jhānaṃ pathavīkasiṇanti veditabbaṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇa’’nti.
已對照

久住的成就

Ciraṭṭhitisampādanaṃ
76緬 1.146已對照

七十六、而當這[禪]如是被證得時,那瑜伽者應猶如射穿毛髮者、又猶如廚師那樣把握諸行相。因為猶如極善巧的弓箭手為射穿毛髮而練習,在射穿毛髮的那一回,會把握踏立的雙足、弓杆、弓弦與箭的行相:「我這樣站立,這樣持弓杆、這樣持弦、這樣持箭,射穿了毛髮。」他從此以後照樣具備那些行相,便會不錯失地射穿毛髮。同樣,瑜伽者也應把握這些食物適宜等行相:「我吃了這樣的食物,親近這樣的人,在這樣的坐臥處,以這樣的威儀,在這個時候,證得了這個。」因為這樣,當那[禪]失去時,他能具備那些行相而再令它生起;或者把不純熟的[禪]作成純熟的,能一再安止。

又猶如善巧的廚師侍奉主人用餐,[主人]隨意吃了什麼,就留意那些,從此以後只端上那樣的[食物],便成為得賞者;同樣,這[瑜伽者]也在證得的剎那把握食物等行相,具備它們,每當失去時,便一再得到安止。因此,他應猶如射穿毛髮者、又猶如廚師那樣把握諸行相。這也已由世尊說過——

「諸比丘,猶如有一個賢明、幹練、善巧的廚師,以種種樣的羹侍奉國王或王的大臣——以酸味類的、苦味類的、辛味類的、甜味類的、帶鹼味的、不帶鹼味的、帶鹹味的、不帶鹹味的。諸比丘,那賢明、幹練、善巧的廚師把握自己主人的相:『今天我主人或喜歡這種羹,或伸手向這種,或多取這種,或稱讚這種。今天我主人或喜歡酸味類的羹,或伸手向酸味類的,或多取酸味類的,或稱讚酸味類的……乃至……或稱讚不帶鹹味的。』諸比丘,那賢明、幹練、善巧的廚師,既得到衣服,也得到工錢,也得到賞賜。這是什麼緣故呢?諸比丘,因為那賢明、幹練、善巧的廚師把握自己主人的相。正是這樣,諸比丘,在此,某個賢明、幹練、善巧的比丘於身隨觀身而住……乃至……於諸受[隨觀]受……於心[隨觀]心……於諸法隨觀法而住,熱勤、正知、具念,調伏世間的貪與憂。當他於諸法隨觀法而住時,心得定,諸隨煩惱被舍斷。他把握那相。諸比丘,那賢明、幹練、善巧的比丘,既得到諸現法樂住,也得到正念正知。這是什麼緣故呢?諸比丘,因為那賢明、幹練、善巧的比丘把握自己心的相。」(《相應部》5.374)

而他以取相再具備那些行相,只能成就安止而已,不能久住。而久住,是由於善加清除了定的障礙諸法而有的。因為凡比丘,沒有以省察欲的過患等善加鎮伏欲欲,沒有依身輕安令身的粗重善加止息,沒有依作意發勤界等善加驅除昏沉睡眠,沒有依作意止相等善加根除掉舉追悔,也沒有善加清除其他定的障礙諸法,就入禪,他就會很快出來,猶如進入未清理之巢穴的蜜蜂,又如進入不清淨之園林的國王。而凡善加清除了定的障礙諸法而入禪者,他就會整個白天都只在等至之中,猶如進入善加清理之巢穴的蜜蜂,又如進入極清淨之園林的國王。因此古師們說——

「應驅除於諸欲的欲、瞋,

掉舉、睡眠,以疑為第五;

以能作遠離之愉悅的心,

猶如國王入於清淨之處,樂於彼中。」

因此,希求久住者應清除障礙諸法而入禪。又為了心之修習的廣大,應增長所獲得的似相。它有兩個增長之地:近行或安止。因為達到近行後增長它是可以的,達到安止後[增長它]也[是可以的]。但必須在其中一處增長。因此說「應增長所獲得的似相」。

76. Evamadhigate pana etasmiṃ tena yoginā vālavedhinā viya, sūdena viya ca ākārā pariggahetabbā. Yathā hi sukusalo dhanuggaho vālavedhāya kammaṃ kurumāno yasmiṃ vāre vālaṃ vijjhati, tasmiṃ vāre akkantapadānañca dhanudaṇḍassa ca jiyāya ca sarassa ca ākāraṃ pariggaṇheyya. ‘‘Evaṃ me ṭhitena evaṃ dhanudaṇḍaṃ evaṃ jiyaṃ evaṃ saraṃ gahetvā vālo viddho’’ti. So tato paṭṭhāya tatheva te ākāre sampādento avirādhetvā vālaṃ vijjheyya. Evameva yogināpi ‘‘imaṃ nāma me bhojanaṃ bhuñjitvā evarūpaṃ puggalaṃ sevamānena evarūpe senāsane iminā nāma iriyāpathena imasmiṃ kāle idaṃ adhigata’’nti ete bhojanasappāyādayo ākārā pariggahetabbā. Evañhi so naṭṭhe vā tasmiṃ te ākāre sampādetvā puna uppādetuṃ, appaguṇaṃ vā paguṇaṃ karonto punappunaṃ appetuṃ sakkhissati.
Yathā ca kusalo sūdo bhattāraṃ parivisanto tassa yaṃ yaṃ ruciyā bhuñjati, taṃ taṃ sallakkhetvā tato paṭṭhāya tādisameva upanāmento lābhassa bhāgī hoti, evamayampi adhigatakkhaṇe bhojanādayo ākāre gahetvā te sampādento naṭṭhe naṭṭhe punappunaṃ appanāya lābhī hoti. Tasmā tena vālavedhinā viya sūdena viya ca ākārā pariggahetabbā. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo rājānaṃ vā rājamahāmattaṃ vā nānaccayehi sūpehi paccupaṭṭhito assa ambilaggehipi tittakaggehipi kaṭukaggehipi madhuraggehipi khārikehipi akhārikehipi loṇikehipi aloṇikehipi. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattu nimittaṃ uggaṇhāti ‘idaṃ vā me ajja bhattu sūpeyyaṃ ruccati, imassa vā abhiharati, imassa vā bahuṃ gaṇhāti, imassa vā vaṇṇaṃ bhāsati, ambilaggaṃ vā me ajja bhattu sūpeyyaṃ ruccati, ambilaggassa vā abhiharati, ambilaggassa vā bahuṃ gaṇhāti, ambilaggassa vā vaṇṇaṃ bhāsati…pe… aloṇikassa vā vaṇṇaṃ bhāsatī’ti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo lābhī ceva hoti acchādanassa, lābhī vetanassa, lābhī abhihārānaṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattu nimittaṃ uggaṇhāti. Evameva kho, bhikkhave, idhekacco paṇḍito byatto kusalo bhikkhu kāye kāyānupassī viharati…pe… vedanāsu vedanā… citte cittā… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṃ samādhiyati, upakkilesā pahīyanti, so taṃ nimittaṃ uggaṇhāti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu lābhī ceva hoti diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ, lābhī satisampajaññassa. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu sakassa cittassa nimittaṃ uggaṇhātī’’ti (saṃ. ni. 5.374).
Nimittaggahaṇena cassa puna te ākāre sampādayato appanāmattameva ijjhati, na ciraṭṭhānaṃ. Ciraṭṭhānaṃ pana samādhiparibandhānaṃ dhammānaṃ suvisodhitattā hoti. Yo hi bhikkhu kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandaṃ na suṭṭhu vikkhambhetvā, kāyapassaddhivasena kāyaduṭṭhullaṃ na suppaṭipassaddhaṃ katvā, ārambhadhātumanasikārādivasena thinamiddhaṃ na suṭṭhu paṭivinodetvā, samathanimittamanasikārādivasena uddhaccakukkuccaṃ na susamūhataṃ katvā, aññepi samādhiparibandhe dhamme na suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati, so avisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya avisuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca khippameva nikkhamati. Yo pana samādhiparibandhe dhamme suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati, so suvisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya suparisuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca sakalampi divasabhāgaṃ antosamāpattiyaṃyeva hoti. Tenāhu porāṇā –
‘‘Kāmesu chandaṃ paṭighaṃ vinodaye,
Uddhaccamiddhaṃ vicikicchapañcamaṃ;
Vivekapāmojjakarena cetasā,
Rājāva suddhantagato tahiṃ rame’’ti.
Tasmā ciraṭṭhitikāmena paribandhakadhamme visodhetvā jhānaṃ samāpajjitabbaṃ. Cittabhāvanāvepullatthañca yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tassa dve vaḍḍhanābhūmiyo upacāraṃ vā appanaṃ vā. Upacāraṃ patvāpi hi taṃ vaḍḍhetuṃ vaṭṭati appanaṃ patvāpi. Ekasmiṃ pana ṭhāne avassaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabba’’nti.
已對照

相的增長之法

Nimittavaḍḍhananayo
77緬 1.148已對照

七十七、此中,這是增長之法:那瑜伽者不應以增長缽、增長餅、增長飯、增長蔓、增長布的方式來增長那相;而應猶如農夫以犁劃定應耕之處,而在所劃定的範圍之內耕作,又猶如諸比丘結界時先留意諸界相、然後結[界]——同樣,對那所獲得的相,依次以意劃定一指、二指、三指、四指的量,隨所劃定而增長。不劃定則不應增長。此後,依一搩手、一肘、門廊、院落、寺院的界限,以及村、市鎮、地方、王國、海洋的界限之劃定而增長,應以輪圍界為限,或者更超過那[限]而劃定、增長。

因為猶如幼天鵝從翅膀長成之時起,飛越一小段一小段的地方,作了熟習之後,次第飛到日月的近旁;同樣,比丘依所說之法劃定、增長那相,直到以輪圍界為限,或更超過那[限]而增長。於是,那相在增長又增長之處,於大地的高低不平、河流險處、山嶺崎嶇處,猶如被百根木釘撐開的牛皮。

而於那相上已證得初禪的初學者,應多入[定],不應多省察。因為多省察者的禪支會顯得粗而弱。於是,由於它們如是顯現,便成為他向上努力的緣。他在禪尚未純熟時[向上]努力,既從已證得的初禪退失,也不能證得第二[禪]。所以世尊說——

「諸比丘,猶如一頭山中的母牛,愚痴、不明達、不識牧地、不善巧於在崎嶇的山中行走。她想:『我何不前往從未去過的方向,吃從未吃過的草,喝從未喝過的水呢?』她前足尚未站穩,就抬起後足;她既不能前往從未去過的方向,也不能吃從未吃過的草,也不能喝從未喝過的水;而在她站立時生起『我何不前往從未去過的方向……乃至……喝[從未喝過的水]呢』這念頭的那個地方,她也不能平安返回。這是什麼緣故呢?諸比丘,因為那山中的母牛愚痴、不明達、不識牧地、不善巧於在崎嶇的山中行走。同樣,諸比丘,在此,某個比丘愚痴、不明達、不識牧地、不善巧於已離諸欲……乃至……成就並住於初禪。他不習近那相,不修習,不多作,不善加決意。他想:『我何不尋、伺寂止……乃至……成就並住於第二禪呢?』他不能尋、伺寂止……乃至……成就並住於第二禪。他想:『我何不已離諸欲……乃至……成就並住於初禪呢?』他不能已離諸欲……乃至……成就並住於初禪。諸比丘,這稱為兩邊都已墜落、兩邊都已退失的比丘,猶如那山中的母牛,愚痴、不明達、不識牧地、不善巧於在崎嶇的山中行走。」(《增支部》9.35)

因此,他首先應在那初禪中以五種行相成為串習自在者。

77. Tatrāyaṃ vaḍḍhananayo, tena yoginā taṃ nimittaṃ pattavaḍḍhanapūvavaḍḍhanabhattavaḍḍhanalatāvaḍḍhanadussavaḍḍhanayogena avaḍḍhetvā yathā nāma kassako kasitabbaṭṭhānaṃ naṅgalena paricchinditvā paricchedabbhantare kasati, yathā vā pana bhikkhū sīmaṃ bandhantā paṭhamaṃ nimittāni sallakkhetvā pacchā bandhanti, evameva tassa yathāladdhassa nimittassa anukkamena ekaṅguladvaṅgulativaṅgulacaturaṅgulamattaṃ manasā paricchinditvā yathāparicchedaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Aparicchinditvā pana na vaḍḍhetabbaṃ. Tato vidatthiratanapamukhapariveṇavihārasīmānaṃ gāmanigamajanapadarajjasamuddasīmānañca paricchedavasena vaḍḍhayantena cakkavāḷaparicchedena vā tato vāpi uttari paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ.
Yathā hi haṃsapotakā pakkhānaṃ uṭṭhitakālato paṭṭhāya parittaṃ parittaṃ padesaṃ uppatantā paricayaṃ katvā anukkamena candimasūriyasantikaṃ gacchanti, evameva bhikkhu vuttanayena nimittaṃ paricchinditvā vaḍḍhento yāva cakkavāḷaparicchedā tato vā uttari vaḍḍheti. Athassa taṃ nimittaṃ vaḍḍhitavaḍḍhitaṭṭhāne pathaviyā ukkūlavikūlanadīviduggapabbatavisamesu saṅkusatasamabbhāhataṃ usabhacammaṃ viya hoti.
Tasmiṃ pana nimitte pattapaṭhamajjhānena ādikammikena samāpajjanabahulena bhavitabbaṃ, na paccavekkhaṇabahulena. Paccavekkhaṇabahulassa hi jhānaṅgāni thūlāni dubbalāni hutvā upaṭṭhahanti. Athassa tāni evaṃ upaṭṭhitattā upari ussukkanāya paccayataṃ āpajjanti. So appaguṇe jhāne ussukkamāno pattapaṭhamajjhānā ca parihāyati, na ca sakkoti dutiyaṃ pāpuṇituṃ. Tenāha bhagavā –
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate carituṃ. Tassā evamassa ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva disaṃ gaccheyyaṃ, akhāditapubbāni ca tiṇāni khādeyyaṃ, apītapubbāni ca pānīyāni piveyya’nti. Sā purimaṃ pādaṃ na supatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvā pacchimaṃ pādaṃ uddhareyya, sā na ceva agatapubbaṃ disaṃ gaccheyya, na ca akhāditapubbāni tiṇāni khādeyya, na ca apītapubbāni pānīyāni piveyya. Yasmiñcassā padese ṭhitāya evamassa ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva…pe… piveyya’nti. Tañca padesaṃ na sotthinā paccāgaccheyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi sā, bhikkhave, gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate carituṃ, evameva kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu bālo abyatto akhettaññū akusalo vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. So taṃ nimittaṃ nāsevati, na bhāveti, na bahulīkaroti, na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti, tassa evaṃ hoti ‘yaṃnūnāhaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So na sakkoti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tassevaṃ hoti ‘yaṃnūnāhaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So na sakkoti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu ubhato bhaṭṭho ubhato parihīno, seyyathāpi sā gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate caritu’’nti (a. ni. 9.35).
Tasmānena tasmiṃyeva tāva paṭhamajjhāne pañcahākārehi ciṇṇavasinā bhavitabbaṃ.
已對照

五自在論

Pañcavasīkathā
78已對照

七十八、此中,這是五種自在:轉向自在、入定自在、決意自在、出定自在、省察自在。隨其所欲之處、所欲之時、所欲之久轉向初禪,於轉向沒有遲緩——[這是]轉向自在。隨其所欲之處……乃至……入初禪,於入定沒有遲緩——[這是]入定自在。其餘[自在]也應如是廣說。

78. Tatrimā pañca vasiyo āvajjanavasī, samāpajjanavasī, adhiṭṭhānavasī, vuṭṭhānavasī, paccavekkhaṇavasīti. Paṭhamaṃ jhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvadicchakaṃ āvajjeti, āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti āvajjanavasī. Paṭhamaṃ jhānaṃ yatthicchakaṃ…pe… samāpajjati, samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti samāpajjanavasī. Evaṃ sesāpi vitthāretabbā.
緬 1.150已對照

而此中,這是義的闡明:從初禪出來後,最先轉向尋時,在截斷有分而生起的轉向之後,正以尋為所緣的四個或五個速行便速行。此後是兩個有分,此後又是以伺為所緣的轉向,[然後是]如所說那樣的諸速行——如是,當他能於五禪支無間斷地遣心時,他的轉向自在便已成就。而這達到頂點的自在,在世尊的雙神變中可得,或者在別人這樣的時候。比這更迅速的轉向自在是沒有的。

Ayaṃ panettha atthappakāsanā, paṭhamajjhānato vuṭṭhāya paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ vitakkārammaṇāneva cattāri pañca vā javanāni javanti. Tato dve bhavaṅgāni, tato puna vicārārammaṇaṃ āvajjanaṃ, vuttanayāneva javanānīti evaṃ pañcasu jhānaṅgesu yadā nirantaraṃ cittaṃ pesetuṃ sakkoti, athassa āvajjanavasī siddhā hoti. Ayaṃ pana matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriye labbhati, aññesaṃ vā evarūpe kāle. Ito paraṃ sīghatarā āvajjanavasī nāma natthi.
已對照

而猶如具壽大目犍連在降伏難陀優波難陀龍王時那樣,能迅速入定,名為入定自在。

Āyasmato pana mahāmoggallānassa nandopanandanāgarājadamane viya sīghaṃ samāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī nāma.
已對照

能[令禪]住立一彈指頃或十彈指頃的剎那,名為決意自在。同樣,能迅速出[定],名為出定自在。為顯示這兩者,宜講佛護長老(Buddharakkhitatthera)的故事。

Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī nāma. Tatheva lahuṃ vuṭṭhātuṃ samatthatā vuṭṭhānavasī nāma. Tadubhayadassanatthaṃ buddharakkhitattherassa vatthuṃ kathetuṃ vaṭṭati.
已對照

那位具壽受具足戒滿八年時,坐在為照料大羅訶那笈多長老(Mahārohaṇaguttatthera)之病而來到長老庵婆臺(Therambatthala)的約三萬位有神通者之中,見到金翅鳥王[心想]「我要抓住那正在向長老供粥的侍奉龍王」而從空中撲下,他當即化作一座山,抓住龍王的手臂,進入那[山]中。金翅鳥王撞擊那山之後便逃走了。大長老說:「賢友們,如果沒有佛護,我們全都會受人呵責了。」

So hāyasmā upasampadāya aṭṭhavassiko hutvā therambatthale mahārohaṇaguttattherassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatānaṃ tiṃsamattānaṃ iddhimantasahassānaṃ majjhe nisinno therassa yāguṃ paṭiggāhayamānaṃ upaṭṭhākanāgarājānaṃ gahessāmīti ākāsato pakkhandantaṃ supaṇṇarājānaṃ disvā tāvadeva pabbataṃ nimminitvā nāgarājānaṃ bāhāyaṃ gahetvā tattha pāvisi. Supaṇṇarājā pabbate pahāraṃ datvā palāyi. Mahāthero āha – ‘‘sace, āvuso, buddharakkhito nābhavissa, sabbeva gārayhā assāmā’’ti.
已對照

而省察自在,已隨轉向自在一併說了,因為在那裡緊接轉向之後的,正是省察的諸速行。

Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā. Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarānīti.
已對照

第二禪論

Dutiyajjhānakathā
79緬 1.151已對照

七十九、而於這五種自在已得串習自在者,從純熟的初禪出來後,見到其中的過失——「這等至以蓋為近敵,又由於尋、伺粗,[其]支弱」——便作意第二禪為寂靜,遍盡對初禪的愛著,為證得第二[禪]而應當致力。於是,當他從初禪出來、具念、正知地省察諸禪支時,尋、伺顯現為粗,喜、樂與心一境性顯現為寂靜;那時,當他為舍斷粗支、為獲得寂靜支而一再作意那同一個相「地、地」時,[正當]「現在第二禪將生起」之際,意門轉向截斷有分,以那同一地遍為所緣而生起。此後,在那同一所緣上,四個或五個速行速行,其中最後一個是色界的第二禪[心];其餘的正如所說那樣,是欲界的。

79. Imāsu pana pañcasu vasīsu ciṇṇavasinā paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannanīvaraṇapaccatthikā, vitakkavicārānaṃ oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā dutiyajjhānaṃ santato manasikatvā paṭhamajjhāne nikantiṃ pariyādāya dutiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā paṭhamajjhānā vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato vitakkavicārā oḷārikato upaṭṭhahanti, pītisukhañceva cittekaggatā ca santato upaṭṭhāti, tadāssa oḷārikaṅgaṃ pahānāya santaaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto ‘‘idāni dutiyajjhānaṃ uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ upacchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti, yesamavasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ dutiyajjhānikaṃ. Sesāni vuttappakārāneva kāmāvacarānīti.
已對照

而至此,他尋、伺寂止,內潔淨,心專一性,無尋、無伺,定生喜、樂,成就並住於第二禪。如是,他證得了離二支、具三支、三種善、具足十相的第二禪——地遍。

Ettāvatā cesa vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evamanena dvaṅgavippahīnaṃ tivaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ dutiyaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.
80已對照

八十、此中,「尋、伺寂止(vitakkavicārānaṃ vūpasamā)」者:由於尋與伺這兩者的寂止、超越,是說由於[它們]在第二禪的剎那不顯現。此中,雖然在第二禪中初禪的一切法都沒有——因為初禪中的觸等是另一些,這裡的是另一些——然而應知:為顯明「由於超越了一個又一個粗支,而有初禪之後的第二禪等的證得」,才如是說「尋、伺寂止」。

80. Tattha vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā, dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi. Aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo, aññe idha. Oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dīpanatthaṃ ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ.
已對照

「內(ajjhattaṃ)」者:此處所意指的是自身之內。而在《分別論》中只說了這麼多:「內:即各自。」又由於所意指的是自身之內,因此此中的意義是:在自己中所生的、在自己的相續中所生起的。「潔淨(sampasādanaṃ)」者:潔淨稱為信。由於與潔淨相應,禪也是潔淨,猶如由於與青色相應而[稱為]青衣。或者,由於那禪具足潔淨,又以寂止尋、伺的擾動而令心潔淨,因此也被說為「潔淨」。而在這一義的解釋中,應知語詞的連結是這樣的:「令心潔淨(sampasādanaṃ cetaso)」。而在前一義的解釋中,「心的(cetaso)」這[語]應與「專一性」連結。

Ajjhattanti idha niyakajjhattamadhippetaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘ajjhattaṃ paccatta’’nti ettakameva vuttaṃ. Yasmā ca niyakajjhattamadhippetaṃ, tasmā attani jātaṃ attano santāne nibbattanti ayamettha attho. Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ. Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca cetaso sampasādayati, tasmāpi sampasādananti vuttaṃ. Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo. Purimasmiṃ pana atthavikappe cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ.
緬 1.152已對照

此中,這是義的配合:獨一而升起,故為「專一(ekodi)」;義即由於不被尋、伺所登臨,成為第一、最勝而升起。因為在世間,最勝者也被稱為「一(eka)」。或者,由於離了尋、伺,[它]成為獨一、無伴[而升起]——也可以這樣說。或者,令相應諸法升起,故為「升(udi)」,義即令[它們]起來。以最勝之義,它既是「一」又是「升」,故為「專一」,這是定的增語。如是,修習(bhāveti)、增長這專一,故這第二禪為「專一性(ekodibhāvaṃ)」。而由於這專一是心的,不是眾生的,不是命者的,因此這被說為「心專一性」。

Tatrāyamatthayojanā, eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahato vā eko asahāyo hutvā itipi vattuṃ vaṭṭati. Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi, uṭṭhāpetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi, samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa, na jīvassa, tasmā etaṃ cetaso ekodibhāvanti vuttaṃ.
已對照

這信在初禪中豈不也有嗎?這名為專一的定[豈不也有]嗎?那麼為什麼只把這[第二禪]說為「潔淨、心專一性」呢?答:因為那初禪由於尋、伺的擾動,猶如被漣漪、波浪攪亂的水,不甚潔淨,因此雖然有信,也不說為「潔淨」。又正由於不甚潔淨,此中定也不甚明顯,因此也不說為「專一性」。而在這禪中,由於沒有尋、伺的障礙,信得到機會而有力;又正由於獲得有力之信為伴,定也明顯;因此應知只有這[第二禪]被如是說。而在《分別論》中只說了這麼多:「『潔淨』者:凡信、信受、確信、深淨信。『心專一性』者:凡心的住立……乃至……正定。」然而應如是了知這義的解說:使它與那樣所說的[《分別論》]不相違,反而相合、相應。

Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi, atha kasmā idameva ‘‘sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvañcā’’ti vuttanti. Vuccate, aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satiyāpi saddhāya ‘‘sampasādana’’nti na vuttaṃ. Na suppasannattāyeva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo, tasmā ‘‘ekodibhāva’’ntipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva ca samādhipi pākaṭo, tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘sampasādananti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo. Cetaso ekodibhāvanti yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhī’’ti ettakameva vuttaṃ. Evaṃ vuttena pana tena saddhiṃ ayamatthavaṇṇanā yathā na virujjhati, aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca, evaṃ veditabbā.
81已對照

八十一、「無尋、無伺(avitakkaṃ avicāraṃ)」者:由於已以修習舍斷,在這[禪]中或這[禪]沒有尋,故為「無尋」。依同一方式[為]「無伺」。《分別論》中也說:「如是,這尋與這伺已寂靜、已平息、已寂止、已滅沒、已遍滅沒、已止息、已遍止息、已枯乾、已遍枯乾、已作邊際,因此稱為『無尋、無伺』。」(《分別論》576)

81. Avitakkaṃ avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ, etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Vibhaṅgepi vuttaṃ ‘‘iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantikatā, tena vuccati avitakkaṃ avicāra’’nti (vibha. 576).
已對照

於此[有人]說:「這義豈不是以『尋、伺寂止』這[語]也已成立了嗎?那麼為什麼又說『無尋、無伺』呢?」答:是的,這義固然已成立,但那[語]並不是顯明這義的。我們豈不是已說過:「為顯示『由於超越了一個又一個粗支,而有初禪之後的第二禪等的證達』,才如是說『尋、伺寂止』」嗎?

Etthāha ‘‘nanu ca ‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’ti imināpi ayamattho siddho, atha kasmā puna vuttaṃ ‘avitakkaṃ avicāra’nti’’. Vuccate, evametaṃ siddhovāyamattho, na panetaṃ tadatthadīpakaṃ. Nanu avocumha ‘‘oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ samadhigamo hotīti dassanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vutta’’nti.
緬 1.153已對照

此外,由於尋、伺的寂止,這[禪]是潔淨,不是由於煩惱濁穢的[寂止];又由於尋、伺的寂止而為專一性,不像近行禪那樣由於蓋的舍斷,也不像初禪那樣由於[禪]支的顯現——如是,這一語是顯明潔淨與專一性之因的。同樣,由於尋、伺的寂止,這[禪]是無尋、無伺的,不像第三禪、第四禪以及眼識等那樣由於[尋、伺]不存在——如是,[這一語]也是顯明無尋無伺之性的因的,而不是僅顯明尋、伺之不存在的。而「無尋、無伺」這一語,則只是顯明尋、伺之不存在的。因此,即使說了前[語],也仍應說[這一語]。

Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālussiyassa. Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ, na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā, paṭhamajjhānamiva ca na aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca, na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ. Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti idaṃ vacanaṃ. Tasmā purimaṃ vatvāpi vattabbamevāti.
已對照

「定生(samādhijaṃ)」者:義即從初禪之定或從相應之定所生。此中,雖然初[禪]也是從相應之定所生,然而唯有這[第二禪的]定,由於離了尋、伺的擾動而極為不動、甚為潔淨,才堪稱為「定」;因此為了稱讚它,只有這[第二禪]被說為「定生」。「喜、樂(pītisukhaṃ)」者:這正如所說的方式。

Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva samādhi ‘‘samādhī’’ti vattabbataṃ arahati vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā, suppasannattā ca, tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘samādhija’’nti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva.
已對照

「第二(dutiyaṃ)」者:依計數的次第為第二;第二入此[禪],故也為第二。而所說的「離二支、具三支」,此中,應知依尋、伺的舍斷而為離二支。又,不像初禪的諸蓋在近行剎那被舍斷那樣,這[禪]的尋、伺[不在近行剎那被舍斷];而這[禪]正是在安止剎那離了它們而生起。因此,它們稱為它的「斷支」。而應知依喜、樂、心一境性這三者的生起而為具三支。因此,《分別論》中所說的「禪:即潔淨、喜、樂、心一境性」(《分別論》580),那是為顯示連同附屬[法]的禪而依轉說而說的。然而,除去潔淨,依直說,就已達到審慮之相的諸支而言,這[禪]只是三支的。即如所說:「在那時,什麼是三支禪?[即]喜、樂、心一境性。」(《法集論》161;《分別論》628)其餘的正如初禪中所說的方式。

Dutiyanti gaṇanānupubbatā dutiyaṃ. Idaṃ dutiyaṃ samāpajjatītipi dutiyaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘dvaṅgavippahīnaṃ tivaṅgasamannāgata’’nti, tattha vitakkavicārānaṃ pahānavasena dvaṅgavippahīnatā veditabbā. Yathā ca paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇe nīvaraṇāni pahīyanti, na tathā imassa vitakkavicārā. Appanākkhaṇeyeva ca panetaṃ vinā tehi uppajjati. Tenassa te ‘‘pahānaṅga’’nti vuccanti. Pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pana tiṇṇaṃ uppattivasena tivaṅgasamannāgatatā veditabbā. Tasmā yaṃ vibhaṅge ‘‘jhānanti sampasādo pīti sukhaṃ cittassa ekaggatā’’ti (vibha. 580) vuttaṃ, taṃ saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetuṃ pariyāyena vuttaṃ. Ṭhapetvā pana sampasādanaṃ nippariyāyena upanijjhānalakkhaṇappattānaṃ aṅgānaṃ vasena tivaṅgikameva etaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, pīti sukhaṃ cittassa ekaggatā’’ti (dha. sa. 161; vibha. 628). Sesaṃ paṭhamajjhāne vuttanayameva.
已對照

第三禪論

Tatiyajjhānakathā
82緬 1.154已對照

八十二、而如是證得[第二禪]之後,也應依所說的方法,以五種行相於它成為已得串習自在者(ciṇṇavasī),從已熟練的第二禪出[定],見到其中的過患:「這等至以尋、伺為近敵;又由於『在那裡凡與喜相關的心之踴動,即因此而被稱為粗劣』(《長部》1.96)所說的喜之粗劣,諸支軟弱。」然後把第三禪作意為寂靜,遍盡對第二禪的愛著(nikanti),為證得第三[禪]而致力。於是,當他從第二禪出[定],具念、正知而省察諸禪支時,喜顯現為粗,樂與心一境性顯現為寂靜;那時,為了舍斷粗支、獲得寂靜支,他對那同一個相一再作意「地、地」,[心想]「現在第三禪將要生起」,於是切斷有分,以那同一個地遍為所緣,意門轉向生起。其後就在那所緣上,四個或五個速行速行,其中最後一個是色界的、屬於第三禪的,其餘的依所說的方法是欲界的。至此,他便「離喜,住於舍,具念與正知,以身受樂,正如聖者們所說的:『舍、具念、樂住。』成就並住於第三禪」(《長部》1.230;《法集論》163)。如是,他便證得了舍離一支、具足二支、三種善、具足十相的地遍第三禪。

82. Evamadhigate pana tasmimpi vuttanayeneva pañcahākārehi ciṇṇavasinā hutvā paguṇadutiyajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannavitakkavicārapaccatthikā, ‘yadeva tattha pītigataṃ cetaso uppilāvitaṃ, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyatī’ti (dī. ni. 1.96) vuttāya pītiyā oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā tatiyajjhānaṃ santato manasikaritvā dutiyajjhāne nikantiṃ pariyādāya tatiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā dutiyajjhānato vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato pīti oḷārikato upaṭṭhāti, sukhañceva ekaggatā ca santato upaṭṭhāti. Tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto ‘‘idāni tatiyajjhānaṃ uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ upacchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti, yesaṃ avasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ tatiyajjhānikaṃ, sesāni vuttanayeneva kāmāvacarānīti. Ettāvatā ca panesa pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti (dī. ni. 1.230; dha. sa. 163). Evamanena ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ tatiyaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.
83已對照

八十三、此中,「離喜(pītiyā ca virāgā)」者:所謂「離(virāgo)」,即對如所說那樣的喜的厭惡,或超越。而兩者中間的「且(ca)」字是聚合之義,它或者聚合「寂止」,或者聚合「尋、伺的寂止」。此中,當它只聚合「寂止」時,應知這樣連結:「離喜,更且由於寂止」。而在這一連結中,「離」是厭惡之義,所以應見此義:「由於厭惡喜,且由於寂止」。而當它聚合「尋、伺的寂止」時,應知這樣連結:「離喜,更且由於尋、伺的寂止」。而在這一連結中,「離」是超越之義,所以應見此義:「由於超越喜,且由於尋、伺的寂止」。

83. Tattha pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā. Ubhinnaṃ pana antarā casaddo sampiṇḍanattho, so vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicārānaṃ vūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti, tadā ‘‘pītiyā ca virāgā kiñca bhiyyo vūpasamā cā’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti, tasmā ‘‘pītiyā jigucchanā ca vūpasamā cā’’ti ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti, tadā ‘‘pītiyā ca virāgā, kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti, tasmā ‘‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti ayamattho daṭṭhabbo.
緬 1.155已對照

誠然,這些尋、伺在第二禪中就已寂止了,然而這是為顯示這一禪的途徑(magga)、為稱揚[它]而說的。因為說到「且由於尋、伺的寂止」時,就顯出這一點:尋、伺的寂止想必是這一禪的途徑。又如在第三聖道中,對於有身見等[那時]並非[才]舍斷的[諸結],以「由於舍斷五下分結」(《長部》1.373;《中部》2.133;《相應部》5.184;《增支部》3.88)這樣說舍斷,就是稱揚,能令致力於證得它的人生起勇猛;同樣,此處對於[那時]並非[才]寂止的尋、伺,說[其]寂止,也是稱揚。因此說了這一義:「由於超越喜,且由於尋、伺的寂止」。

Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā, imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. Vitakkavicārānañca vūpasamāti hi vutte idaṃ paññāyati, nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassāti. Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā’’ti (dī. ni. 1.373; ma. ni. 2.133; saṃ. ni. 5.184; a. ni. 3.88) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ, evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti. Tenāyamattho vutto ‘‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti.
84已對照

八十四、在「住於舍(upekkhako ca viharati)」這裡:依適當而觀,故為「舍(upekkhā)」。即平等地觀,不墮於偏黨而觀,此是其義。由於具足那明淨、廣大、堅強的[舍],具足第三禪者被稱為「舍者(upekkhaka)」。

84. Upekkhako ca viharatīti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā. Samaṃ passati, apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī upekkhakoti vuccati.
已對照

而舍有十種:六支舍、梵住舍、覺支舍、精進舍、行舍、受舍、觀舍、中舍、禪舍、遍淨舍。

Upekkhā pana dasavidhā hoti chaḷaṅgupekkhā, brahmavihārupekkhā, bojjhaṅgupekkhā, vīriyupekkhā, saṅkhārupekkhā, vedanupekkhā, vipassanupekkhā, tatramajjhattupekkhā, jhānupekkhā, pārisuddhupekkhāti.
已對照

此中,凡以「諸比丘,在此,比丘以眼見色後,既不喜悅也不憂,住於舍,具念、正知」(《增支部》6.1)這樣出現的、漏盡者於六門中當可喜、不可喜的六所緣進入[其]領域時,以不捨棄清淨本性為行相的舍,這名為六支舍(chaḷaṅgupekkhā)。

Tattha yā ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako ca viharati sato sampajāno’’ti (a. ni. 6.1) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā, ayaṃ chaḷaṅgupekkhā nāma.
已對照

而凡以「以與舍俱的心遍滿一方而住」(《長部》1.556;《中部》1.77)這樣出現的、對眾生以中立為行相的舍,這名為梵住舍(brahmavihārupekkhā)。

Yā pana ‘‘upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (dī. ni. 1.556; ma. ni. 1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ brahmavihārupekkhā nāma.
已對照

凡以「修習依遠離的舍覺支」(《中部》1.27)這樣出現的、於俱生諸法中以中立為行相的舍,這名為覺支舍(bojjhaṅgupekkhā)。

Yā ‘‘upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissita’’nti (ma. ni. 1.27) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ bojjhaṅgupekkhā nāma.
緬 1.156已對照

而凡以「時時作意舍相」(《增支部》3.103)這樣出現的、稱為不過度發勤也不過度鬆弛的精進的舍,這名為精進舍(vīriyupekkhā)。

Yā pana ‘‘kālenakālaṃ upekkhānimittaṃ manasikarotī’’ti (a. ni. 3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ vīriyupekkhā nāma.
已對照

凡以「有多少行舍由於止而生起?有多少行舍由於觀而生起?八種行舍由於止而生起,十種行舍由於觀而生起」(《無礙解道》1.57)這樣出現的、省察蓋等而住立、於執取中成為中立的舍,這名為行舍(saṅkhārupekkhā)。

Yā ‘‘kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti. Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti. Dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā gahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma.
已對照

而凡以「凡在欲界善心與舍俱行而生起之時」(《法集論》150)這樣出現的、稱為不苦不樂的舍,這名為受舍(vedanupekkhā)。

Yā pana ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagata’’nti (dha. sa. 150) evamāgatā adukkhamasukhasaññitā upekkhā, ayaṃ vedanupekkhā nāma.
已對照

凡以「凡存在者、凡已生成者,他舍斷它,獲得舍」(《中部》3.71;《增支部》7.55)這樣出現的、於辨察中成為中立的舍,這名為觀舍(vipassanupekkhā)。

Yā ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ vipassanupekkhā nāma.
已對照

而凡在欲等若餘法(yevāpanaka)中出現的、成為俱生[諸法]之平等運載者的舍,這名為中舍(tatramajjhattupekkhā)。

Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā, ayaṃ tatramajjhattupekkhā nāma.
已對照

凡以「住於舍」(《長部》1.230;《法集論》163)這樣出現的、即使對那最上之樂也令不生偏墮的舍,這名為禪舍(jhānupekkhā)。

Yā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti (dī. ni. 1.230; dha. sa. 163) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā, ayaṃ jhānupekkhā nāma.
已對照

而凡以「舍念清淨的第四禪」(《長部》1.232;《法集論》165)這樣出現的、已從一切敵對[法]清淨、對於平息敵對[法]也無所作為的舍,這名為遍淨舍(pārisuddhupekkhā)。

Yā pana ‘‘upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhāna’’nti (dī. ni. 1.232; dha. sa. 165) evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā, ayaṃ pārisuddhupekkhā nāma.
已對照

此中,六支舍、梵住舍、覺支舍、中舍、禪舍、遍淨舍,在義理上是一,正是中舍。然而依那各各分位的差別,它有這種區別。猶如即使是同一個眾生,也依童子、青年、老人、將軍、國王等而有區別。所以,應知在它們之中,凡有六支舍處,那裡就沒有覺支舍等;或者,凡有覺支舍處,那裡就沒有六支舍等。

Tatra chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā, tatramajjhattupekkhāva hoti. Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedo. Ekassāpi sato sattassa kumārayuvatherasenāpatirājādivasena bhedo viya. Tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā, na tattha bojjhaṅgupekkhādayo. Yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā, na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā.
緬 1.157已對照

正如這些在義理上為一,行舍與觀舍也是如此。因為那正是慧,依作用而分為兩種。猶如有人在傍晚拿著羊足杖,搜尋進入家中的蛇,見它臥在穀殼倉裡,便察看「是蛇嗎,不是嗎」,見到三個卐字紋,便無疑了,於是對「是蛇、不是蛇」的辨察有中立性;同樣,凡已發起觀者以觀智見到三相時,於辨察諸行的無常性等中所生起的中立性,這名為觀舍。又猶如那人用羊足杖緊緊夾住蛇,[想]「我怎樣才能既不傷害這條蛇、自己也不被它咬而把它放走呢」,只尋求放走的方法,於是對執取有中立性;同樣,由於已見三相,如同見三有在燃燒,於執取諸行的中立性,這名為行舍。如是,觀舍成就時,行舍也就成就了。然而它依稱為於辨察與執取中的中立的作用而分為兩種。而精進舍與受舍,彼此之間以及與其餘[諸舍]之間,在義理上確實是不同的。

Yathā cetāsamatthato ekībhāvo, evaṃ saṅkhārupekkhā vipassanupekkhānampi. Paññā eva hi sā kiccavasena dvidhā bhinnā. Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘‘sappo nu kho, no’’ti avalokentassa sovattikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘‘sappo, na sappo’’ti vicinane majjhattatā hoti, evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati, ayaṃ vipassanupekkhā nāma. Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘‘kiṃ tāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyya’’nti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti. Evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā āditte viya tayo bhave passato saṅkhāraggahaṇe majjhattatā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma. Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti. Iminā panesā vicinanaggahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti. Vīriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnā evāti.
已對照

如是,在這些舍之中,此處所意指的是禪舍。它以中立為相,以不關注(anābhoga)為味,以不作為為現起,以離喜為近因。此中有[人]說:「這在義理上豈不就是中舍嗎?而那[中舍]在初禪、第二禪中也有。所以,在那裡也應這樣說『住於舍』,為什麼不說呢?」由於作用不明顯。因為它在那裡的作用不明顯,由於被尋等所壓倒。而在此處,由於不被尋、伺、喜所壓倒,它猶如抬起了頭,成為作用明顯的,所以說了。

Iti imāsu upekkhāsu jhānupekkhā idhādhippetā. Sā majjhattalakkhaṇā, anābhogarasā, abyāpārapaccupaṭṭhānā, pītivirāgapadaṭṭhānāti. Etthāha, nanu cāyamatthato tatramajjhattupekkhāva hoti, sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi. Tasmā tatrāpi upekkhako ca viharatīti evamayaṃ vattabbā siyā, sā kasmā na vuttāti. Aparibyattakiccato. Aparibyattañhi tassā tattha kiccaṃ vitakkādīhi abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti.
已對照

「他住於舍」一語的

Niṭṭhitā upekkhako ca viharatīti etassa
已對照

全部義釋,終。

Sabbaso atthavaṇṇanā.
85已對照

八十五、現在,在「具念與正知(sato ca sampajāno)」這裡:憶念(sarati),故為「具念者(sato)」;正知(sampajānāti),故為「正知者(sampajāno)」。這是以人來說念與正知。此中,念以憶念為相,以不忘失為味,以守護為現起。正知以不痴為相,以審度(tīraṇa)為味,以簡擇為現起。

85. Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati, asammussanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ, tīraṇarasaṃ, pavicayapaccupaṭṭhānaṃ.
緬 1.158已對照

此中,誠然這念與正知在前面諸禪中也有;因為失念、不正知的人,連近行也不成就,何況安止。然而由於那些禪粗,心的行進容易,猶如人在地上[行走],在那裡念與正知的作用不明顯。而由於舍斷粗支,這一禪微細,心的行進猶如人在剃刀刃上[行走],必須正以念與正知的作用攝持,所以只在這裡說[它們]。此外,猶如隨逐母牛的牛犢,被帶離母牛而不加看守時,又會走到母牛那裡;同樣,這第三禪之樂被帶離喜,若不以念與正知的守護來看守,又會走到喜那裡,就會成為與喜相應的。又,眾生也貪著於樂,而這樂極為甜美,因為在此之上沒有樂了。然而此處由於念與正知的威力,對樂不貪著,否則不然——應知也是為顯示這一層殊勝之義,才只在這裡說這[二者]。

Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi. Muṭṭhasatissa hi asampajānassa upacāramattampi na sampajjati, pageva appanā. Oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitā eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñca bhiyyo, yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati, evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītaṃ, taṃ satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya, pītisampayuttameva siyā. Sukhe vāpi sattā sārajjanti, idañca atimadhuraṃ sukhaṃ, tato paraṃ sukhābhāvā. Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idamidheva vuttanti veditabbaṃ.
已對照

現在,在「以身受樂(sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti)」這裡:誠然具足第三禪者沒有感受樂的關注。雖然如此,由於他有與名身相應的樂;或者,由於那與名身相應的樂所等起的極勝妙之色遍滿了他的色身——由於[色身]被遍滿,即使從禪出[定]之後他也會感受樂。因此,為顯示這一義,[世尊]說「以身受樂」。

Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi. Evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ. Yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo, yassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya. Tasmā etamatthaṃ dassento sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti āha.
86已對照

八十六、現在,在「正如聖者們所說的:『舍、具念、樂住』(yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārī)」這裡:因為哪一禪、以哪一禪為原因,佛陀等聖者們告知、教示、施設、建立、開顯、分別、闡明、宣示那具足第三禪之人,意趣是稱讚[他]。[說]什麼呢?「舍、具念、樂住」。「[他]成就並住於那第三禪」——應知此中如是連結。

86. Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgipuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti, pasaṃsantīti adhippāyo. Kinti? Upekkhako satimā sukhavihārīti. Taṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā.
緬 1.159已對照

那麼,他們為什麼這樣稱讚他呢?由於[他]值得稱讚。因為這人即使在樂極甜美、已達樂之究竟的第三禪中也是舍者,不被對樂的執著所牽引。又由於念已現起,以致喜不生起,所以是具念者。又由於以名身感受聖者所愛、唯聖者所親近的無雜染之樂,所以值得稱讚。如是,應知由於值得稱讚,聖者們闡明那些作為稱讚之因的功德,這樣稱讚他:「舍、具念、樂住」。

Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? Pasaṃsārahato. Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhiyati. Yathā ca pīti na uppajjati, evaṃ upaṭṭhitasatitāya satimā. Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti, tasmā pasaṃsāraho hoti. Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsento ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ.
已對照

「第三(tatiyaṃ)」者:依計數的次第為第三;「他第三[次]入此」,故也為第三。而所說「舍離一支、具足二支」,此中應知舍離一支是依喜的舍斷[而言]。而這[喜]猶如第二禪的尋、伺,正在安止的剎那被舍斷;因此它被稱為它的斷支(pahānaṅga)。應知具足二支是依樂與心一境性這二者的生起[而言]。所以,《分別論》中所說的「禪即是舍、念、正知、樂、心一境性」(《分別論》591),那是為顯示連同附屬[法]的禪而依轉說而說的。然而除去舍、念與正知,依直說,依已達審慮之相的諸支,這[禪]只是有二支的。即如所說:「那時什麼是有二支的禪?樂、心一境性。」(《法集論》163;《分別論》624)其餘的與初禪中所說的方法相同。

Tatiyanti gaṇanānupubbatā tatiyaṃ, idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgata’’nti, ettha pītiyā pahānavasena ekaṅgavippahīnatā veditabbā. Sā panesā dutiyajjhānassa vitakkavicārā viya appanākkhaṇeyeva pahīyati. Tena nassa sā pahānaṅganti vuccati. Sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pana dvinnaṃ uppattivasena duvaṅgasamannāgatatā veditabbā. Tasmā yaṃ vibhaṅge ‘‘jhānanti upekkhā sati sampajaññaṃ sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (vibha. 591) vuttaṃ, taṃ saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetuṃ pariyāyena vuttaṃ. Ṭhapetvā pana upekkhāsatisampajaññāni nippariyāyena upanijjhānalakkhaṇappattānaṃ aṅgānaṃ vasena duvaṅgikamevetaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (dha. sa. 163; vibha. 624). Sesaṃ paṭhamajjhāne vuttanayameva.
已對照

第四禪論

Catutthajjhānakathā
87緬 1.160已對照

八十七、而如是證得[第三禪]之後,也應依所說的方法,以五種行相於它成為已得串習自在者,從已熟練的第三禪出[定],見到其中的過患:「這等至以喜為近敵;又由於如『在那裡凡心對‘樂’的關注,即因此而被稱為粗劣』(《長部》1.96)這樣所說的樂之粗劣,諸支軟弱。」然後把第四禪作意為寂靜,遍盡對第三禪的愛著,為證得第四[禪]而致力。於是,當他從第三禪出[定],具念、正知而省察諸禪支時,稱為心所喜悅的樂顯現為粗,舍受與心一境性顯現為寂靜;那時,為了舍斷粗支、獲得寂靜支,他對那同一個相一再作意「地、地」,[心想]「現在第四禪將要生起」,於是切斷有分,以那同一個地遍為所緣,意門轉向生起。其後就在那所緣上,四個或五個速行生起,其中最後一個是色界的、屬於第四禪的,其餘的是如所說那樣的欲界的。然而這是差別:由於樂受不以串習緣為不苦不樂受之緣,而在第四禪中應以不苦不樂受生起,所以那些[速行]是與舍受相應的。也正由於與舍相應,此中喜也退失了。至此,他便「舍斷樂與舍斷苦,先前的喜、憂已經滅沒,不苦不樂,舍念清淨,成就並住於第四禪」(《長部》1.232;《法集論》165)。如是,他便證得了舍離一支、具足二支、三種善、具足十相的地遍第四禪。

87. Evamadhigate pana tasmiṃpi vuttanayeneva pañcahākārehi ciṇṇavasinā hutvā paguṇatatiyajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannapītipaccatthikā, ‘yadeva tattha sukhamiti cetaso ābhogo, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyatī’ti (dī. ni. 1.96) evaṃ vuttassa sukhassa oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā catutthaṃ jhānaṃ santato manasikatvā tatiyajjhāne nikantiṃ pariyādāya catutthādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā tatiyajjhānato vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato cetasikasomanassasaṅkhātaṃ sukhaṃ oḷārikato upaṭṭhāti, upekkhāvedanā ceva cittekaggatā ca santato upaṭṭhāti, tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto ‘‘idāni catutthaṃ jhānaṃ uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ upacchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni uppajjanti, yesaṃ avasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ catutthajjhānikaṃ, sesāni vuttappakārāneva kāmāvacarāni. Ayaṃ pana viseso, yasmā sukhavedanā adukkhamasukhāya vedanāya āsevanapaccayena paccayo na hoti, catutthajjhāne ca adukkhamasukhāya vedanāya uppajjitabbaṃ, tasmā tāni upekkhāvedanāsampayuttāni honti. Upekkhāsampayuttattāyeva cettha pītipi parihāyatīti. Ettāvatā cesa sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati (dī. ni. 1.232; dha. sa. 165). Evamanena ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ catutthaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.
88已對照

八十八、此中,「舍斷樂與舍斷苦(sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā)」者:即由於舍斷身的樂與身的苦。「先前(pubbeva)」者:即那[舍斷]是在先前,不是在第四禪的剎那。「喜、憂已經滅沒(somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā)」者:即心所的樂與心所的苦這二者也是先前就已滅沒——「由於舍斷」就是所說的意思。

88. Tattha sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā. Pubbevāti tañca kho pubbeva, na catutthajjhānakkhaṇe. Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa ca cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā, pahānā icceva vuttaṃ hoti.
已對照

那麼,它們的舍斷在什麼時候呢?在四禪的近行剎那。因為喜悅正在第四禪的近行剎那被舍斷;苦、憂、樂[分別]在初禪、第二禪、第三禪的近行剎那[被舍斷]。如是,應知這裡所說的樂、苦、喜悅、憂的舍斷,雖然不是依它們舍斷的次第而說的,卻是依〈根分別〉中諸根的總說次第,在此處也[如是]說的。

Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hotīti. Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe. Somanassañhi catutthajjhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati. Dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyajjhānānaṃ upacārakkhaṇesu. Evametesaṃ pahānakkamena avuttānampi indriyavibhaṅge pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ.
已對照

如果這些正在各該禪的近行剎那被舍斷,那麼為什麼以「已生起的苦根於何處無餘滅盡呢?諸比丘,在此,比丘已離諸欲……乃至……成就並住於初禪,已生起的苦根於此無餘滅盡。已生起的憂根、樂根、喜悅根於何處無餘滅盡呢?諸比丘,在此,比丘舍斷樂……乃至……成就並住於第四禪,已生起的喜悅根於此無餘滅盡」(《相應部》5.510)這樣說滅唯在諸禪中呢?由於是超勝之滅。因為它們在初禪等中是超勝之滅,不只是滅;而在近行剎那唯是滅,不是超勝之滅。

Yadi panetāni tassa tassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyanti, atha kasmā ‘‘kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati, idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehipi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati. Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati, idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettha cuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti (saṃ. ni. 5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti? Atisayanirodhattā. Atisayanirodho hi nesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva. Nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho.
緬 1.161已對照

正是如此:在異轉向的初禪近行中,苦根雖已滅,由於虻、蚊等的觸,或由於不平坐之逼惱,仍可能生起,但在安止之內則絕不[生起]。或者,在近行中它雖已滅,也未善滅,由於未被對治所破。而在安止之內,由於喜的遍滿,全身為樂所浸透;對身為樂所浸透者,苦根已善滅,由於已被對治所破。又,在異轉向的第二禪近行中雖已斷的憂根,由於它在以尋、伺為緣的身疲勞與心損害存在時就生起,在無尋、伺時就絕不生起;而它於何處生起,那裡是在尋、伺存在之時;而在第二禪近行中尋、伺正是未斷的,所以它在那裡可能生起;但在第二禪中則絕不[生起],由於其緣已斷。同樣,在第三禪近行中雖已斷的樂根,對身為喜所等起的勝妙色所觸者,仍可能生起,但在第三禪中則絕不[生起]。因為在第三禪中,作為樂之緣的喜已一切滅盡。同樣,在第四禪近行中雖已斷的喜悅根,由於接近,由於達到安止的舍不存在,也由於未正超越,仍可能生起,但在第四禪中則絕不[生起]。也正因此,在各處都作了「無餘」之取:「已生起的苦根於此無餘滅盡」。

Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānupacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, na tveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti, paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti, sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ, paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānupacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati. Vitakkavicārābhāve ca neva uppajjati. Yattha pana uppajjati, tattha vitakkavicārabhāve, appahīnā eva ca dutiyajjhānupacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti, na tveva dutiyajjhāne, pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānupacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa siyā uppatti, na tveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhāti. Tathā catutthajjhānupacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti, na tveva catutthajjhāne. Tasmā eva ca etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatīti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti.
已對照

此中有[人]說:「如果這些受在各該禪的近行中就已舍斷,為什麼在這裡把它們彙集起來呢?」為了容易把握。因為在「不苦不樂(adukkhamasukhaṃ)」這裡所說的不苦不樂受,是微細的、難以了知的,不能容易地把握。所以,猶如牧牛人為了容易捉住一頭兇暴的、無論怎樣接近都捉不住的牛,把所有的牛都趕進一個牛欄,然後一頭一頭地放出來,當那頭[牛]依次來到時,[說]「這就是那頭,捉住它」,也就讓人把它捉住了;同樣,世尊為了容易把握,把這一切[受]都彙集起來。因為如是把它們彙集起來顯示之後,就能讓人這樣把握它:「凡非樂、非苦、非喜悅、非憂者,這就是不苦不樂受。」

Etthāha ‘‘athevaṃ tassa tassa jhānassupacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāhaṭā’’ti? Sukhaggahaṇatthaṃ. Yā hi ayaṃ adukkhamasukhanti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā, sā sukhumā duviññeyyā na sakkā sukhena gahetuṃ, tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā vā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa sukhaggahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbā gāvo samāharati, athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘‘ayaṃ so gaṇhatha na’’nti tampi gāhayati, evameva bhagavā sukhaggahaṇatthaṃ sabbā etā samāhari. Evañhi samāhaṭā etā dassetvā yaṃ neva sukhaṃ na dukkhaṃ na somanassaṃ na domanassaṃ, ayaṃ adukkhamasukhā vedanāti sakkā hoti esā gāhayituṃ.
緬 1.162已對照

此外,也應知這些[受]是為顯示不苦不樂心解脫之緣而說的。因為苦的舍斷等是它的緣。即如所說——「賢友,不苦不樂心解脫之成就有四緣。賢友,於此,比丘舍斷樂……乃至……成就並住於第四禪。賢友,這四者便是不苦不樂心解脫之成就[之緣]。」(《中部》1.458)

Apica adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā. Dukkhappahānādayo hi tassā paccayā. Yathāha – ‘‘cattāro kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ime khvāvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti (ma. ni. 1.458).
已對照

或者,猶如在別處已舍斷的有身見等,為了稱揚第三道,在那裡被說為已舍斷;同樣,也應知這些[受]在此處被說,是為了稱揚這一禪。

Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ tattha pahīnāti vuttā, evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttātipi veditabbā.
已對照

或者,也應知這些是為了顯示由於破除緣,貪與瞋在此處極為遙遠而說的。因為在這些[受]當中,樂是喜悅的緣,喜悅是貪的緣;苦是憂的緣,憂是瞋的緣。而由於破除了樂等,它的貪與瞋連同其緣都已被破除,所以極為遙遠。

Paccayaghātena vā ettha rāgadosānamatidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā. Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa. Dukkhaṃ domanassassa paccayo, domanassaṃ dosassa. Sukhādighātena cassa sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti.
已對照

「不苦不樂(adukkhamasukhaṃ)」者:由於無苦,為不苦;由於無樂,為不樂。以此顯示此中與苦、樂相對的第三受,不只是苦、樂的不存在。所謂第三受,即不苦不樂,也稱為「舍」。應知它以領受與可喜、不可喜相反者為相,以中立為味,以不顯現為現起,以樂與苦的滅為近因。

Adukkhamasukhanti dukkhābhāvena adukkhaṃ. Sukhābhāvena asukhaṃ. Etenettha dukkhasukhapaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti, na dukkhasukhābhāvamattaṃ. Tatiyavedanā nāma adukkhamasukhā, upekkhātipi vuccati. Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā, majjhattarasā, avibhūtapaccupaṭṭhānā, sukhadukkhanirodhapadaṭṭhānāti veditabbā.
89已對照

八十九、「舍念清淨(upekkhāsatipārisuddhiṃ)」者:即由舍所生的唸的清淨。因為在這一禪中,念是極清淨的,而那唸的清淨是由舍所作的,不是由別的。所以這被稱為「舍念清淨」。《分別論》中也說:「這念由這舍而明淨、清淨、皎潔。因此稱為舍念清淨。」(《分別論》597)又,應知此中令念清淨的那舍,在義理上是中舍性(tatramajjhattatā)。而且此中不只是念由它而清淨,一切相應法也[都清淨],只是以念為首而作此教說。

89. Upekkhāsatipārisuddhinti upekkhāya janitasatiyā pārisuddhiṃ. Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati, yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā, na aññena. Tasmā etaṃ ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti vuccati. Vibhaṅgepi vuttaṃ ‘‘ayaṃ sati imāya upekkhāya visadā hoti parisuddhā pariyodātā. Tena vuccati upekkhāsatipārisuddhī’’ti (vibha. 597). Yāya ca upekkhāya ettha satiyā pārisuddhi hoti, sā atthato tatramajjhattatātiveditabbā. Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā, apica kho sabbepi sampayuttadhammā, satisīsena pana desanā vuttā.
緬 1.163已對照

此中,誠然這舍在下面三禪中也有。然而,猶如白天的月牙,由於被日光所壓倒,又由於得不到因柔和之性、或因對自己有助益而與[它]相宜的夜,即使在白天存在,也是不清淨、不皎潔的;同樣,這中舍的月牙,由於被尋等敵對諸法的光焰所壓倒,又由於得不到與[它]相宜的舍受之夜,即使存在於初禪等各禪中,也是不清淨的。而由於它不清淨,與它俱生的念等也是不清淨的,猶如白天不清淨的月牙的光。所以,在那些[禪]中,沒有一個被說為「舍念清淨」。而在此處,由於沒有尋等敵對諸法的光焰的壓倒,又由於得到了相宜的舍受之夜,這中舍的月牙極為清淨。由於它清淨,與它俱生的念等也是清淨、皎潔的,猶如清淨的月牙的光。所以,應知只有這[禪]被說為「舍念清淨」。

Tattha kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati. Yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā alābhā divā vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā, evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā appaṭilābhā vijjamānāpi paṭhamādijjhānabhedesu aparisuddhā hoti. Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo aparisuddhāva honti. Tasmā tesu ekampi ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti na vuttaṃ. Idha pana vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā. Tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā. Tasmā idameva ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti vuttanti veditabbaṃ.
已對照

「第四(catutthaṃ)」者:依計數的次第為第四;「他第四[次]入此」,故也為第四。而所說「舍離一支、具足二支」,此中應知舍離一支是依喜悅的舍斷[而言]。而那喜悅正在同一心路中前面的諸速行中被舍斷;因此它被稱為它的斷支。應知具足二支是依舍受與心一境性這二者的生起[而言]。其餘的與初禪中所說的方法相同。這暫且是四種法禪中的方法。

Catutthanti gaṇanānupubbatā catutthaṃ. Idaṃ catutthaṃ samāpajjatītipi catutthaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgata’’nti, tattha somanassassa pahānavasena ekaṅgavippahīnatā veditabbā. Tañca pana somanassaṃ ekavīthiyaṃ purimajavanesuyeva pahīyati. Tenassa taṃ pahānaṅganti vuccati. Upekkhāvedanā cittassekaggatāti imesaṃ pana dvinnaṃ uppattivasena duvaṅgasamannāgatatā veditabbā. Sesaṃ paṭhamajjhāne vuttanayameva. Esa tāva catukkajjhāne nayo.
已對照

五種法禪論

Pañcakajjhānakathā
90已對照

九十、而生起五種法禪者,應從已熟練的初禪出[定],見到其中的過患:「這等至以蓋為近敵,由於尋粗,諸支軟弱。」然後把第二禪作意為寂靜,遍盡對初禪的愛著,為證得第二[禪]而致力。於是,當他從初禪出[定],具念、正知而省察諸禪支時,唯有尋顯現為粗,伺等顯現為寂靜;那時,為了舍斷粗支、獲得寂靜支,他對那同一個相一再作意「地、地」,依所說的方法,第二禪便生起。它的斷支唯是尋;伺等四[支]是具足支。其餘的如所說那樣。

90. Pañcakajjhānaṃ pana nibbattentena paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannanīvaraṇapaccatthikā, vitakkassa oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā dutiyajjhānaṃ santato manasikaritvā paṭhamajjhāne nikantiṃ pariyādāya dutiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā paṭhamajjhānā vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato vitakkamattaṃ oḷārikato upaṭṭhāti, vicārādayo santato. Tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto vuttanayeneva dutiyajjhānaṃ uppajjati. Tassa vitakkamattameva pahānaṅgaṃ. Vicārādīni cattāri samannāgataṅgāni. Sesaṃ vuttappakārameva.
緬 1.164已對照

而如是證得[第二禪]之後,也應依所說的方法,以五種行相於它成為已得串習自在者,從已熟練的第二禪出[定],見到其中的過患:「這等至以尋為近敵,由於伺粗,諸支軟弱。」然後把第三禪作意為寂靜,遍盡對第二禪的愛著,為證得第三[禪]而致力。於是,當他從第二禪出[定],具念、正知而省察諸禪支時,唯有伺顯現為粗,喜等顯現為寂靜;那時,為了舍斷粗支、獲得寂靜支,他對那同一個相一再作意「地、地」,依所說的方法,第三禪便生起。它的斷支唯是伺;猶如四種法的第二禪,喜等三[支]是具足支。其餘的如所說那樣。

Evamadhigate pana tasmimpi vuttanayeneva pañcahākārehi ciṇṇavasinā hutvā paguṇadutiyajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannavitakkapaccatthikā, vicārassa oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā tatiyaṃ jhānaṃ santato manasikaritvā dutiyajjhāne nikantiṃ pariyādāya tatiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā dutiyajjhānato vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato vicāramattaṃ oḷārikato upaṭṭhāti, pītiādīni santato. Tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto vuttanayeneva tatiyaṃ jhānaṃ uppajjati. Tassa vicāramattameva pahānaṅgaṃ catukkanayassa dutiyajjhāne viya pītiādīni tīṇi samannāgataṅgāni. Sesaṃ vuttappakārameva.
已對照

如是,凡在四種法中是第二[禪]的,把它分為兩種,在五種法中就成為第二與第三[禪];凡在那裡是第三、第四[禪]的,就成為第四、第五[禪];初[禪]仍是初[禪]。

Iti yaṃ catukkanaye dutiyaṃ, taṃ dvidhā bhinditvā pañcakanaye dutiyañceva tatiyañca hoti. Yāni ca tattha tatiyacatutthāni, tāni ca catutthapañcamāni honti. Paṭhamaṃ paṭhamamevāti.
已對照

如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已對照

於定的修習之部,

Samādhibhāvanādhikāre
已對照

名為〈地遍的解說〉的

Pathavīkasiṇaniddeso nāma
已對照

第四章[終]。

Catuttho paricchedo.