快樂巴利palinanda.cc

清淨道論·修慧功德利益的解說 Paññābhāvanānisaṃsaniddeso

本經目錄二十三、修慧功德利益的解說功德利益的闡明摧破種種煩惱論果等至論滅盡定論應供性等的成就論如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,于慧的修習之部,名為〈修慧功德利益的解說〉的第二十三章[終]。結語如是,為令善人愉悅而造的《清淨道論》之論說,依聖典的計數,計有五十八誦分。《清淨道論》論書,終。

已對照

二十三、修慧功德利益的解說

23. Paññābhāvanānisaṃsaniddeso
已對照

功德利益的闡明

Ānisaṃsapakāsanā
854緬 2.340已對照

八百五十四、而所說的「修習慧有什麼功德利益」,此中我們[來]說。因為這所謂慧的修習有數百種功德利益;即使以長久的時間,也不容易詳細闡明它的功德利益。而略說,它的功德利益應知是:摧破種種煩惱、體驗聖果之味、能入滅盡定、應供性等的成就。

854. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘paññābhāvanāya ko ānisaṃso’’ti, tattha vadāma. Ayañhi paññābhāvanā nāma anekasatānisaṃsā. Tassā dīghenāpi addhunā na sukaraṃ vitthārato ānisaṃsaṃ pakāsetuṃ. Saṅkhepato panassā nānākilesaviddhaṃsanaṃ, ariyaphalarasānubhavanaṃ, nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatā, āhuneyyabhāvādisiddhīti ayamānisaṃso veditabbo.
已對照

摧破種種煩惱論

Nānākilesaviddhaṃsanakathā
855已對照

八百五十五、此中,凡從名色限定開始,依有身見等而說的摧破種種煩惱,這是世間的慧的修習的功德利益;凡在聖道剎那依結等而說的摧破種種煩惱,應知這是出世間的慧的修習的功德利益。

855. Tattha yaṃ nāmarūpaparicchedato paṭṭhāya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ, ayaṃ lokikāya paññābhāvanāya ānisaṃso. Yaṃ ariyamaggakkhaṇe saṃyojanādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ, ayaṃ lokuttarāya paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo.
已對照

猶如以可怖之勢落下的雷電[摧破]山岩,

Bhīmavegānupatitā, asanīva siluccaye;
已對照

猶如為風勢所煽起的火[焚盡]林野,

Vāyuvegasamuṭṭhito, araññamiva pāvako.
已對照

猶如自具光熱、光輪熾然的太陽[驅散]黑暗,

Andhakāraṃ viya ravi, satejujjalamaṇḍalo;
已對照

對長夜以來隨纏[眾生]、造作一切不利的

Dīgharattānupatitaṃ, sabbānatthavidhāyakaṃ.
已對照

煩惱之網,已被修習的慧確能摧破它;

Kilesajālaṃ paññā hi, viddhaṃsayati bhāvitā;
已對照

因此應知,此中這功德利益是現見的。

Sandiṭṭhikamato jaññā, ānisaṃsamimaṃ idha.
已對照

果等至論

Phalasamāpattikathā
856已對照

八百五十六、「體驗聖果之味(ariyaphalarasānubhavana)」者:不僅摧破煩惱,體驗聖果之味也是慧的修習的功德利益。因為「聖果」稱為須陀洹果等沙門果。體驗它的味有兩種行相:在道心路中[的轉起],與依果等至的轉起。此中,它在道心路中的轉起已經顯示過了。

856. Ariyaphalarasānubhavananti na kevalañca kilesaviddhaṃsanaññeva, ariyaphalarasānubhavanampi paññābhāvanāya ānisaṃso. Ariyaphalanti hi sotāpattiphalādi sāmaññaphalaṃ vuccati. Tassa dvīhākārehi rasānubhavanaṃ hoti. Maggavīthiyañca phalasamāpattivasena ca pavattiyaṃ. Tatrāssa maggavīthiyaṃ pavatti dassitāyeva.
857緬 2.341已對照

八百五十七、此外,那些說「僅僅結的舍斷就名為果,並沒有任何別的法」的人,為了令他們信服,也應舉示這段經文——「加行安息之慧如何是果智?在須陀洹道的剎那,正見依見之義從邪見出起,從隨轉於它的諸煩惱與諸蘊出起,又從外在的一切相出起。由於那加行已安息,正見生起——這是道的果。」(《無礙解道》1.63)——應詳說。

857. Apica ye ‘‘saṃyojanappahānamattameva phalaṃ nāma, na koci añño dhammo atthī’’ti vadanti, tesaṃ anunayatthaṃ idaṃ suttampi dassetabbaṃ – ‘‘kathaṃ payogapaṭippassaddhipaññā phale ñāṇaṃ? Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhāti, tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti, bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti. Tampayogapaṭippassaddhattā uppajjati sammādiṭṭhi, maggassetaṃ phala’’nti (paṭi. ma. 1.63) vitthāretabbaṃ.
已對照

「不繫屬的四道與四沙門果——這些法是以無量為所緣的」(《法集論》1422),「廣大法以無間緣為無量法之緣」(《發趣論》2.12.62)——諸如此類[的語句],在此也是證成[果之為法]的。

‘‘Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, ime dhammā appamāṇārammaṇā’’ (dha. sa. 1422). ‘‘Mahaggato dhammo appamāṇassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.62) evamādīnipi cettha sādhakāni.
858已對照

八百五十八、而為顯示它在果等至中的轉起,[有]這一設問:什麼是果等至?誰入它?誰不入?為何入?如何入它?如何住立?如何出起?什麼緊接在果之後?果又緊接在什麼之後?

858. Phalasamāpattiyaṃ pavattidassanatthaṃ panassa idaṃ pañhākammaṃ – kā phalasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti?
859已對照

八百五十九、此中,「什麼是果等至」者:即聖果於滅中的安止。

859. Tattha kā phalasamāpattīti yā ariyaphalassa nirodhe appanā.
860已對照

八百六十、「誰入它?誰不入?」者:一切凡夫都不入。為什麼?因為未證得。而一切聖者都入。為什麼?因為已證得。然而上位者不入下位[果],因為由於達到另一種人之性,[那下位果]已經安息;下位者也不入上位[果],因為未證得。而各人只入自己的果——這是此中的決斷。

860. Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā na samāpajjanti. Kasmā? Anadhigatattā. Ariyā pana sabbepi samāpajjanti. Kasmā? Adhigatattā. Uparimā pana heṭṭhimaṃ na samāpajjanti, puggalantarabhāvupagamanena paṭippassaddhattā. Heṭṭhimā ca uparimaṃ, anadhigatattā. Attano attanoyeva pana phalaṃ samāpajjantīti idamettha sanniṭṭhānaṃ.
緬 2.342已對照

然而有些人說:「須陀洹與斯陀含也不入,只有上位的兩種[聖者]入。」而這是他們的理由:因為這些人是於定作圓滿者。由於凡夫也入自己所獲得的世間定,那[理由]正是非理由。而在此何必思量理由與非理由?豈不是正在聖典中已說過:「哪十種種姓法依觀而生起?為獲得須陀洹道,勝過生起、轉起……乃至……憂惱、外部的諸行之相,故為種姓。為入須陀洹果等至,[為獲得]斯陀含道……乃至……為入阿羅漢果等至……為入空住等至……為入無相住等至,勝過生起……乃至……外部的諸行之相,故為種姓。」(《無礙解道》1.60)所以,此中應得出結論:一切聖者都各入自己的果。

Keci pana ‘‘sotāpannasakadāgāminopi na samāpajjanti. Uparimā dveyeva samāpajjantī’’ti vadanti. Idañca tesaṃ kāraṇaṃ, ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti. Taṃ puthujjanassāpi attanā paṭiladdhalokiyasamādhisamāpajjanato akāraṇameva. Kiñcettha kāraṇākāraṇacintāya. Nanu pāḷiyaṃyeva vuttaṃ – ‘‘katame dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjanti? Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ…pe… upāyāsaṃ bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu. Sotāpattiphalasamāpattatthāya sakadāgāmimaggaṃ …pe… arahattaphalasamāpattatthāya… suññatavihārasamāpattatthāya… animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ…pe… bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhū’’ti (paṭi. ma. 1.60). Tasmā sabbepi ariyā attano attano phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.
861已對照

八百六十一、「為何入」者:為了現法樂住。因為猶如國王享受王位之樂、諸天享受天樂,同樣,諸聖者[想著]「我們要享受聖的出世間之樂」,作了時程的限定,在隨其所欲的剎那入果等至。

861. Kasmā samāpajjantīti diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ. Yathā hi rājā rajjasukhaṃ, devatā dibbasukhaṃ anubhavanti, evaṃ ariyā ‘‘ariyaṃ lokuttarasukhaṃ anubhavissāmā’’ti addhānapparicchedaṃ katvā icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti.
862已對照

八百六十二、「如何入它?如何住立?如何出起?」者:首先,它的入有兩種行相:由於不作意涅槃以外的所緣,以及作意涅槃。即如所說:「賢友,為入無相心解脫有二緣——不作意一切相,與作意無相界。」(《中部》1.458)

862. Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānanti dvīhi tāva ākārehi assā samāpajjanaṃ hoti – nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā nibbānassa ca manasikārā. Yathāha – ‘‘dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro’’ti (ma. ni. 1.458).
863已對照

八百六十三、而此中,這是入[它]的次第。因為欲求果等至的聖弟子,應獨處靜坐,依生滅等觀諸行。對次第之觀已轉起的他來說,緊接於以行為所緣的種姓智之後,他依果等至而令心安止於滅。而此中,由於傾向於果等至,即使有學也只生起果,而不生起道。

863. Ayampanettha samāpajjanakkamo. Phalasamāpattatthikena hi ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā. Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantarā phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti. Phalasamāpattininnatāya cettha sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo.
已對照

然而那些說「須陀洹[想著]『我要入果等至』而建立觀,便成為斯陀含;斯陀含[便成為]阿那含」的人,應對他們說:「若是這樣,阿那含將成為阿羅漢,阿羅漢[將成為]獨覺佛,獨覺佛[將成為]佛。所以這[說法]什麼也不是,而且正是依聖典而被駁斥的。」——因此[它]也不應取。而應取的唯是這個:即使有學也只生起果,而不生起道。而他的果:若他所證得的是初禪的道,便只生起初禪的[果];若是第二禪等中任一禪的[道],便只生起第二禪等中任一禪的[果]。如是,首先,有它的入。

Ye pana vadanti ‘‘sotāpanno ‘phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī’ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā sakadāgāmī hoti. Sakadāgāmī ca anāgāmī’’ti, te vattabbā ‘‘evaṃ sati anāgāmī arahā bhavissati, arahā paccekabuddho, paccekabuddho ca buddho. Tasmā na kiñci etaṃ, pāḷivaseneva ca paṭikkhitta’’ntipi na gahetabbaṃ. Idameva pana gahetabbaṃ – sekkhassāpi phalameva uppajjati, na maggo. Phalañcassa sace anena paṭhamajjhāniko maggo adhigato hoti. Paṭhamajjhānikameva uppajjati. Sace dutiyādīsu aññatarajjhāniko, dutiyādīsu aññatarajjhānikamevāti. Evaṃ tāvassā samāpajjanaṃ hoti.
864緬 2.343已對照

八百六十四、而依「賢友,無相心解脫之住立有三緣——不作意一切相,作意無相界,與先前之行(pubbe abhisaṅkhāro)。」(《中部》1.458)這一語,它的住立有三種行相。此中,「與先前之行」者:即在等至之前對時間的限定。因為由於已限定「我要在某某時候出起」,只要那時候未到,它便住立。如是,有它的住立。

864. ‘‘Tayo kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro, pubbe ca abhisaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā tīhākārehi ṭhānaṃ hoti. Tattha pubbe ca abhisaṅkhāroti samāpattito pubbe kālaparicchedo. ‘‘Asukasmiṃ nāma kāle vuṭṭhahissāmī’’ti paricchinnattā hissā yāva so kālo nāgacchati, tāva ṭhānaṃ hoti. Evamassā ṭhānaṃ hotīti.
865已對照

八百六十五、而依「賢友,無相心解脫之出[定]有二緣——作意一切相,與不作意無相界。」(《中部》1.458)這一語,它的出起有兩種行相。此中,「一切相(sabbanimittānaṃ)」者:即色相、受相、想相、行相、識相。誠然,他並非把這一切一併作意;然而這是依總攝一切而說的。所以,應知它的出起是這樣的:作意那作為有分之所緣者時,便有從果等至的出起。

865. ‘‘Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya sabbanimittānañca manasikāro, animittāya ca dhātuyā amanasikāro’’ti (ma. ni. 1.458) vacanato panassā dvīhākārehi vuṭṭhānaṃ hoti. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittānaṃ. Kāmañca na sabbānevetāni ekato manasikaroti sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ bhavaṅgassa ārammaṇaṃ hoti, taṃ manasikaroto phalasamāpattivuṭṭhānaṃ hotīti evamassā vuṭṭhānaṃ veditabbaṃ.
866已對照

八百六十六、「什麼緊接在果之後?果又緊接在什麼之後?」者:首先,緊接在果之後的,或是果,或是有分。而果,有緊接在道之後的,有緊接在果之後的,有緊接在種姓之後的,有緊接在非想非非想處之後的。此中,在道心路中[的果]是緊接在道之後的;前前[果]之後的後後[果]是緊接在果之後的;在諸果等至中,各最初的[果]是緊接在種姓之後的。而此中「種姓」應知是隨順。因為這已在《發趣論》中說過:「阿羅漢的隨順以無間緣為果等至之緣;諸有學的隨順以無間緣為果等至之緣。」(《發趣論》1.1.417)凡以之從滅[盡定]出起的那果,是緊接在非想非非想處之後的。此中,除了在道心路中生起的果,其餘一切都名為依果等至而轉起的。如是,這[果]依在道心路中或在果等至中生起,

866. Kiṃ phalassa anantaraṃ, kassa ca phalaṃ anantaranti phalassa tāva phalameva vā anantaraṃ hoti, bhavaṅgaṃ vā. Phalaṃ pana atthi maggānantaraṃ, atthi phalānantaraṃ, atthi gotrabhuanantaraṃ, atthi nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ. Tattha maggavīthiyaṃ maggānantaraṃ, purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ phalānantaraṃ. Phalasamāpattīsu purimaṃ purimaṃ gotrabhuanantaraṃ. Gotrabhūti cettha anulomaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ paṭṭhāne – ‘‘arahato anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo. Sekkhānaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hoti, taṃ nevasaññānāsaññāyatanānantaranti. Tattha ṭhapetvā maggavīthiyaṃ uppannaṃ phalaṃ avasesaṃ sabbaṃ phalasamāpattivasena pavattaṃ nāma. Evametaṃ maggavīthiyaṃ phalasamāpattiyaṃ vā uppajjanavasena,
已對照

[是]焦慮已安息的、以不死為所緣的、美好的、

Paṭippassaddhadarathaṃ, amatārammaṇaṃ subhaṃ;
已對照

已吐棄世間的欲味的、寂靜的最上沙門果,

Vantalokāmisaṃ santaṃ, sāmaññaphalamuttamaṃ.
已對照

為富於滋養、清淨的樂所浸潤——

Ojavantena sucinā, sukhena abhisanditaṃ;
已對照

那樂甘而又甘,猶如調以不死的蜂蜜。

Yena sātātisātena, amatena madhuṃ viya.
緬 2.344已對照

那聖果的、作為[其]味的無上之樂,

Taṃ sukhaṃ tassa ariyassa, rasabhūtamanuttaraṃ;
已對照

由於智者修習慧之後便獲得它,

Phalassa paññaṃ bhāvetvā, yasmā vindati paṇḍito.
已對照

所以,此中這體驗聖果之味,

Tasmā ariyaphalassetaṃ, rasānubhavanaṃ idha;
已對照

被稱為觀的修習的功德利益。

Vipassanābhāvanāya, ānisaṃsoti vuccati.
已對照

滅盡定論

Nirodhasamāpattikathā
867已對照

八百六十七、「入滅盡定的能力(nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatā)」者:不僅體驗聖果之味,而且這入滅盡定的能力也應知是這慧的修習的功德利益。

867. Nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatāti na kevalañca ariyaphalarasānubhavanaṃyeva, ayaṃ pana nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāpi imissā paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo.
已對照

此中,為闡明滅盡定,[有]這一設問:什麼是滅盡定?誰入它?誰不入?在何處入?為何入?如何入它?如何住立?如何出起?出起者的心趣向什麼?已死者與已入[定]者有什麼差別?滅盡定是有為的還是無為的?是世間的還是出世間的?是完成的還是非完成的?

Tatridaṃ nirodhasamāpattiyā vibhāvanatthaṃ pañhākammaṃ – kā nirodhasamāpatti, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kattha samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hoti, kathaṃ ṭhānaṃ, kathaṃ vuṭṭhānaṃ, vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hoti, matassa ca samāpannassa ca ko viseso, nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatā asaṅkhatā lokiyā lokuttarā nipphannā anipphannāti?
868已對照

八百六十八、此中,「什麼是滅盡定」者:即依次第之滅而有的心與心所諸法的不轉起。「誰入它?誰不入?」者:一切凡夫、須陀洹、斯陀含,以及純觀的阿那含與阿羅漢都不入;而獲得八等至的阿那含與漏盡者入。因為已說過:「由於具足二力,由於三行的安息,以十六智行、以九定行而有的自在之慧,是滅盡定之智。」(《無礙解道》論母 1.34)而這成就,除了獲得八等至的阿那含與漏盡者,其他人沒有。所以唯有他們入,而非其他人。

868. Tattha kā nirodhasamāpattīti yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti. Ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā, sotāpannā, sakadāgāmino, sukkhavipassakā ca anāgāmino, arahanto na samāpajjanti. Aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino, khīṇāsavā ca samāpajjanti. ‘‘Dvīhi balehi samannāgatattā, tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā, soḷasahi ñāṇacariyāhi, navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. mātikā 1.34) hi vuttaṃ. Ayañca sampadā ṭhapetvā aṭṭhasamāpattilābhino anāgāmikhīṇāsave aññesaṃ natthi. Tasmā teyeva samāpajjanti, na aññe.
869已對照

八百六十九、然而此中,什麼是二力……乃至……什麼是自在之性?此中我們沒有任何要說的;這一切都已在這一總說的解說中說過了。即如所說——

869. Katamāni panettha dve balāni…pe… katamā vasībhāvatāti? Na ettha kiñci amhehi vattabbaṃ atthi. Sabbamidaṃ etassa uddesassa niddese vuttameva. Yathāha –
緬 2.345已對照

「『以二力(dvīhi balehi)』者:二力即止力、觀力。什麼是止力?依出離的心一境性、不散亂是止力。依無瞋……依光明想……依不散亂……乃至……依隨觀舍離的入息……依隨觀舍離的出息的心一境性、不散亂是止力。依何義為止力?以初禪於諸蓋不動搖,故為止力。以第二禪於尋、伺……乃至……以非想非非想處等至於無所有處想不動搖,故為止力。於掉舉、與掉舉俱行的諸煩惱及諸蘊不動搖、不搖晃、不顫動,故為止力。這是止力。

‘‘Dvīhi balehīti dve balāni samathabalaṃ vipassanābalaṃ. Katamaṃ samathabalaṃ? Nekkhammavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalaṃ. Abyāpādavasena… ālokasaññāvasena… avikkhepavasena…pe… paṭinissaggānupassiassāsavasena… paṭinissaggānupassipassāsavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalanti. Kenaṭṭhena samathabalaṃ? Paṭhamajjhānena nīvaraṇe na kampatīti samathabalaṃ. Dutiyajjhānena vitakkavicāre…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya na kampatīti samathabalaṃ. Uddhacce ca uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti samathabalaṃ. Idaṃ samathabalaṃ.
已對照

「什麼是觀力?無常隨觀是觀力。苦隨觀……無我隨觀……厭離隨觀……離貪隨觀……滅隨觀……舍離隨觀是觀力。於色的無常隨觀……乃至……於色的舍離隨觀是觀力。於受……於想……於諸行……於識……於眼……乃至……於老死的無常隨觀;於老死的舍離隨觀是觀力。依何義為觀力?以無常隨觀於常想不動搖,故為觀力。以苦隨觀於樂想不動搖……以無我隨觀於我想不動搖……以厭離隨觀於歡喜不動搖……以離貪隨觀於貪不動搖……以滅隨觀於集起不動搖……以舍離隨觀於執取不動搖,故為觀力。於無明、與無明俱行的諸煩惱及諸蘊不動搖、不搖晃、不顫動,故為觀力。這是觀力。

‘‘Katamaṃ vipassanābalaṃ? Aniccānupassanā vipassanābalaṃ. Dukkhānupassanā… anattānupassanā… nibbidānupassanā… virāgānupassanā… nirodhānupassanā… paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ. Rūpe aniccānupassanā…pe… rūpe paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ. Vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe… cakkhusmiṃ…pe… jarāmaraṇe aniccānupassanā. Jarāmaraṇe paṭinissaggānupassanā vipassanābalanti. Kenaṭṭhena vipassanābalaṃ? Aniccānupassanāya niccasaññāya na kampatīti vipassanābalaṃ. Dukkhānupassanāya sukhasaññāya na kampatīti… anattānupassanāya attasaññāya na kampatīti… nibbidānupassanāya nandiyā na kampatīti… virāgānupassanāya rāge na kampatīti… nirodhānupassanāya samudaye na kampatīti… paṭinissaggānupassanāya ādāne na kampatīti vipassanābalaṃ. Avijjāya ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti vipassanābalaṃ. Idaṃ vipassanābalaṃ.
已對照

「『由於三行的安息(tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā)』者:由於哪三行的安息?入第二禪者,尋與伺這語行已安息;入第四禪者,入出息這身行已安息;入想受滅者,想與受這心行已安息。由於這三行的安息。

‘‘Tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyāti katamesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā? Dutiyajjhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā kāyasaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca cittasaṅkhārā paṭippassaddhā honti. Imesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā.
緬 2.346已對照

「『以十六智行(soḷasahi ñāṇacariyāhi)』者:以哪十六智行?無常隨觀是智行;苦……無我……厭離……離貪……滅……舍離……還滅隨觀是智行。須陀洹道是智行;須陀洹果等至是智行;斯陀含道……乃至……阿羅漢果等至是智行。以這十六智行。

‘‘Soḷasahi ñāṇacariyāhīti katamāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi? Aniccānupassanā ñāṇacariyā. Dukkhā… anattā… nibbidā… virāgā… nirodhā… paṭinissaggā… vivaṭṭānupassanā ñāṇacariyā. Sotāpattimaggo ñāṇacariyā. Sotāpattiphalasamāpatti ñāṇacariyā. Sakadāgāmimaggo…pe… arahattaphalasamāpatti ñāṇacariyā. Imāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi.
已對照

「『以九定行(navahi samādhicariyāhi)』者:以哪九定行?初禪是定行;第二禪……乃至……非想非非想處等至是定行。為獲得初禪的尋、伺、喜、樂與心一境性……乃至……為獲得非想非非想處等至的尋、伺、喜、樂與心一境性。以這九定行。

‘‘Navahi samādhicariyāhīti katamāhi navahi samādhicariyāhi? Paṭhamajjhānaṃ samādhicariyā. Dutiyajjhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti samādhicariyā. Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca. Imāhi navahi samādhicariyāhi.
已對照

「『自在(vasī)』者:有五自在:轉向自在、入定自在、決意自在、出定自在、省察自在。隨其所欲之處、所欲之時、所欲之久轉向初禪,於轉向沒有遲緩——[這是]轉向自在。隨其所欲之處、所欲之時、所欲之久入初禪,於入定沒有遲緩——[這是]入定自在……乃至……決意,於決意……乃至……出定,於出定……乃至……省察,於省察沒有遲緩——[這是]省察自在。第二[禪]……乃至……隨其所欲之處、所欲之時、所欲之久轉向非想非非想處等至……乃至……省察,於省察沒有遲緩——[這是]省察自在。這是五自在。」(《無礙解道》1.83)

‘‘Vasīti pañca vasiyo – āvajjanavasī, samāpajjanavasī, adhiṭṭhānavasī, vuṭṭhānavasī, paccavekkhaṇavasī. Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati, āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti āvajjanavasī. Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjati, samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti samāpajjanavasī…pe… adhiṭṭhāti adhiṭṭhāne…pe… vuṭṭhāti vuṭṭhāne…pe… paccavekkhati paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī. Dutiyaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati …pe… paccavekkhati. Paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī. Imā pañca vasiyo’’ti (paṭi. ma. 1.83).
870緬 2.347已對照

八百七十、而此中「以十六智行」,這是就勝者而說;而阿那含則以十四智行[而有]。若是這樣,斯陀含以十二[智行]、須陀洹以十[智行],為什麼不行呢?不行,因為作為定之障礙的五欲功德之貪未被舍斷。因為對他們來說,那[貪]未被舍斷;所以止力不圓滿;它不圓滿時,由於力的欠缺,[他們]不能入應以二力而入的滅盡定。而阿那含已舍斷那[貪],所以他是力圓滿者;由於力圓滿,[他]能[入]。因此世尊說:「從滅[盡定]出起者的非想非非想處善,以無間緣為果等至之緣。」(《發趣論》1.1.417)因為這是在《發趣論》[這部]大論中,就阿那含從滅[盡定]出起而說的。

870. Ettha ca ‘‘soḷasahi ñāṇacariyāhī’’ti ukkaṭṭhaniddeso esa. Anāgāmino pana cuddasahi ñāṇacariyāhi hoti. Yadi evaṃ sakadāgāmino dvādasahi sotāpannassa ca dasahi kiṃ na hotīti? Na hoti, samādhipāribandhikassa pañca kāmaguṇikarāgassa appahīnattā. Tesaṃ hi so appahīno. Tasmā samathabalaṃ na paripuṇṇaṃ hoti, tasmiṃ aparipūre dvīhi balehi samāpajjitabbaṃ nirodhasamāpattiṃ balavekallena samāpajjituṃ na sakkonti. Anāgāmissa pana so pahīno, tasmā esa paripuṇṇabalo hoti. Paripuṇṇabalattā sakkoti. Tenāha bhagavā – ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417). Idañhi paṭṭhāne mahāpakaraṇe anāgāminova nirodhā vuṭṭhānaṃ sandhāya vuttanti.
871已對照

八百七十一、「在何處入」者:在五蘊有中。為什麼?因為[那裡]有次第等至。而在四蘊有中,沒有初禪等的生起,所以不能在那裡入。然而有些人說:「因為[那裡]沒有所依處。」

871. Kattha samāpajjantīti pañcavokārabhave. Kasmā? Anupubbasamāpattisabbhāvato. Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppatti natthi. Tasmā na sakkā tattha samāpajjitunti. Keci pana ‘‘vatthussa abhāvā’’ti vadanti.
872已對照

八百七十二、「為何入」者:[他們]厭倦於諸行的轉起與壞滅,[想著]「我們要就在現法中成為無心者,達到滅、[即]涅槃而安樂地住」而入。

872. Kasmā samāpajjantīti saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā diṭṭheva dhamme acittakā hutvā ‘‘nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti samāpajjanti.
873已對照

八百七十三、「如何入它」者:依止與觀而奮起、已作前行之事者令非想非非想處滅——如是有它的入。因為凡唯依止而奮起者,達到非想非非想處等至便停住;凡唯依觀而奮起者,達到果等至便停住;而凡依兩者而奮起、作了前行之事、令非想非非想處滅者,他入它——此中這是略說。

873. Kathañcassā samāpajjanaṃ hotīti samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato, evamassa samāpajjanaṃ hoti. Yo hi samathavaseneva ussakkati, so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana vipassanāvaseneva ussakkati, so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana ubhayavaseneva ussakkitvā pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti, so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo.
874已對照

八百七十四、而這是詳說:在此,欲入滅[盡定]的比丘,作完飯食之事,善洗手足,在僻靜處所善敷設的座位上,結跏趺,保持其身正直,使念現起於面前而坐。他入初禪,出起之後,於其中觀諸行為無常、苦、無我。

874. Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo katabhattakicco sudhotahatthapādo vivitte okāse supaññattamhi āsane nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā, so paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati.
緬 2.348已對照

而這觀有三種:攝受諸行的觀、果等至的觀、滅盡定的觀。此中,攝受諸行的觀無論是鈍或是利,都必定是道的近因。果等至的觀唯有利的才適合,與道的修習相似。而滅盡定的觀,不太鈍也不太利的才適合。所以他以不太鈍也不太利的觀來觀那些行。

Vipassanā panesā tividhā hoti – saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā, phalasamāpattivipassanā, nirodhasamāpattivipassanāti. Tattha saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā mandā vā hotu tikkhā vā, maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva. Phalasamāpattivipassanā tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā. Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandanātitikkhā vaṭṭati. Tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati.
已對照

然後入第二禪,出起之後,於其中同樣觀諸行。然後[入]第三禪……乃至……然後入識無邊處,出起之後,於其中同樣觀諸行。同樣,入無所有處,出起之後,作四種前行之事:各別系屬物的不壞、僧團的等候、導師的召喚、時程的限定。

Tato dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tato tatiyaṃ jhānaṃ…pe… tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Tathā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti – nānābaddhaavikopanaṃ, saṅghapaṭimānanaṃ, satthupakkosanaṃ, addhānaparicchedanti.
875已對照

八百七十五、此中,「各別系屬物的不壞(nānābaddhaavikopana)」者:凡不與這比丘[之身]系屬為一、而是各別系屬而存放的缽與衣、床與椅、住屋,或任何其他種類的資具,應如是決意:使它不受損壞,不因火、水、風、盜賊、老鼠等而毀壞。

875. Tattha nānābaddhaavikopananti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti, nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ vā pana kiñci parikkhārajātaṃ, taṃ yathā na vikuppati, aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati, evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ.
已對照

此中,這是決意的方法:「願這個和這個在這七日之內不被火燒,不被水沖走,不被風摧破,不被盜賊取走,不被老鼠等啃咬。」如是決意時,在那七日里,它不會有任何危難。

Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ ‘‘idañca idañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu, mā udakena vuyhatu, mā vātena viddhaṃsatu, mā corehi hariyatu, mā undūrādīhi khajjatū’’ti. Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti.
已對照

而不作決意者,[其物]會因火等而毀壞,如大龍長老(Mahānāgatthera)那樣。相傳長老進入[其]母親優婆夷的村落乞食。優婆夷施粥之後,請[他]坐在座堂中。長老入滅[盡定]而坐。他坐著時,座堂著了火,其餘比丘各自拿起自己所坐的座位逃走了。村民們聚集過來,看見長老,說:「懶惰的沙門!」火燒了草、竹、木柴,圍繞長老而止住。人們用水罐運水來澆滅[火],除去灰燼,塗整[地面],撒上花,禮敬而立。長老依所限定的時間出起,看見他們,[想]「我已顯露了」,便騰空飛到畢揚古島(Piyaṅgudīpa)去了。這名為各別系屬物的不壞。

Anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi vinassati mahānāgattherassa viya. Thero kira mātuupāsikāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Upāsikā yāguṃ datvā āsanasālāya nisīdāpesi. Thero nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. Tasmiṃ nisinne āsanasālāya agginā gahitāya sesabhikkhū attano attano nisinnāsanaṃ gahetvā palāyiṃsu. Gāmavāsikā sannipatitvā theraṃ disvā ‘‘alasasamaṇo’’ti āhaṃsu. Aggi tiṇaveṇukaṭṭhāni jhāpetvā theraṃ parikkhipitvā aṭṭhāsi. Manussā ghaṭehi udakaṃ āharitvā nibbāpetvā chārikaṃ apanetvā paribhaṇḍaṃ katvā pupphāni vikiritvā namassamānā aṭṭhaṃsu. Thero paricchinnakālavasena vuṭṭhāya te disvā ‘‘pākaṭomhi jāto’’ti vehāsaṃ uppatitvā piyaṅgudīpaṃ agamāsi. Idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma.
緬 2.349已對照

凡與[身]系屬為一的,如下衣、上衣或所坐的座位,對此不必另作決意;唯依等至便能守護它,如具壽僧耆婆(Sañjīva)那樣。這也已被說過:「具壽僧耆婆的定遍滿神通,具壽舍利弗的定遍滿神通。」

Yaṃ ekābaddhaṃ hoti nivāsanapāvuraṇaṃ vā nisinnāsanaṃ vā, tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Samāpattivaseneva naṃ rakkhati āyasmato sañjīvassa viya. Vuttampi cetaṃ ‘‘āyasmato sañjīvassa samādhivipphārā iddhi, āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhī’’ti.
876已對照

八百七十六、「僧團的等候(saṅghapaṭimānana)」者:即僧團的等候、期待。在這比丘到來之前不作僧團羯磨——此是其義。而此中,等候並不是他的前行之事,對等候的轉向才是前行之事。所以應如是轉向:「若我入滅[盡定]而坐七日時,僧團想在白羯磨等之中作任何羯磨,那麼在沒有任何比丘來召喚我之前,我就要出起。」因為如是作了之後而入的人,到那時必定出起。

876. Saṅghapaṭimānananti saṅghassa paṭimānanaṃ udikkhanaṃ. Yāva eso bhikkhu āgacchati, tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho. Ettha ca na paṭimānanaṃ etassa pubbakiccaṃ, paṭimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ. Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho uttikammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti, yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva.
已對照

而凡不如是作者,僧團集會,不見他,[問]「某比丘在哪裡?」當[有人]說「入了滅[盡定]」時,僧團便派遣某位比丘:「去,以僧團的名義召喚他。」於是那比丘站在他聽得見的近處,剛說「賢友,僧團在等候你」,他便出起。因為僧團的命令就是如此重大。所以應轉向那[事],使自己能自行出起,如是而入。

Yo pana evaṃ na karoti, saṅgho ca sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti ‘‘nirodhasamāpanno’’ti vutte saṅgho kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha naṃ saṅghassa vacanena pakkosāhī’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘saṅgho taṃ āvuso paṭimānetī’’ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma. Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.
877已對照

八百七十七、「導師的召喚(satthupakkosana)」者:此處也是,對導師召喚的轉向才是他的事。所以對那[事]也應如是轉向:「若我入滅[盡定]而坐七日時,導師就已發生之事制定學處,或因那樣的事緣而說法,那麼在沒有任何人來召喚我之前,我就要出起。」因為如是作了而坐的人,到那時必定出起。

877. Satthupakkosananti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa kiccaṃ. Tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne satthā otiṇṇavatthusmiṃ sikkhāpadaṃ vā paññapeti, tathārūpāya vā atthuppattiyā dhammaṃ deseti, yāva maṃ koci āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā nisinno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva.
已對照

而凡不如是作者,僧團集會時,導師不見他,[問]「某比丘在哪裡?」當[有人]說「入了滅[盡定]」時,[導師]便派遣某位比丘:「去,以我的名義召喚他。」於是那比丘站在他聽得見的近處,剛說「導師召喚具壽」,他便出起。因為導師的召喚就是如此重大,所以應轉向那[事],使自己能自行出起,如是而入。

Yo pana evaṃ na karoti, satthā ca saṅghe sannipatite taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti ‘‘nirodhasamāpanno’’ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘gaccha naṃ mama vacanena pakkosā’’ti. Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘satthā āyasmantaṃ āmantetī’’ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukaṃ hi satthupakkosanaṃ, tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.
878緬 2.350已對照

八百七十八、「時程的限定(addhānapariccheda)」者:即壽命時程的限定。這比丘應善巧於時程的限定。應先轉向自己的「壽行在七日中會轉起或不會轉起」,然後才入。因為若他不轉向會在七日之內滅去的壽行就入了,他的滅盡定不能遮止死亡;由於在滅[盡定]之內沒有死亡,他會在中途從等至出起。所以應先轉向這[事],然後才入。因為其餘的[前行之事],不轉向也可以;但這[事]必須轉向——[義注中]是這樣說的。

878. Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo. Iminā bhikkhunā addhānaparicchede sukusalena bhavitabbaṃ. Attano ‘‘āyusaṅkhārā sattāhaṃ pavattissanti na pavattissantī’’ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva samāpajjati, nāssa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ sakkoti. Antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti. Tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Avasesaṃ hi anāvajjitumpi vaṭṭati. Idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ.
879已對照

八百七十九、他如是入無所有處,出起之後,作了這前行之事,便入非想非非想處。於是越過一個或兩個心次之後,便成為無心者,觸證滅。然而為什麼在他的兩心之上,諸心不轉起呢?因為是滅的加行。因為這比丘令止與觀二法雙運、登上八等至,這是次第滅的加行,而不是非想非非想處等至的[加行]——由於是滅的加行,兩心之上[諸心]便不轉起。

879. So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati. Athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti, nirodhaṃ phusati. Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ uparicittāni na pavattantīti? Nirodhassa payogattā. Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭha samāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo, na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari na pavattanti.
已對照

而凡比丘從無所有處出起之後,未作這前行之事就入非想非非想處,他在那之後不能成為無心者,退回來,又住立於無所有處。此中應說未曾走過路之人的譬喻——

Yo pana bhikkhu ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya idaṃ pubbakiccaṃ akatvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati, so parato acittako bhavituṃ na sakkoti, paṭinivattitvā puna ākiñcaññāyataneyeva patiṭṭhāti. Maggaṃ agatapubbapurisūpamā cettha vattabbā –
已對照

相傳有一個人,未曾走過某條路,途中來到有水的溝壑,或來到橫置於深水泥沼上、被烈日曬燙的石頭,他沒有整理好下衣、上衣就下到溝壑中,因怕資具被弄溼,又回到岸上立住;踏上石頭,腳被燙到,又回到這一邊立住。此中,猶如那人由於未整理好下衣、上衣,剛下到溝壑、剛踏上燙石,就退回而立於這一邊;同樣,瑜伽行者也由於未作前行之事,剛入非想非非想處,就退回而住立於無所有處。

Eko kira puriso ekaṃ maggaṃ agatapubbo antarā udakakandaraṃ vā gambhīraṃ udakacikkhallaṃ atikkamitvā ṭhapitaṃ caṇḍātapasantattapāsāṇaṃ vā āgamma taṃ nivāsanapāvuraṇaṃ asaṇṭhapetvāva kandaraṃ orūḷho parikkhāratemanabhayena punadeva tīre patiṭṭhāti. Pāsāṇaṃ akkamitvāpi santattapādo punadeva orabhāge patiṭṭhāti. Tattha yathā so puriso asaṇṭhapitanivāsanapāvuraṇattā kandaraṃ otiṇṇamattova, tattapāsāṇaṃ akkantamatto eva ca paṭinivattitvā oratova patiṭṭhāti, evaṃ yogāvacaropi pubbakiccassa akatattā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannamattova paṭinivattitvā ākiñcaññāyatane patiṭṭhāti.
緬 2.351已對照

而猶如以前走過那條路的人,來到那地方,把一塊布牢牢地圍作下衣,另一塊拿在手中,越過溝壑,或只是踏一下燙石,就走到那邊去;正是這樣,已作前行之事的比丘入了非想非非想處,就在那之後成為無心者,觸證滅而住。

Yathā pana pubbepi taṃ maggaṃ gatapubbapuriso taṃ ṭhānaṃ āgamma ekaṃ sāṭakaṃ daḷhaṃ nivāsetvā aparaṃ hatthena gahetvā kandaraṃ uttaritvā tattapāsāṇaṃ vā akkantamattakameva karitvā parato gacchati, evamevaṃ katapubbakicco bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvāva parato acittako hutvā nirodhaṃ phusitvā viharati.
880已對照

八百八十、「如何住立」者:如是入了的它,依時間的限定,以及中間沒有壽盡、僧團的等候、導師的召喚,而有住立。

880. Kathaṃ ṭhānanti evaṃ samāpannāya panassā kālaparicchedavasena ceva antarāāyukkhayasaṅghapaṭimānanasatthupakkosanābhāvena ca ṭhānaṃ hoti.
881已對照

八百八十一、「如何出起」者:阿那含以阿那含果的生起,阿羅漢以阿羅漢果的生起——如是出起有兩種。

881. Kathaṃ vuṭṭhānanti anāgāmissa anāgāmiphaluppattiyā, arahato arahattaphaluppattiyāti evaṃ dvedhā vuṭṭhānaṃ hoti.
882已對照

八百八十二、「出起者的心趣向什麼」者:趣向涅槃。因為這已被說過:「賢友毗舍佉,已從想受滅等至出定的比丘,他的心趣向離(viveka),傾向離,投向離。」(《中部》1.464)

882. Vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hotīti nibbānaninnaṃ. Vuttaṃ hetaṃ ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho, āvuso visākha, bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāra’’nti (ma. ni. 1.464).
883已對照

八百八十三、「已死者與已入[定]者有什麼差別」者:這義也正是在經中已說過的。即如所說:「賢友,這已死、已命終者,他的身行已滅、已止息,語行……心行已滅、已止息,壽已盡,熱已寂滅,諸根已壞。而這已成就想受滅的比丘,他的身行也已滅、已止息,語行……心行也已滅、已止息,[然而]壽未盡,熱未寂滅,諸根未壞。」(《中部》1.457)

883. Matassa ca samāpannassa ca ko visesoti ayampi attho sutte vuttoyeva. Yathāha – ‘‘yvāyaṃ, āvuso, mato kālaṅkato, tassa kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā… cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu parikkhīṇo, usmā vūpasantā, indriyāni paribhinnāni. Yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno, tassapi kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā… cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu aparikkhīṇo, usmā avūpasantā, indriyāni aparibhinnānī’’ti (ma. ni. 1.457).
884已對照

八百八十四、而在「滅盡定是有為的」等問中,[它]既不應說是有為的,也不應說是無為的,也不應說是世間的,也不應說是出世間的。為什麼?因為依自性而言[它]不存在。然而由於它依入者而名為「已被入的」,所以可以說是完成的,而不是非完成的。

如是,這寂靜的、為聖者所親近的等至,

被稱為「就在現法中的涅槃」,

諸智者修習聖慧之後便入[它]——

由於如此,所以入這[等至]的能力,

也被說為諸聖道中慧的功德利益。

884. Nirodhasamāpatti saṅkhatātiādipucchāyaṃ pana saṅkhatātipi asaṅkhatātipi lokiyātipi lokuttarātipi na vattabbā. Kasmā? Sabhāvato natthitāya. Yasmā panassā samāpajjantassa vasena samāpannā nāma hoti, tasmā nipphannāti vattuṃ vaṭṭati, no anipphannā.
Iti santaṃ samāpattiṃ, imaṃ ariyanisevitaṃ;
Diṭṭheva dhamme nibbānamitisaṅkhaṃ upāgataṃ;
Bhāvetvā ariyaṃ paññaṃ, samāpajjanti paṇḍitā.
Yasmā tasmā imissāpi, samāpattisamatthatā;
Ariyamaggesu paññāya, ānisaṃsoti vuccatīti.
已對照

應供性等的成就論

Āhuneyyabhāvādisiddhikathā
885緬 2.352已對照

八百八十五、「應供性等的成就(āhuneyyabhāvādisiddhi)」者:不僅入滅盡定的能力,而且這應供性等的成就也應知是這出世間慧的修習的功德利益。因為概括而言,由於已修習這四種[慧]中的任何一種,已修習慧的人便成為含天的世間的應供養者、應款待者、應奉施者、應合掌者,是世間無上的福田。

885. Āhuneyyabhāvādisiddhīti na kevalañca nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāva, ayaṃ pana āhuneyyabhāvādisiddhipi imissā lokuttarapaññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo. Avisesena hi catubbidhāyapi etissā bhāvitattā bhāvitapañño puggalo sadevakassa lokassa āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalīkaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa.
886已對照

八百八十六、而分別言之,此中首先,修習了第一道慧之後,以鈍的觀而來者,即使是鈍根者,也名為極七有者,在七次善趣之有中輪迴之後,作苦的終結。以中等的觀而來的中根者,名為家家者,在兩個或三個家族中奔馳、輪迴之後,作苦的終結。以利的觀而來的利根者,名為一種子者,只生起一次人的有,便作苦的終結。

886. Visesato panettha paṭhamamaggapaññaṃ tāva bhāvetvā mandāya vipassanāya āgato mudindriyopi sattakkhattuparamo nāma hoti, sattasugatibhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Majjhimāya vipassanāya āgato majjhimindriyo kolaṃkolo nāma hoti, dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti. Tikkhāya vipassanāya āgato tikkhindriyo ekabījī nāma hoti, ekaññeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti.
887已對照

八百八十七、修習了第二道慧之後,名為斯陀含,只來此世間一次,便作苦的終結。

887. Dutiyamaggapaññaṃ bhāvetvā sakadāgāmī nāma hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti.
888已對照

八百八十八、修習了第三道慧之後,名為阿那含。他依諸根的差別,以中般涅槃者、生般涅槃者、無行般涅槃者、有行般涅槃者、上流至色究竟者這五種[方式],是舍離此[世間]而[在彼]究竟者。此中,「中般涅槃者(antarāparinibbāyī)」者:生於任何一處淨居有之後,未達壽量之中就般涅槃。「生般涅槃者(upahaccaparinibbāyī)」者:越過壽量之中而般涅槃。「無行般涅槃者(asaṅkhāraparinibbāyī)」者:以無行、無加行而令上位道生起。「有行般涅槃者(sasaṅkhāraparinibbāyī)」者:以有行、有加行而令上位道生起。「上流至色究竟者(uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī)」者:從所生之處向上,一直升到色究竟有,在那裡般涅槃。

888. Tatiyamaggapaññaṃ bhāvetvā anāgāmī nāma hoti. So indriyavemattatāvasena antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañcadhā. Idha vihāyaniṭṭho hoti. Tattha antarāparinibbāyīti yattha katthaci suddhāvāsabhave upapajjitvā āyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyati. Upahaccaparinibbāyīti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā parinibbāyati. Asaṅkhāraparinibbāyīti asaṅkhārena appayogena uparimaggaṃ nibbatteti. Sasaṅkhāraparinibbāyīti sasaṅkhārena sappayogena uparimaggaṃ nibbatteti. Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti yatthupapanno, tato uddhaṃ yāva akaniṭṭhabhavā āruyha tattha parinibbāyati.
889緬 2.353已對照

八百八十九、修習了第四道慧之後,有的成為信解脫者,有的成為慧解脫者,有的成為俱分解脫者,有的成為三明者,有的成為六神通者,有的成為達到無礙解之區分的大漏盡者。就此而說:「而他在道的剎那,名為解開那纏結;在果的剎那,纏結已解者成為含天的世間的最上應施者。」

889. Catutthamaggapaññaṃ bhāvetvā koci saddhāvimutto hoti, koci paññāvimutto hoti, koci ubhatobhāgavimutto hoti, koci tevijjo, koci chaḷabhiñño, koci paṭisambhidappabhedappatto mahākhīṇāsavo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘maggakkhaṇe panesa taṃ jaṭaṃ vijaṭeti nāma. Phalakkhaṇe vijaṭitajaṭo sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hotī’’ti.
已對照

由於聖慧的修習有如是眾多的功德利益,

Evaṃ anekānisaṃsā, ariyapaññāya bhāvanā;
已對照

所以明智者應於其中生起愛樂。

Yasmā tasmā kareyyātha, ratiṃ tattha vicakkhaṇo.
890已對照

八百九十、而至此——

890. Ettāvatā ca –
已對照

「有慧之人安住於戒,修習心與慧;

Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;
已對照

熱勤而審慎的比丘,他能解開此纏結。」——

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭanti. –
已對照

在以這首偈的戒、定、慧之門所教說的清淨道中,連同功德利益的慧的修習已被闡明瞭。

Imissā gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge sānisaṃsā paññābhāvanā paridīpitā hotīti.
已對照

如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已對照

于慧的修習之部,

Paññābhāvanādhikāre
已對照

名為〈修慧功德利益的解說〉的

Paññābhāvanānisaṃsaniddeso nāma
已對照

第二十三章[終]。

Tevīsatimo paricchedo.
已對照

結語

Nigamanakathā
891緬 2.354已對照

八百九十一、而至此——

「有慧之人安住於戒,修習心與慧;

熱勤而審慎的比丘,他能解開此纏結。」——

我們舉出這首偈之後,曾說——

「如今,對於大仙所說的這首偈,

我如實解釋它以戒等為區分的義,

「在勝者的教法中獲得了極難獲得的出家之後,

對那攝戒等的、安穩的、通往清淨的正直之道,

「凡在此不如實了知的人,即使希求清淨,

[這些]瑜伽者縱然精勤,也不能證得清淨。

「為令他們生起愉悅,抉擇極清淨的、

依止住大寺者說法方式的——

「清淨道,我將宣說;我恭敬地宣說它時,

一切希求清淨的善人們,請[恭敬地]諦聽。」

那[清淨道]已被宣說了。

891. Ettāvatā ca –
‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;
Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti. –
Imaṃ gāthaṃ nikkhipitvā yadavocumha –
‘‘Imissā dāni gāthāya, kathitāya mahesinā;
Vaṇṇayanto yathābhūtaṃ, atthaṃ sīlādibhedanaṃ.
‘‘Sudullabhaṃ labhitvāna, pabbajjaṃ jinasāsane;
Sīlādisaṅgahaṃ khemaṃ, ujuṃ maggaṃ visuddhiyā.
‘‘Yathābhūtaṃ ajānantā, suddhikāmāpi ye idha;
Visuddhiṃ nādhigacchanti, vāyamantāpi yogino.
‘‘Tesaṃ pāmojjakaraṇaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ;
Mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissitaṃ.
‘‘Visuddhimaggaṃ bhāsissaṃ, taṃ me sakkacca bhāsato;
Visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavo’’ti.
Svāyaṃ bhāsito hoti.
892–893已對照

八百九十二、而此中——

對那些以戒等為區分的義,凡[所作的]抉擇,

在五部的義注之理中所說的,

由於把那一切彙集起來、大多附以決斷,

離一切混雜之過而被闡明瞭,

所以,希求清淨、慧清淨的諸瑜伽者,

對這《清淨道論》應當恭敬。

892. Tattha ca –
Tesaṃ sīlādibhedānaṃ, atthānaṃ yo vinicchayo;
Pañcannampi nikāyānaṃ, vutto aṭṭhakathānaye.
Samāharitvā taṃ sabbaṃ, yebhuyyena sanicchayo;
Sabbasaṅkaradosehi, mutto yasmā pakāsito.
Tasmā visuddhikāmehi, suddhapaññehi yogihi;
Visuddhimagge etasmiṃ, karaṇīyova ādaroti.
893.
894緬 2.355已對照

八百九十三、

分別說者中最勝的、有名望的上座[部]諸師,

[即]住大寺者——生於其傳承的、明智的、

以清淨的削減為行的尊者僧伽波羅(Saṅghapāla),

具足律的正行、致力於行道、

心以忍、柔和、慈等功德為莊嚴——

我受了他的勸請,在造這[論]時,

懷著願正法久住[之心],凡所得的福之積聚,

以它的威力,願一切眾生都安樂、增長。

Vibhajjavādiseṭṭhānaṃ, theriyānaṃ yasassinaṃ;
Mahāvihāravāsīnaṃ, vaṃsajassa vibhāvino.
Bhadantasaṅghapālassa, sucisallekhavuttino;
Vinayācārayuttassa, yuttassa paṭipattiyaṃ.
Khantisoraccamettādi-guṇabhūsitacetaso;
Ajjhesanaṃ gahetvāna, karontena imaṃ mayā.
Saddhammaṭṭhitikāmena, yo patto puññasañcayo;
Tassa tejena sabbepi, sukhamedhantu pāṇino.
894.
已對照

八百九十四、

這《清淨道論》在此無有障礙地

以五十八誦分的聖典而完成;

如[它]那樣,願世間一切依於善的

心願,都無有障礙地迅速、迅速成就。

Visuddhimaggo eso ca, antarāyaṃ vinā idha;
Niṭṭhito aṭṭhapaññāsa-bhāṇavārāya pāḷiyā.
Yathā tatheva lokassa, sabbe kalyāṇanissitā;
Anantarāyā ijjhantu, sīghaṃ sīghaṃ manorathāti.
895–896已對照

八百九十五、名為《清淨道論》的[這部論],是由師長們賜名為「覺音(Buddhaghosa)」、應被稱為「穆丹達凱達迦(Mudantakhedaka)人」的長老所作——[他]以至上清淨的信、慧、精進為莊嚴,以戒、正行、正直、柔和等功德之聚而成就,能深入自宗與他宗義理的幽深之處,具足慧的通達,於含義注的三藏教法諸分類中[其]智之力無所障礙,是大文法家,具有由造詣圓滿而生的甜美高雅之辭的言語之美,是言辭恰當而不虛妄之說的殊勝論師,是大詩人;[他]是那些在以六神通、無礙解等種種功德所莊嚴的上人法中慧無障礙的、作上座傳承之燈的、住大寺的諸長老之傳承的莊嚴者,[其]慧廣博清淨。

895. Parama visuddha saddhā buddhi vīriya paṭimaṇḍitena sīlācārajjava maddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamaya samayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattibhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādi bhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme appaṭihatabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena mudantakhedakavattabbena kato visuddhimaggo nāma.
896.
緬 2.356已對照

八百九十六、

願它長住於世間,為尋求度脫世間者,

為諸善男子,指示戒等清淨之理;

只要那心清淨、如如[不動]、

於世間為世間最上的大仙「佛陀」之名,仍在世間流轉。

Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;
Dassento kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlādisuddhiyā.
Yāva buddhoti nāmampi, suddhacittassa tādino;
Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.
已對照

如是,為令善人愉悅而造的《清淨道論》之論說,

Iti sādhujanapāmojjatthāya katā visuddhimaggakathā,
已對照

依聖典的計數,計有五十八誦分。

Pāḷigaṇanāya pana sā aṭṭhapaññāsabhāṇavārā hotīti.
已對照

《清淨道論》論書,終。

Visuddhimaggapakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.