快樂巴利palinanda.cc

清淨道論·頭陀支的解說 Dhutaṅganiddeso

本經目錄二、頭陀支的解說一、糞掃衣支論這暫且是關於糞掃衣支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。二、三衣支論這是關於三衣支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。三、常乞食支論這是關於常乞食支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。四、次第乞食支論這是關於次第乞食支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。五、一坐食支論這是關於一坐食支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。六、一缽食支論七、時後不食支論八、林野住支論九、樹下住支論十、露地住支論十一、冢間住支論十二、隨處住支論十三、常坐不臥支論頭陀支雜論如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,名為〈頭陀支的解說〉的第二章[終]。

已對照

二、頭陀支的解說

2. Dhutaṅganiddeso
22緬 1.57已對照

二十二、如今,由於前面所說那樣的戒,是由少欲、知足等哪些德而有淨化的,為了成就那些德,已受持戒的瑜伽者就應當作頭陀支的受持。因為這樣,他的戒便被少欲、知足、削減、遠離、損減、發起精進、易養等德之水洗去了垢穢,將會極為遍淨,諸禁行也將得以成就。如是,以無罪的戒與禁行之德而一切行儀遍淨的他,安住於古老的三聖種之後,便堪得稱為樂於修習的第四聖種。所以我們將開始頭陀支論。

22. Idāni yehi appicchatāsantuṭṭhitādīhi guṇehi vuttappakārassa sīlassa vodānaṃ hoti, te guṇe sampādetuṃ yasmā samādinnasīlena yoginā dhutaṅgasamādānaṃ kātabbaṃ. Evañhissa appicchatāsantuṭṭhitāsallekhapavivekāpacayavīriyārambhasubharatādiguṇasalilavikkhālitamalaṃ sīlañceva suparisuddhaṃ bhavissati, vatāni ca sampajjissanti. Iti anavajjasīlabbataguṇaparisuddhasabbasamācāro porāṇe ariyavaṃsattaye patiṭṭhāya catutthassa bhāvanārāmatāsaṅkhātassa ariyavaṃsassa adhigamāraho bhavissati. Tasmā dhutaṅgakathaṃ ārabhissāma.
已對照

因為世尊為那些已捨棄世間的欲味、不顧惜身體與生命、只想成就隨順行道的良家子,許可了十三頭陀支。即:糞掃衣支、三衣支、常乞食支、次第乞食支、一坐食支、一缽食支、時後不食支、林野住支、樹下住支、露地住支、冢間住支、隨處住支、常坐不臥支。此中——

Bhagavatā hi pariccattalokāmisānaṃ kāye ca jīvite ca anapekkhānaṃ anulomapaṭipadaṃyeva ārādhetukāmānaṃ kulaputtānaṃ terasadhutaṅgāni anuññātāni. Seyyathidaṃ – paṃsukūlikaṅgaṃ, tecīvarikaṅgaṃ, piṇḍapātikaṅgaṃ, sapadānacārikaṅgaṃ, ekāsanikaṅgaṃ, pattapiṇḍikaṅgaṃ, khalupacchābhattikaṅgaṃ, āraññikaṅgaṃ, rukkhamūlikaṅgaṃ, abbhokāsikaṅgaṃ, sosānikaṅgaṃ, yathāsanthatikaṅgaṃ, nesajjikaṅganti. Tattha –
已對照

從義、從相等,從受持與規定,

Atthato lakkhaṇādīhi, samādānavidhānato;
已對照

從類別、從破壞,以及從各各的功德利益,

Pabhedato bhedato ca, tassa tassānisaṃsato.
已對照

又從善三法,從頭陀等的分別,

Kusalattikato ceva, dhutādīnaṃ vibhāgato;
已對照

也從略與廣,應了知[其]抉擇。

Samāsabyāsato cāpi, viññātabbo vinicchayo.
23已對照

二十三、此中,首先「從義」:由於在街巷、冢間、垃圾堆等任何一處都處於塵土之上,就其隆起之義而言,它在那些處所如同塵土之堆,故為「糞掃(paṃsukūla)」;或者,它如塵土一樣趨向可厭之狀,故為「糞掃」,是說它走向可厭之狀。持著如此得到語源解釋的糞掃,[也稱]「糞掃」;以那為習性者,[即]「糞掃衣者(paṃsukūlika)」。糞掃衣者的支,[即]「糞掃衣支」。「支」稱為因。所以應知:以哪一種受持而他成為糞掃衣者,這就是那[受持]的增語。

23. Tattha atthatoti tāva rathikasusānasaṅkārakūṭādīnaṃ yattha katthaci paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena tesu tesu paṃsukūlamivāti paṃsukūlaṃ, atha vā paṃsu viya kucchitabhāvaṃ ulatīti paṃsukūlaṃ, kucchitabhāvaṃ gacchatīti vuttaṃ hoti. Evaṃ laddhanibbacanassa paṃsukūlassa dhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃ sīlamassāti paṃsukūliko. Paṃsukūlikassa aṅgaṃ paṃsukūlikaṅgaṃ. Aṅganti kāraṇaṃ vuccati. Tasmā yena samādānena so paṃsukūliko hoti, tassetaṃ adhivacananti veditabbaṃ.
已對照

以同一方式,以稱為僧伽梨、上衣、下衣的三衣為習性者,[即]「三衣者(tecīvarika)」。三衣者的支,[即]「三衣支」。

Eteneva nayena saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsakasaṅkhātaṃ ticīvaraṃ sīlamassāti tecīvariko. Tecīvarikassa aṅgaṃ tecīvarikaṅgaṃ.
緬 1.58已對照

而稱為施食的諸食物之團的落下,[即]「團食(piṇḍapāta)」,是說他人所施的諸食團落入缽中。他拾取那團食,即前往一家又一家尋求,故為「常乞食者(piṇḍapātika)」。或者,為食團而落下(patituṃ)是他的禁行,故為「乞食者(piṇḍapātī)」;「落下」即是「行走」。乞食者正是常乞食者。常乞食者的支,[即]「常乞食支」。

Bhikkhāsaṅkhātānaṃ pana āmisapiṇḍānaṃ pātoti piṇḍapāto, parehi dinnānaṃ piṇḍānaṃ patte nipatananti vuttaṃ hoti. Taṃ piṇḍapātaṃ uñchati taṃ taṃ kulaṃ upasaṅkamanto gavesatīti piṇḍapātiko. Piṇḍāya vā patituṃ vatametassāti piṇḍapātī, patitunti carituṃ, piṇḍapātī eva piṇḍapātiko. Piṇḍapātikassa aṅgaṃ piṇḍapātikaṅgaṃ.
已對照

「dāna」稱為切斷;離開了切斷,故為「apadāna」,即不切斷,此是其義。與不切斷俱,故為「次第(sapadāna)」,是說沒有切斷、挨家挨戶。次第而行是他的習性,故為「次第行者(sapadānacārī)」;次第行者正是「次第乞食者(sapadānacārika)」。他的支,[即]「次第乞食支」。

Dānaṃ vuccati avakhaṇḍanaṃ, apetaṃ dānatoti apadānaṃ, anavakhaṇḍananti attho. Saha apadānena sapadānaṃ, avakhaṇḍanarahitaṃ anugharanti vuttaṃ hoti. Sapadānaṃ carituṃ idamassa sīlanti sapadānacārī, sapadānacārī eva sapadānacāriko. Tassa aṅgaṃ sapadānacārikaṅgaṃ.
已對照

在一個座上的進食,[即]「一坐[食](ekāsana)」;以那為習性者,[即]「一坐食者(ekāsanika)」。他的支,[即]「一坐食支」。

Ekāsane bhojanaṃ ekāsanaṃ, taṃ sīlamassāti ekāsaniko. Tassa aṅgaṃ ekāsanikaṅgaṃ.
已對照

由於拒絕了第二個器皿,唯在一缽中的食團,[即]「缽食(pattapiṇḍa)」。如今於取缽食時作「缽食」之想,以缽食為習性者,[即]「一缽食者(pattapiṇḍika)」。他的支,[即]「一缽食支」。

Dutiyabhājanassa paṭikkhittattā kevalaṃ ekasmiṃyeva patte piṇḍo pattapiṇḍo. Idāni pattapiṇḍagahaṇe pattapiṇḍasaññaṃ katvā pattapiṇḍo sīlamassāti pattapiṇḍiko. Tassa aṅgaṃ pattapiṇḍikaṅgaṃ.
已對照

「khalu」是表遮止義的不變詞。已自恣之後所得的飯食,名為「後食(pacchābhatta)」;那後食的進食,[即]「後食之進食」;於那後食之進食中作「後食」之想,以後食為習性者,[即]「後食者(pacchābhattika)」。不是後食者,[即]「時後不食者(khalupacchābhattika)」。這是依受持而拒絕了殘食者的名稱。然而在義注中說:「khalu」是一種鳥。它以嘴銜取果子,那[果子]落下之後,就不再吃別的。這[人]與它相似,故為「時後不食者」。他的支,[即]「時後不食支」。

Khalūti paṭisedhanatthe nipāto. Pavāritena satā pacchā laddhaṃ bhattaṃ pacchābhattaṃ nāma, tassa pacchābhattassa bhojanaṃ pacchābhattabhojanaṃ, tasmiṃ pacchābhattabhojane pacchābhattasaññaṃ katvā pacchābhattaṃ sīlamassāti pacchābhattiko. Na pacchābhattiko khalupacchābhattiko. Samādānavasena paṭikkhittātirittabhojanassetaṃ nāmaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ khalūti eko sakuṇo. So mukhena phalaṃ gahetvā tasmiṃ patite puna aññaṃ na khādati. Tādiso ayanti khalupacchābhattiko. Tassa aṅgaṃ khalupacchābhattikaṅgaṃ.
已對照

以住在林野為習性者,[即]「林野住者(āraññika)」。他的支,[即]「林野住支」。

Araññe nivāso sīlamassāti āraññiko. Tassa aṅgaṃ āraññikaṅgaṃ.
已對照

在樹下住,[即]「樹下[住]」;以那為習性者,[即]「樹下住者(rukkhamūlika)」。樹下住者的支,[即]「樹下住支」。於露地住支、冢間住支也是這個方式。

Rukkhamūle nivāso rukkhamūlaṃ, taṃ sīlamassāti rukkhamūliko. Rukkhamūlikassa aṅgaṃ rukkhamūlikaṅgaṃ. Abbhokāsikasosānikaṅgesupi eseva nayo.
緬 1.59已對照

凡是所分配的,[即]「隨所分配(yathāsanthata)」——這是對最初以「這[處]歸你」如此指定的坐臥處的增語。以住在那隨所分配[之處]為習性者,[即]「隨處住者(yathāsanthatika)」。他的支,[即]「隨處住支」。

Yadeva santhataṃ yathāsanthataṃ, idaṃ tuyhaṃ pāpuṇātīti evaṃ paṭhamaṃ uddiṭṭhasenāsanassetaṃ adhivacanaṃ. Tasmiṃ yathāsanthate viharituṃ sīlamassāti yathāsanthatiko. Tassa aṅgaṃ yathāsanthatikaṅgaṃ.
已對照

拒絕躺臥,以坐姿而住為習性者,[即]「常坐不臥者(nesajjika)」。他的支,[即]「常坐不臥支」。

Sayanaṃ paṭikkhipitvā nisajjāya viharituṃ sīlamassāti nesajjiko. Tassa aṅgaṃ nesajjikaṅgaṃ.
已對照

而所有這些,都是由於以各各的受持抖落了煩惱而為「頭陀(dhuta)」的比丘之諸支;或者,由於抖落煩惱而得「頭陀」之名的智,是它們的支,故為「頭陀支」。又或者,它們由於抖落對立[之法]而為「頭陀」,又由於[是]行道[之分]而為「支」,故也是「頭陀支」。如是,首先此中應從義了知抉擇。

Sabbāneva panetāni tena tena samādānena dhutakilesattā dhutassa bhikkhuno aṅgāni, kilesadhunanato vā dhutanti laddhavohāraṃ ñāṇaṃ aṅgaṃ etesanti dhutaṅgāni. Atha vā dhutāni ca tāni paṭipakkhaniddhunanato aṅgāni ca paṭipattiyātipi dhutaṅgāni. Evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo.
已對照

而所有這些都以受持之思為相。因為這也已被說過:「凡受持者,那是人;以之受持者,那是心與心所諸法;凡是受持之思,那是頭陀支;凡所拒絕者,那是事。」又所有這些都以摧毀貪求為味,以無貪求之狀為現起,以少欲等聖法為近因。如是,此中應從相等了知抉擇。

Sabbāneva panetāni samādānacetanālakkhaṇāni. Vuttampi cetaṃ ‘‘yo samādiyati, so puggalo. Yena samādiyati, cittacetasikā ete dhammā. Yā samādānacetanā, taṃ dhutaṅgaṃ. Yaṃ paṭikkhipati, taṃ vatthū’’ti. Sabbāneva ca loluppaviddhaṃsanarasāni, nilloluppabhāvapaccupaṭṭhānāni appicchatādiariyadhammapadaṭṭhānāni. Evamettha lakkhaṇādīhi veditabbo vinicchayo.
已對照

而於「從受持與規定」等五[項]中:一切頭陀支,在世尊住世時,應正在世尊面前受持;[世尊]般涅槃後,[應]在大聲聞面前;他不在時,[應在]漏盡者、阿那含、斯陀含、須陀洹、三藏者、二藏者、一藏者、[通]一部結集者、義注師[面前];他不在時,[應在]持頭陀支者[面前];連他也不在時,應打掃塔廟庭院,蹲坐下來,如同在正等正覺者面前說話那樣受持;此外,自己受持也正是可以的。此處應講支提山(Cetiyapabbata)兩兄弟長老中兄長的頭陀支少欲的故事。這暫且是共通之論。

Samādānavidhānatotiādīsu pana pañcasu sabbāneva dhutaṅgāni dharamāne bhagavati bhagavatova santike samādātabbāni. Parinibbute mahāsāvakassa santike. Tasmiṃ asati khīṇāsavassa, anāgāmissa, sakadāgāmissa, sotāpannassa, tipiṭakassa, dvipiṭakassa, ekapiṭakassa, ekasaṅgītikassa, aṭṭhakathācariyassa. Tasmiṃ asati dhutaṅgadharassa, tasmimpi asati cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā sammāsambuddhassa santike vadantena viya samādātabbāni, apica sayampi samādātuṃ vaṭṭati eva. Ettha ca cetiyapabbate dve bhātikattherānaṃ jeṭṭhakabhātu dhutaṅgappicchatāya vatthu kathetabbaṃ. Ayaṃ tāva sādhāraṇakathā.
已對照

一、糞掃衣支論

1. Paṃsukūlikaṅgakathā
24緬 1.60已對照

二十四、如今我們將逐一解釋每一[支]的受持、規定、類別、破壞、功德利益。首先,糞掃衣支是以「我拒絕居士所施的衣」「我受持糞掃衣支」這兩句話中的任何一句而受持的。這暫且是此中的受持。

24. Idāni ekekassa samādānavidhānappabhedabhedānisaṃse vaṇṇayissāma. Paṃsukūlikaṅgaṃ tāva ‘‘gahapatidānacīvaraṃ paṭikkhipāmi, paṃsukūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesu dvīsu vacanesu aññatarena samādinnaṃ hoti. Idaṃ tāvettha samādānaṃ.
已對照

而如此受持了頭陀支的他,應取冢間衣、店門衣、街巷布、垃圾堆布、產布、浴布、渡口布、往返衣、火燒衣、牛嚼衣、白蟻齧衣、鼠齧衣、斷邊衣、斷緣衣、幡取衣、塔衣、沙門衣、灌頂衣、神通所成衣、路上衣、風吹衣、天授衣、海浪衣這些之中的任何一種衣,撕開之後捨去脆弱之處,洗淨堅實之處,作成衣,除去原有的居士衣之後受用。

Evaṃ samādinnadhutaṅgena pana tena sosānikaṃ, pāpaṇikaṃ, rathiyacoḷaṃ, saṅkāracoḷaṃ, sotthiyaṃ, nhānacoḷaṃ, titthacoḷaṃ, gatapaccāgataṃ, aggiḍaḍḍhaṃ, gokhāyitaṃ, upacikākhāyitaṃ, undūrakhāyitaṃ, antacchinnaṃ, dasācchinnaṃ, dhajāhaṭaṃ, thūpacīvaraṃ, samaṇacīvaraṃ, ābhisekikaṃ, iddhimayaṃ, panthikaṃ, vātāhaṭaṃ, devadattiyaṃ, sāmuddiyantietesu aññataraṃ cīvaraṃ gahetvā phāletvā dubbalaṭṭhānaṃ pahāya thiraṭṭhānāni dhovitvā cīvaraṃ katvā porāṇaṃ gahapaticīvaraṃ apanetvā paribhuñjitabbaṃ.
已對照

此中,「冢間衣」即掉落在冢間的。「店門衣」即掉落在店門口的。「街巷布」即求福的人們從窗口拋到街巷的布。「垃圾堆布」即拋棄在垃圾處的布。「產布」即擦拭了胎垢之後拋棄的布。相傳帝須大臣之母令人以值一百[錢]的布擦拭胎垢,[想]「糞掃衣者們會取的」,便令人拋棄在多羅韋利路上。比丘們只為[補綴]破舊之處而取[它]。「浴布」即被驅鬼醫連頭一起沐浴了的人們,[認為]是「不祥之布」而拋棄離去的[布]。

Tattha sosānikanti susāne patitakaṃ. Pāpaṇikanti āpaṇadvāre patitakaṃ. Rathiyacoḷanti puññatthikehi vātapānantarena rathikāya chaḍḍitacoḷakaṃ. Saṅkāracoḷanti saṅkāraṭṭhāne chaḍḍitacoḷakaṃ. Sotthiyanti gabbhamalaṃ puñchitvā chaḍḍitavatthaṃ. Tissāmaccamātā kira satagghanakena vatthena gabbhamalaṃ puñchāpetvā paṃsukūlikā gaṇhissantīti tālaveḷimagge chaḍḍāpesi. Bhikkhū jiṇṇakaṭṭhānatthameva gaṇhanti. Nhānacoḷanti yaṃ bhūtavejjehi sasīsaṃ nhāpitā kāḷakaṇṇicoḷanti chaḍḍetvā gacchanti.
已對照

「渡口布」即拋棄在沐浴渡口的碎布。「往返衣」即人們去了冢間回來、沐浴之後拋棄的[布]。「火燒衣」即被火燒了一部分的[布],因為人們會拋棄它。「牛嚼衣」等是明顯的,因為那樣的[布]人們也會拋棄。「幡取衣」:人們登船時繫上幡而登,在他們走出視線之後取它是可以的;而在戰場上繫著幡而樹立的[幡],在兩軍都離去之時,取它也是可以的。

Titthacoḷanti nhānatitthe chaḍḍitapilotikā. Gatapaccāgatanti yaṃ manussā susānaṃ gantvā paccāgatā nhatvā chaḍḍenti. Aggiḍaḍḍhanti agginā ḍaḍḍhappadesaṃ. Tañhi manussā chaḍḍenti. Gokhāyitādīni pākaṭāneva. Tādisānipi hi manussā chaḍḍenti. Dhajāhaṭanti nāvaṃ ārohantā dhajaṃ bandhitvā ārūhanti. Taṃ tesaṃ dassanātikkame gahetuṃ vaṭṭati. Yampi yuddhabhūmiyaṃ dhajaṃ bandhitvā ṭhapitaṃ, taṃ dvinnampi senānaṃ gatakāle gahetuṃ vaṭṭati.
緬 1.61已對照

「塔衣」即圍繞蟻冢而作了供祭的[布]。「沙門衣」即屬於比丘的。「灌頂衣」即國王在灌頂之處拋棄的衣。「神通所成衣」即「善來比丘」的衣。「路上衣」即掉落在途中的。而若是物主因失念而掉落的,應守候一會兒再取。「風吹衣」即被風吹走而落在遠處的,不見物主的人取它是可以的。「天授衣」即如阿那律長老那樣由天神所施的。「海浪衣」即被海浪衝上陸地的。

Thūpacīvaranti vammikaṃ parikkhipitvā balikammaṃ kataṃ. Samaṇacīvaranti bhikkhusantakaṃ. Ābhisekikanti rañño abhisekaṭṭhāne chaḍḍitacīvaraṃ. Iddhimayanti ehibhikkhucīvaraṃ. Panthikanti antarāmagge patitakaṃ. Yaṃ pana sāmikānaṃ satisammosena patitaṃ, taṃ thokaṃ rakkhitvā gahetabbaṃ. Vātāhaṭanti vātena paharitvā dūre pātitaṃ, taṃ pana sāmike apassantena gahetuṃ vaṭṭati. Devadattiyanti anuruddhattherassa viya devatāhi dinnakaṃ. Sāmuddiyanti samuddavīcīhi thale ussāritaṃ.
已對照

而凡是以「我們施給僧團」而施的,或以乞布而行的人們所得的,那不是糞掃衣。在比丘所施的[衣]中,凡是依戒臘次第令[人]取而施的,或是坐臥處衣,那也不是糞掃衣。唯有不令[人]取而施的才是糞掃衣。其中,凡是施主們放在比丘腳邊、而那比丘放在糞掃衣者手中而施的,那名為「一邊清淨」。凡是放在比丘手中而施、而他放在[糞掃衣者]腳邊的,那也是「一邊清淨」。凡是放在比丘腳邊、而他也同樣[放在腳邊]而施的,那是「兩邊清淨」。凡是放在手中而得、又放在手中[而施]的,那名為「非上品衣」。如是,糞掃衣者應知這糞掃衣的差別之後受用衣。這是此中的規定。

Yaṃ pana saṅghassa demāti dinnaṃ, coḷakabhikkhāya vā caramānehi laddhaṃ, na taṃ paṃsukūlaṃ. Bhikkhudattiyepi yaṃ vassaggena gāhetvā vā dīyati, senāsanacīvaraṃ vā hoti, na taṃ paṃsukūlaṃ. No gāhāpetvā dinnameva paṃsukūlaṃ. Tatrapi yaṃ dāyakehi bhikkhussa pādamūle nikkhittaṃ, tena pana bhikkhunā paṃsukūlikassa hatthe ṭhapetvā dinnaṃ, taṃ ekatosuddhikaṃ nāma. Yaṃ bhikkhuno hatthe ṭhapetvā dinnaṃ, tena pana pādamūle ṭhapitaṃ, tampi ekatosuddhikaṃ. Yaṃ bhikkhunopi pādamūle ṭhapitaṃ, tenāpi tatheva dinnaṃ, taṃ ubhatosuddhikaṃ. Yaṃ hatthe ṭhapetvā laddhaṃ, hattheyeva ṭhapitaṃ, taṃ anukkaṭṭhacīvaraṃ nāma. Iti imaṃ paṃsukūlabhedaṃ ñatvā paṃsukūlikena cīvaraṃ paribhuñjitabbanti idamettha vidhānaṃ.
已對照

而這是類別:糞掃衣者有三種:上品、中品、下品。此中,只取冢間衣者為上品;取[人們想]「出家人會取」而放置的[布]者為中品;取放在腳邊而施的[布]者為下品。

Ayaṃ pana pabhedo, tayo paṃsukūlikā ukkaṭṭho majjhimo mudūti. Tattha sosānikaṃyeva gaṇhanto ukkaṭṭho hoti. Pabbajitā gaṇhissantīti ṭhapitakaṃ gaṇhanto majjhimo. Pādamūle ṭhapetvā dinnakaṃ gaṇhanto mudūti.
已對照

他們之中,無論是誰,以自己的喜好接受在家人所施之[衣]的剎那,頭陀支便破了。這是此中的破壞。

Tesu yassa kassaci attano ruciyā gihidinnakaṃ sāditakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.
已對照

而這是功德利益:依「出家依糞掃衣」(《大品》128)之語,有與所依相應的行道;安住於第一聖種;無守護之苦;生活不依賴他人;於賊怖無怖;無受用之渴愛;有合宜於沙門的資具;有世尊所稱讚的「既少、又易得,而且無罪」(《增支部》4.27;《如是語》101)的資具;令人淨信;少欲等[德]之果的成就;正行道的增長;令後人仿效所見。

Ayaṃ panānisaṃso, ‘‘paṃsukūlacīvaraṃ nissāya pabbajjā’’ti (mahāva. 128) vacanato nissayānurūpapaṭipattisabbhāvo, paṭhame ariyavaṃse patiṭṭhānaṃ, ārakkhadukkhābhāvo, aparāyattavuttitā, corabhayena abhayatā, paribhogataṇhāya abhāvo, samaṇasāruppaparikkhāratā, ‘‘appāni ceva sulabhāni ca tāni ca anavajjānī’’ti (a. ni. 4.27; itivu. 101) bhagavatā saṃvaṇṇitapaccayatā, pāsādikatā, appicchatādīnaṃ phalanipphatti, sammāpaṭipattiyā anubrūhanaṃ, pacchimāya janatāya diṭṭhānugatiāpādananti.
已對照

為摧破魔軍,持糞掃衣的行者,

Mārasenavighātāya, paṃsukūladharo yati;
已對照

猶如戰陣中披上鎧甲的剎帝利一般輝耀。

Sannaddhakavaco yuddhe, khattiyo viya sobhati.
緬 1.62已對照

捨棄迦屍[衣]等上妙衣服,

Pahāya kāsikādīni, varavatthāni dhāritaṃ;
已對照

世間所尊所持的那糞掃衣,誰不持呢?

Yaṃ lokagarunā ko taṃ, paṃsukūlaṃ na dhāraye.
已對照

所以,比丘憶念著自己的誓言,

Tasmā hi attano bhikkhu, paṭiññaṃ samanussaraṃ;
已對照

應樂於順應瑜伽行的糞掃衣。

Yogācārānukūlamhi, paṃsukūle rato siyāti.
已對照

這暫且是關於糞掃衣支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

Ayaṃ tāva paṃsukūlikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

二、三衣支論

2. Tecīvarikaṅgakathā
25已對照

二十五、緊接其後,三衣支是以「我拒絕第四衣」「我受持三衣支」這兩句話中的任何一句而受持的。

25. Tadanantaraṃ pana tecīvarikaṅgaṃ ‘‘catutthakacīvaraṃ paṭikkhipāmi, tecīvarikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
已對照

而那三衣者得到衣布之後,只要由於不安適而不能作[衣],或得不到料理者,或針等之中他缺少某一樣,在那期間[可以]存放。以存放為緣的過失是沒有的。然而從染了的時候起,就不可以存放;[存放者]名為「頭陀支之賊」。這是它的規定。

Tena pana tecīvarikena cīvaradussaṃ labhitvā yāva aphāsukabhāvena kātuṃ vā na sakkoti, vicārakaṃ vā na labhati, sūciādīsu vāssa kiñci na sampajjati, tāva nikkhipitabbaṃ. Nikkhittapaccayā doso natthi. Rajitakālato pana paṭṭhāya nikkhipituṃ na vaṭṭati, dhutaṅgacoro nāma hoti. Idamassa vidhānaṃ.
已對照

而從類別來說,這[支]也有三種。此中,上品者在染[衣]之時,應先染下衣或上衣,穿上它之後再染另一件;披上那[件]之後,應染僧伽梨。而僧伽梨是不可以[當下衣]穿的。這是他在村邊坐臥處的義務。而在林野[坐臥處],兩件一起洗染是可以的。但應坐在近處,使[他]見到任何人時能拉過袈裟蓋在[身]上。中品者,在染房中有名為「染用袈裟」的[衣],穿上或披上它作染事是可以的。下品者,穿上或披上相宜比丘們的衣作染事是可以的。在那裡的敷具,他[用]也是可以的,但常時受用是不可以的。相宜比丘們的衣,他時時受用也是可以的。而頭陀支的三衣者,作為第四[衣]而用的,唯有肩袈裟是可以的;而且那[肩袈裟]唯有寬一搩手、長三肘才是可以的。

Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhena rajanakāle paṭhamaṃ antaravāsakaṃ vā uttarāsaṅgaṃ vā rajitvā taṃ nivāsetvā itaraṃ rajitabbaṃ. Taṃ pārupitvā saṅghāṭi rajitabbā. Saṅghāṭiṃ pana nivāsetuṃ na vaṭṭati. Idamassa gāmantasenāsane vattaṃ. Āraññake pana dve ekato dhovitvā rajituṃ vaṭṭati. Yathā pana kañci disvā sakkoti kāsāvaṃ ākaḍḍhitvā uparikātuṃ, evaṃ āsanne ṭhāne nisīditabbaṃ. Majjhimassa rajanasālāyaṃ rajanakāsāvaṃ nāma hoti, taṃ nivāsetvā vā pārupitvā vā rajanakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Mudukassa sabhāgabhikkhūnaṃ cīvarāni nivāsetvā vā pārupitvā vā rajanakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tatraṭṭhakapaccattharaṇampi tassa vaṭṭati. Pariharituṃ pana na vaṭṭati. Sabhāgabhikkhūnaṃ cīvarampi antarantarā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Dhutaṅgatecīvarikassa pana catutthaṃ vattamānaṃ aṃsakāsāvameva vaṭṭati. Tañca kho vitthārato vidatthi, dīghato tihatthameva vaṭṭati.
已對照

而這三種[人],在接受第四衣的剎那,頭陀支便破了。這是此中的破壞。

Imesaṃ pana tiṇṇampi catutthakacīvaraṃ sāditakkhaṇeyeva dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.
緬 1.63已對照

而這是功德利益:三衣者比丘以護身的衣而知足。由此,他如鳥一般,只帶著[衣]便能前行;少營作;避免衣的儲積;生活輕快;舍斷對多餘之衣的貪求;由於對許可之物知量而作,[而有]削減的生活;少欲等[德]之果的成就——如是等諸德得以成就。

Ayaṃ panānisaṃso, tecīvariko bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena. Tenassa pakkhino viya samādāyeva gamanaṃ, appasamārambhatā, vatthasannidhiparivajjanaṃ, sallahukavuttitā, atirekacīvaraloluppappahānaṃ, kappiye mattakāritāya sallekhavuttitā, appicchatādīnaṃ phalanipphattīti evamādayo guṇā sampajjantīti.
已對照

捨棄對多餘衣物的渴愛,遠離儲積的堅固者,

Atirekavatthataṇhaṃ, pahāya sannidhivivajjito dhīro;
已對照

了知知足之樂味的瑜伽者,成為持三衣者。

Santosasukharasaññū, ticīvaradharo bhavati yogī.
已對照

所以,殊勝的瑜伽者帶著缽而行,如鳥[帶著羽翼]一般只帶著衣,

Tasmā sapattacaraṇo, pakkhīva sacīvarova yogivaro;
已對照

若想安樂地隨處遊行,應樂於衣的節制。

Sukhamanuvicaritukāmo, cīvaraniyame ratiṃ kayirāti.
已對照

這是關於三衣支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

Ayaṃ tecīvarikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

三、常乞食支論

3. Piṇḍapātikaṅgakathā
26緬 1.64已對照

二十六、常乞食支也是以「我拒絕額外利養」「我受持常乞食支」這兩句話中的任何一句而受持的。

而那常乞食者不應接受「僧食、指定食、請食、籌食、半月食、布薩食、月初日食、客食、遠行者食、病者食、看病者食、寺食、首家食、輪番食」這十四種食。然而若不以「請接受僧食」等方式說,而是說「願僧團在我們家中接受施食,你們也請接受施食」而施的,那些是可以接受的。從僧團[所得]的無食物之籌,以及在寺中煮好的飯食,也都正是可以的。這是它的規定。

而從類別來說,這[支]也有三種。此中,上品者接受從前面、從後面送來的施食,站在所到的門前,也把缽交給接缽的人們,也接受送到迴歸處而施的施食;然而那一天他不坐下來接受施食。中品者那一天坐下來也接受,然而不同意明天的[施食]。下品者對明天、後天的施食也同意。那兩者都得不到自在住之樂,唯有上品者才得到。相傳在某村有聖種[經的]說法,上品者對另外兩位說:「賢友們,來,我們去聽法吧。」他們之中,一位說:「尊者,我被一個人請坐下了。」另一位[說]:「尊者,我已對一個人同意了明天的施食。」如是,他們兩人都失去了[聞法]。另一位一早去乞食之後前往,領受了法味。

而這三種[人],在接受僧食等額外利養的剎那,頭陀支便破了。這是此中的破壞。

而這是功德利益:依「出家依乞來的團食」(《增支部》4.27;《如是語》101)之語,有與所依相應的行道;安住於第二聖種;生活不依賴他人;有世尊所稱讚的「既少、又易得,而且無罪」的資具;摧破懈怠;活命遍淨;圓滿眾學法的行道;不養他人;攝益他人;舍斷慢;遮止味的渴愛;不犯別眾食、展轉食、[食前食後]訪家諸學處;與少欲等[德]隨順的生活;正行道的增長;悲憫後人。

滿足於乞來的團食,活命不依賴他人,

已舍斷對食物之貪求的行者,成為通行四方者。

他除遣懈怠,活命得以清淨;

所以,有善慧者不應輕視乞食之行。

因為對於這樣的人——

「對於常乞食的比丘,

自養而不養他人者,

諸天也羨慕那樣的人,

只要他不依止利養與名聲。」

26. Piṇḍapātikaṅgampi ‘‘atirekalābhaṃ paṭikkhipāmi, piṇḍapātikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
Tena pana piṇḍapātikena ‘‘saṅghabhattaṃ, uddesabhattaṃ, nimantanabhattaṃ, salākabhattaṃ, pakkhikaṃ, uposathikaṃ, pāṭipadikaṃ, āgantukabhattaṃ, gamikabhattaṃ, gilānabhattaṃ, gilānupaṭṭhākabhattaṃ, vihārabhattaṃ, dhurabhattaṃ, vārakabhatta’’nti etāni cuddasa bhattāni na sāditabbāni. Sace pana ‘‘saṅghabhattaṃ gaṇhathā’’tiādinā nayena avatvā ‘‘amhākaṃ gehe saṅgho bhikkhaṃ gaṇhātu, tumhepi bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā dinnāni honti, tāni sādituṃ vaṭṭanti. Saṅghato nirāmisasalākāpi vihāre pakkabhattampi vaṭṭatiyevāti idamassa vidhānaṃ.
Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho puratopi pacchatopi āhaṭabhikkhaṃ gaṇhati, pattadvāre ṭhatvā pattaṃ gaṇhantānampi deti, paṭikkamanaṃ āharitvā dinnabhikkhampi gaṇhati, taṃ divasaṃ pana nisīditvā bhikkhaṃ na gaṇhati. Majjhimo taṃ divasaṃ nisīditvāpi gaṇhati, svātanāya pana nādhivāseti. Mudukosvātanāyapi punadivasāyapi bhikkhaṃ adhivāseti. Te ubhopi serivihārasukhaṃ na labhanti, ukkaṭṭhova labhati. Ekasmiṃ kira gāme ariyavaṃso hoti, ukkaṭṭho itare āha – ‘‘āyāmāvuso, dhammasavanāyā’’ti. Tesu eko ekenamhi, bhante, manussena nisīdāpitoti āha. Aparo mayā, bhante, svātanāya ekassa bhikkhā adhivāsitāti. Evaṃ te ubho parihīnā. Itaro pātova piṇḍāya caritvā gantvā dhammarasaṃ paṭisaṃvedesi.
Imesaṃ pana tiṇṇampi saṅghabhattādiatirekalābhaṃ sāditakkhaṇeva dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.
Ayaṃ panānisaṃso, ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjā’’ti (a. ni. 4.27; itivu. 101) vacanato nissayānurūpapaṭipattisabbhāvo, dutiye ariyavaṃse patiṭṭhānaṃ, aparāyattavuttitā, ‘‘appāni ceva sulabhāni ca tāni ca anavajjānī’’ti bhagavatā saṃvaṇṇitapaccayatā, kosajjanimmaddanatā, parisuddhājīvatā, sekhiyapaṭipattipūraṇaṃ, aparapositā, parānuggahakiriyā, mānappahānaṃ, rasataṇhānivāraṇaṃ, gaṇabhojanaparamparabhojanacārittasikkhāpadehi anāpattitā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitā, sammāpaṭipattibrūhanaṃ, pacchimajanatānukampananti.
Piṇḍiyālopasantuṭṭho, aparāyattajīviko;
Pahīnāhāraloluppo, hoti cātuddiso yati.
Vinodayati kosajjaṃ, ājīvassa visujjhati;
Tasmā hi nātimaññeyya, bhikkhācariyāya sumedhaso.
Evarūpassa hi –
‘‘Piṇḍapātikassa bhikkhuno,
Attabharassa anaññaposino;
Devāpi pihayanti tādino,
No ce lābhasilokanissito’’ti.
已對照

這是關於常乞食支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

Ayaṃ piṇḍapātikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

四、次第乞食支論

4. Sapadānacārikaṅgakathā
27緬 1.65已對照

二十七、次第乞食支也是以「我拒絕貪求之行」「我受持次第乞食支」這兩句話中的任何一句而受持的。

而那次第乞食者應站在村門察看有無危難。在哪條街巷或哪個村有危難,捨棄它而到別處去行[乞]是可以的。在哪個家門、哪條街巷或哪個村什麼也得不到,應作「非村」之想而走過。在哪裡得到任何東西,捨棄那裡而走開是不可以的。而這位比丘應較早進入[村],因為這樣他才能捨棄不安適之處而到別處去。而若在寺中行施的人們,或在途中走來的人們,取過他的缽而施與團食,那是可以的。而這[比丘]即使在走路時,在乞食之時,也應不越過所到的村而行[乞]。在那裡得不到,或只得到少許,應依村的次第而行[乞]。這是它的規定。

而從類別來說,這[支]也有三種。此中,上品者對從前面送來的施食、從後面送來的施食、送到迴歸處而施的[施食]都不接受;然而在所到的門前會交出缽。因為在這頭陀支上,沒有與大迦葉長老相等的;連他也只有交出缽的[那一]處為人所知。中品者接受從前面或從後面送來的、也接受送到迴歸處的[施食],在所到的門前也交出缽,然而不坐下來等候施食。如是他隨順於上品的常乞食者。下品者那一天坐下來等候。

而這三種[人],在貪求之行一生起之時,頭陀支便破了。這是此中的破壞。

而這是功德利益:於諸家中常為新來者;如月;舍斷家慳;平等悲憫;無常往來俗家者等的過患;不歡喜召請;不求送來[之食];與少欲等[德]隨順的生活。

如月一般,於諸家中常為新來者,

無慳、對一切平等悲憫,

解脫了常往來俗家者等的過患,

這樣的比丘在此成為次第乞食者。

所以,捨棄了貪求之行,

眼向下看,只看一軛之遠,

若希求在地上自在而行,

堅固者應行次第乞食之行。

27. Sapadānacārikaṅgampi ‘‘loluppacāraṃ paṭikkhipāmi, sapadānacārikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
Tena pana sapadānacārikena gāmadvāre ṭhatvā parissayābhāvo sallakkhetabbo. Yassā racchāya vā gāme vā parissayo hoti, taṃ pahāya aññattha carituṃ vaṭṭati. Yasmiṃ gharadvāre vā racchāya vā gāme vā kiñci na labhati, agāmasaññaṃ katvā gantabbaṃ. Yattha kiñci labhati, taṃ pahāya gantuṃ na vaṭṭati. Iminā ca bhikkhunā kālataraṃ pavisitabbaṃ, evañhi aphāsukaṭṭhānaṃ pahāya aññattha gantuṃ sakkhissati. Sace panassa vihāre dānaṃ dentā antarāmagge vā āgacchantā manussā pattaṃ gahetvā piṇḍapātaṃ denti vaṭṭati. Iminā ca maggaṃ gacchantenāpi bhikkhācāravelāyaṃ sampattagāmaṃ anatikkamitvā caritabbameva. Tattha alabhitvā vā thokaṃ labhitvā vā gāmapaṭipāṭiyā caritabbanti idamassa vidhānaṃ.
Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho purato āhaṭabhikkhampi pacchato āhaṭabhikkhampi paṭikkamanaṃ āharitvā diyyamānampi na gaṇhati, pattadvāre pana pattaṃ vissajjeti. Imasmiñhi dhutaṅge mahākassapattherena sadiso nāma natthi. Tassapi pattavissaṭṭhaṭṭhānameva paññāyati. Majjhimo purato vā pacchato vā āhaṭampi paṭikkamanaṃ āhaṭampi gaṇhati, pattadvārepi pattaṃ vissajjeti, na pana bhikkhaṃ āgamayamāno nisīdati. Evaṃ so ukkaṭṭhapiṇḍapātikassa anulometi. Muduko taṃ divasaṃ nisīditvā āgameti.
Imesaṃ pana tiṇṇampi loluppacāre uppannamatte dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.
Ayaṃ panānisaṃso, kulesu niccanavakatā, candūpamatā, kulamaccherappahānaṃ, samānukampitā, kulūpakādīnavābhāvo, avhānānabhinandanā, abhihārena anatthikatā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.
Candūpamo niccanavo kulesu,
Amaccharī sabbasamānukampo;
Kulūpakādīnavavippamutto,
Hotīdha bhikkhu sapadānacārī.
Loluppacārañca pahāya tasmā,
Okkhittacakkhu yugamattadassī;
Ākaṅkhamāno bhuvi sericāraṃ,
Careyya dhīro sapadānacāranti.
已對照

這是關於次第乞食支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

Ayaṃ sapadānacārikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

五、一坐食支論

5. Ekāsanikaṅgakathā
28緬 1.67已對照

二十八、一坐食支也是以「我拒絕異座之食」「我受持一坐食支」這兩句話中的任何一句而受持的。

而那一坐食者在坐堂坐下時,不應坐在長老座上,應察看「這[座]將會輪到我」的適當座位而坐。若在他飯食吃到一半時,阿闍梨或戒師來了,起身行義務是可以的。然而三藏小阿跋亞長老說:「或守住座位,或守住飯食;這人飯食吃到一半,所以讓他行義務,但不要再吃飯食了。」這是它的規定。

而從類別來說,這[支]也有三種。此中,上品者,無論[食物]少或多,他把手伸入哪一份飯食,就不得取另外的。即使人們[想]「長老什麼也沒有吃」而送來熟酥等,也只可作藥用,不可作食物用。中品者,只要缽中的飯未盡,就可以取另外的,因為這[人]名為「以飯食為限者」。下品者,只要未從座上起身,就可以吃。因為他或是「以水為限者」——由於在取洗缽[水]之前一直吃;或是「以座為限者」——由於在起身之前一直吃。

而這三種[人],在吃了異座之食的剎那,頭陀支便破了。這是此中的破壞。

而這是功德利益:少病、少惱、輕快起身、有力、安樂住;不以非殘食為緣而犯罪;除遣味的渴愛;與少欲等[德]隨順的生活。

對樂於一坐食的行者,

以飲食為緣的諸病不能

侵襲;不貪求味者,

不令自己的[瑜伽之]業退減。

如是,對這安樂住之因、

為樂於清淨削減者所親近的,

意清淨的行者應生起

對一坐食的喜樂。

28. Ekāsanikaṅgampi ‘‘nānāsanabhojanaṃ paṭikkhipāmi, ekāsanikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
Tena pana ekāsanikena āsanasālāyaṃ nisīdantena therāsane anisīditvā ‘‘idaṃ mayhaṃ pāpuṇissatī’’ti patirūpaṃ āsanaṃ sallakkhetvā nisīditabbaṃ. Sacassa vippakate bhojane ācariyo vā upajjhāyo vā āgacchati, uṭṭhāya vattaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā, ayañca vippakatabhojano, tasmā vattaṃ karotu, bhojanaṃ pana mā bhuñjatū’’ti. Idamassa vidhānaṃ.
Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho appaṃ vā hotu bahu vā, yamhi bhojane hatthaṃ otāreti, tato aññaṃ gaṇhituṃ na labhati. Sacepi manussā ‘‘therena na kiñci bhutta’’nti sappiādīni āharanti, bhesajjatthameva vaṭṭanti, na āhāratthaṃ. Majjhimo yāva patte bhattaṃ na khīyati, tāva aññaṃ gaṇhituṃ labhati. Ayañhi bhojanapariyantiko nāma hoti. Muduko yāva āsanā na vuṭṭhāti tāva bhuñjituṃ labhati. So hi udakapariyantiko vā hoti yāva pattadhovanaṃ na gaṇhāti tāva bhuñjanato, āsanapariyantiko vā yāva na vuṭṭhāti tāva bhuñjanato.
Imesaṃ pana tiṇṇampi nānāsanabhojanaṃ bhuttakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.
Ayaṃ panānisaṃso, appābādhatā, appātaṅkatā, lahuṭṭhānaṃ, balaṃ, phāsuvihāro, anatirittapaccayā anāpatti, rasataṇhāvinodanaṃ appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.
Ekāsanabhojane rataṃ,
Na yatiṃ bhojanapaccayā rujā;
Visahanti rase alolupo,
Parihāpeti na kammamattano.
Iti phāsuvihārakāraṇe,
Sucisallekharatūpasevite;
Janayetha visuddhamānaso,
Ratimekāsanabhojane yatīti.
已對照

這是關於一坐食支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

Ayaṃ ekāsanikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

六、一缽食支論

6. Pattapiṇḍikaṅgakathā
29緬 1.68已對照

二十九、一缽食支也是以「我拒絕第二個器皿」「我受持一缽食支」這兩句話中的任何一句而受持的。

而那一缽食者在喝粥之時,若得到放在器皿中的菜,應先吃菜,或先喝粥。而若放入粥中,在放入臭魚等菜時,粥會變得可厭,而唯有作成不可厭的才可以吃。所以這是就那樣的菜而說的。而凡是蜜、糖等不可厭的,應放入[粥中]。而取時應只取適量。生菜可以用手拿著吃。然而若不那樣做,就應放入缽中。而由於拒絕了第二個器皿,連其他的樹葉也是不可以的。這是它的規定。

而從類別來說,這[支]也有三種。此中,上品者除了吃甘蔗之時以外,連渣滓也不可以丟棄;飯糰、魚、肉、餅也不可以掰開來吃。中品者可以用一隻手掰開來吃;這[人]名為「用手者」。而下品者名為「用缽者」;凡是能放入缽中的,他都可以用手或用牙掰開來吃。

而這三種[人],在接受第二個器皿的剎那,頭陀支便破了。這是此中的破壞。

而這是功德利益:除遣對種種味的渴愛;舍斷過欲;於食物只見其用途;無攜帶盤等的疲勞;不散亂地進食;與少欲等[德]隨順的生活。

捨棄種種器皿的散亂,眼向下看,

善持禁戒者如同掘除味渴愛的根,

如同持著有形的知足,心意歡喜地

受用飲食——除了一缽食者,還有誰呢?

這是關於一缽食支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

29. Pattapiṇḍikaṅgampi ‘‘dutiyakabhājanaṃ paṭikkhipāmi, pattapiṇḍikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
Tena pana pattapiṇḍikena yāgupānakāle bhājane ṭhapetvā byañjane laddhe byañjanaṃ vā paṭhamaṃ khāditabbaṃ, yāgu vā pātabbā. Sace pana yāguyaṃ pakkhipati, pūtimacchakādimhi byañjane pakkhitte yāgu paṭikūlā hoti, appaṭikūlameva ca katvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Tasmā tathārūpaṃ byañjanaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ. Yaṃ pana madhusakkarādikaṃ appaṭikūlaṃ hoti, taṃ pakkhipitabbaṃ. Gaṇhantena ca pamāṇayuttameva gaṇhitabbaṃ. Āmakasākaṃ hatthena gahetvā khādituṃ vaṭṭati. Tathā pana akatvā patteyeva pakkhipitabbaṃ. Dutiyakabhājanassa pana paṭikkhittattā aññaṃ rukkhapaṇṇampi na vaṭṭatīti idamassa vidhānaṃ.
Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhassa aññatra ucchukhādanakālā kacavarampi chaḍḍetuṃ na vaṭṭati. Odanapiṇḍamacchamaṃsapūvepi bhinditvā khādituṃ na vaṭṭati. Majjhimassa ekena hatthena bhinditvā khādituṃ vaṭṭati, hatthayogī nāmesa. Muduko pana pattayogī nāma hoti, tassa yaṃ sakkā hoti patte pakkhipituṃ, taṃ sabbaṃ hatthena vā dantehi vā bhinditvā khādituṃ vaṭṭati.
Imesaṃ pana tiṇṇampi dutiyakabhājanaṃ sāditakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.
Ayaṃ panānisaṃso, nānārasataṇhāvinodanaṃ. Atricchatāya pahānaṃ, āhāre payojanamattadassitā, thālakādipariharaṇakhedābhāvo, avikkhittabhojitā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.
Nānābhājanavikkhepaṃ, hitvā okkhittalocano;
Khaṇanto viya mūlāni, rasataṇhāya subbato.
Sarūpaṃ viya santuṭṭhiṃ, dhārayanto sumānaso;
Paribhuñjeyya āhāraṃ, ko añño pattapiṇḍikoti.
Ayaṃ pattapiṇḍikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

七、時後不食支論

7. Khalupacchābhattikaṅgakathā
30緬 1.69已對照

三十、時後不食支也是以「我拒絕殘食」「我受持時後不食支」這兩句話中的任何一句而受持的。

而那時後不食者,在自恣之後,不應再令[人]把食物作成許可的而吃。這是它的規定。

而從類別來說,這[支]也有三種。此中,上品者,由於在第一團[食]上沒有所謂的自恣,而是在吞嚥那[第一團]時拒絕另外的[食物]才有[自恣],所以如是已自恣者,吞下第一團之後,便不吃第二團。中品者,在哪一份飯食上自恣,就只吃那[一份]。而下品者,只要未從座上起身,就一直吃。

而這三種[人],在已自恣後令[人]作成許可的而吃的剎那,頭陀支便破了。這是此中的破壞。

而這是功德利益:遠離食非殘食之罪;無貪腹之性;無食物的儲積;不再尋求;與少欲等[德]隨順的生活。

堅固者不遭受尋求的疲勞,也不作儲積;

時後不食的瑜伽者,舍斷貪腹之性。

所以,對這善逝所稱讚的、能生起知足之德等增長的,

想要抖落過失的瑜伽者,應親近這頭陀支。

這是關於時後不食支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

30. Khalupacchābhattikaṅgampi ‘‘atirittabhojanaṃ paṭikkhipāmi, khalupacchābhattikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
Tena pana khalupacchābhattikena pavāretvā puna bhojanaṃ kappiyaṃ kāretvā na bhuñjitabbaṃ. Idamassa vidhānaṃ.
Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho yasmā paṭhamapiṇḍe pavāraṇā nāma natthi, tasmiṃ pana ajjhohariyamāne aññaṃ paṭikkhipato hoti, tasmā evaṃ pavārito paṭhamapiṇḍaṃ ajjhoharitvā dutiyapiṇḍaṃ na bhuñjati. Majjhimo yasmiṃ bhojane pavārito, tadeva bhuñjati. Muduko pana yāva āsanā na vuṭṭhāti tāva bhuñjati.
Imesaṃ pana tiṇṇampi pavāritānaṃ kappiyaṃ kārāpetvā bhuttakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.
Ayaṃ panānisaṃso, anatirittabhojanāpattiyā dūrabhāvo, odarikattābhāvo, nirāmisasannidhitā, puna pariyesanāya abhāvo, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.
Pariyesanāya khedaṃ, na yāti na karoti sannidhiṃ dhīro;
Odarikattaṃ pajahati, khalupacchābhattiko yogī.
Tasmā sugatapasatthaṃ, santosaguṇādivuḍḍhisañjananaṃ;
Dose vidhunitukāmo, bhajeyya yogī dhutaṅgamidanti.
Ayaṃ khalupacchābhattikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

八、林野住支論

8. Āraññikaṅgakathā
31緬 1.70已對照

三十一、林野住支也以「我拒絕村邊的坐臥處,我受持林野住支」這兩句中任一句之語而受持。

而那林野住者應舍離村邊的坐臥處,在林野中住到黎明升起。此中,連同近郊在內的村落本身,就是村邊的坐臥處。

所謂村落:凡是或有一間屋、或有多間屋,或有圍牆、或無圍牆,或有人、或無人,甚至凡是駐留超過四個月的任何商隊,[都是村落]。

所謂村落的近郊:對有圍牆的村落而言,若像阿㝹羅陀城(Anurādhapura)那樣有兩根因陀羅柱,[便是]站在內側因陀羅柱處的中等力氣之人的一土塊投擲之距。它的相,持律者們說:猶如年輕人顯示自己的力氣,伸臂投擲土塊那樣,如此投出的土塊落地之處以內。而經師們說:是以驅趕烏鴉的方式投出的[土塊落地之處以內]。在沒有圍牆的村落中,站在最邊緣那一家門口的婦女用器皿潑水,那[水]落下之處是屋舍的周邊。從那裡起,依所說的方法,[第]一個土塊投擲之距是村落,第二個是村落的近郊。

而林野,在律的理趣中,暫且說為「除了村落與村落的近郊,這一切都是林野」(《波羅夷》92);在阿毗達摩的理趣中,說為「出了因陀羅柱之外,這一切都是林野」(《分別論》529);而在這經的理趣中,「所謂林野的坐臥處,至少[相距]五百弓」,這是[它的]相。應以上了弦的師[級]之弓,對有圍牆的村落從因陀羅柱起、對沒有圍牆的[村落]從第一個土塊投擲之距起,測量到寺院的圍牆為止,而加以辨定。

諸律義注中說:若寺院沒有圍牆,那麼凡是最前面的——或坐臥處,或食堂,或常集會處,或菩提樹,或塔廟——即使離坐臥處很遠,也應以它為界限來測量。而《中部義注》中說:寺院也應像村落一樣推出[它的]近郊,在兩者的土塊投擲之距之間測量。這是此中的準則。

即使村落很近,站在寺院中的人聽得到人們的聲音,但由於被山、河等隔開,不能直接走去;那麼凡是它平常的道路,即使須乘船往來,也應依那條路取五百弓[之距]。而凡是為了成就[頭陀]支,把鄰近村落這裡那裡的路堵住的人,此人是頭陀支之賊。

若林野住比丘的戒師或阿闍梨生病了,他在林野中得不到適宜[之物],應把[病者]帶到村邊的坐臥處去看護;但應及早出來,在合於[頭陀]支的地方住到黎明升起。若在黎明升起之時他們的病惱加重,就應只做他們[所需]的事,不應[只求]頭陀支的清淨——這是它的規定。

而依類別,這[支]也有三種。此中,上品者應總是在林野中住到黎明升起;中品者可以在雨季四個月住在村邊;下品者在冬季[諸月]也[可以]。

而這三[品]者,在所限定的時間內從林野來到村邊的坐臥處聽法,即使黎明升起,頭陀支也不破;聽完之後回去,即使在中途[黎明]升起,也不破。但若說法者已經起座,他們想著「我們躺一會兒再走」而入睡,黎明升起了,或者隨自己的意願在村邊的坐臥處住到黎明升起,頭陀支便破了——這是此中的破壞。

而這是功德利益:林野住比丘作意林野想,便能獲得未得的定,或守護已得的[定];導師也對他滿意。如所說——「那祇多(Nāgita),因此我對那位比丘的住於林野感到滿意。」(《增支部》6.42;8.86)而對這住在邊遠坐臥處的[比丘],不適宜的色等不擾亂[他的]心;他離於驚恐,捨棄對生命的愛著,品嚐遠離之樂的滋味;糞掃衣者等的身份對他也是相稱的。

獨處遠離,不與[人]雜處,樂於邊遠的坐臥處;

以住於林中,令怙主之心滿意。

獨自住在林野的行者所得的樂,

連同因陀羅的諸天,也得不到它的滋味。

而正是他,如披鎧甲般披著糞掃衣,

以其餘的頭陀[法]為武器,前往林野的戰陣;

不久就能戰勝魔及其軍隊;

所以智者應當喜樂於住林野。

這是關於林野住支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

31. Āraññikaṅgampi ‘‘gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipāmi, āraññikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
Tena pana āraññikena gāmantasenāsanaṃ pahāya araññe aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ. Tattha saddhiṃ upacārena gāmoyeva gāmantasenāsanaṃ.
Gāmo nāma yo koci ekakuṭiko vā anekakuṭiko vā parikkhitto vā aparikkhitto vā samanusso vā amanusso vā antamaso atirekacātumāsaniviṭṭho yo koci satthopi.
Gāmūpacāro nāma parikkhittassa gāmassa sace anurādhapurasseva dve indakhīlā honti, abbhantarime indakhīle ṭhitassa thāmamajjhimassa purisassa leḍḍupāto. Tassa lakkhaṇaṃ yathā taruṇamanussā attano balaṃ dassentā bāhaṃ pasāretvā leḍḍuṃ khipanti, evaṃ khittassa leḍḍussa patanaṭṭhānabbhantaranti vinayadharā. Suttantikā pana kākanivāraṇaniyamena khittassāti vadanti. Aparikkhittagāme yaṃ sabbapaccantimassa gharassa dvāre ṭhito mātugāmo bhājanena udakaṃ chaḍḍeti, tassa patanaṭṭhānaṃ gharūpacāro. Tato vuttanayena eko leḍḍupāto gāmo, dutiyo gāmūpacāro.
Araññaṃ pana vinayapariyāye tāva ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca sabbametaṃ arañña’’nti (pārā. 92) vuttaṃ. Abhidhammapariyāye ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) vuttaṃ. Imasmiṃ pana suttantikapariyāye ‘‘āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti idaṃ lakkhaṇaṃ. Taṃ āropitena ācariyadhanunā parikkhittassa gāmassa indakhīlato aparikkhittassa paṭhamaleḍḍupātato paṭṭhāya yāva vihāraparikkhepā minitvā vavatthapetabbaṃ.
Sace pana vihāro aparikkhitto hoti, yaṃ sabbapaṭhamaṃ senāsanaṃ vā bhattasālā vā dhuvasannipātaṭṭhānaṃ vā bodhi vā cetiyaṃ vā dūre cepi senāsanato hoti, taṃ paricchedaṃ katvā minitabbanti vinayaṭṭhakathāsu vuttaṃ. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana vihārassapi gāmasseva upacāraṃ nīharitvā ubhinnaṃ leḍḍupātānaṃ antarā minitabbanti vuttaṃ. Idamettha pamāṇaṃ.
Sacepi āsanne gāmo hoti, vihāre ṭhitehi mānusakānaṃ saddo suyyati, pabbatanadīādīhi pana antaritattā na sakkā ujuṃ gantuṃ. Yo tassa pakatimaggo hoti, sacepi nāvāya sañcaritabbo, tena maggena pañcadhanusatikaṃ gahetabbaṃ. Yo pana āsannagāmassa aṅgasampādanatthaṃ tato tato maggaṃ pidahati, ayaṃ dhutaṅgacoro hoti.
Sace pana āraññikassa bhikkhuno upajjhāyo vā ācariyo vā gilāno hoti, tena araññe sappāyaṃ alabhantena gāmantasenāsanaṃ netvā upaṭṭhātabbo. Kālasseva pana nikkhamitvā aṅgayuttaṭṭhāne aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ. Sace aruṇuṭṭhānavelāyaṃ tesaṃ ābādho vaḍḍhati, tesaṃyeva kiccaṃ kātabbaṃ. Na dhutaṅgasuddhikena bhavitabbanti idamassa vidhānaṃ.
Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhena sabbakālaṃ araññe aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ. Majjhimo cattāro vassike māse gāmante vasituṃ labhati. Muduko hemantikepi.
Imesaṃ pana tiṇṇampi yathā paricchinne kāle araññato āgantvā gāmantasenāsane dhammassavanaṃ suṇantānaṃ aruṇe uṭṭhitepi dhutaṅgaṃ na bhijjati. Sutvā gacchantānaṃ antarāmagge uṭṭhitepi na bhijjati. Sace pana uṭṭhitepi dhammakathike muhuttaṃ nipajjitvā gamissāmāti niddāyantānaṃ aruṇaṃ uṭṭhahati, attano vā ruciyā gāmantasenāsane aruṇaṃ uṭṭhapenti, dhutaṅgaṃ bhijjatīti ayamettha bhedo.
Ayaṃ panānisaṃso, āraññiko bhikkhu araññasaññaṃ manasikaronto bhabbo aladdhaṃ vā samādhiṃ paṭiladdhuṃ laddhaṃ vā rakkhituṃ, satthāpissa attamano hoti. Yathāha – ‘‘tenāhaṃ, nāgita, tassa bhikkhuno attamano homi araññavihārenā’’ti (a. ni. 6.42; 8.86). Pantasenāsanavāsino cassa asappāyarūpādayo cittaṃ na vikkhipanti, vigatasantāso hoti, jīvitanikantiṃ jahati, pavivekasukharasaṃ assādeti, paṃsukūlikādibhāvopi cassa patirūpo hotīti.
Pavivitto asaṃsaṭṭho, pantasenāsane rato;
Ārādhayanto nāthassa, vanavāsena mānasaṃ.
Eko araññe nivasaṃ, yaṃ sukhaṃ labhate yati;
Rasaṃ tassa na vindanti, api devā saindakā.
Paṃsukūlañca esova, kavacaṃ viya dhārayaṃ;
Araññasaṅgāmagato, avasesadhutāyudho.
Samattho nacirasseva, jetuṃ māraṃ savāhiniṃ;
Tasmā araññavāsamhi, ratiṃ kayirātha paṇḍitoti.
Ayaṃ āraññikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

九、樹下住支論

9. Rukkhamūlikaṅgakathā
32緬 1.72已對照

三十二、樹下住支也以「我拒絕有遮蓋處,我受持樹下住支」這兩句中任一句之語而受持。

而那樹下住者應避開邊界間的樹、塔廟樹、樹脂樹、果樹、蝙蝠樹、空心樹、立於寺院中央的樹——這些樹,而應取立於寺院邊際的樹——這是它的規定。

而依類別,這[支]也有三種。此中,上品者取了中意的樹之後,不可令人打理;應用腳撥開落葉而住。中品者可以只令恰好來到那地方的人打理。下品者應叫來園民與沙彌,令[他們]清掃、整平、撒沙、圍上圍牆、裝上門,然後住下。而在節日,樹下住者不應坐在那裡,應坐在別處隱蔽的地方。

而這三[品]者,在有遮蓋處安住的剎那,頭陀支便破了。增支部誦者們說:知而在有遮蓋處住到黎明升起之時[才破]。這是此中的破壞。

而這是功德利益:依「出家依止樹下坐臥處」(《大品》128)之語,有與依止相稱的行道;是世尊以「它們是少量的、易得的,而且是無罪的」(《增支部》4.27;《如是語》101)所稱讚的資具;由於常見樹葉的變化,能令無常想生起;沒有對坐臥處的慳與樂於營作;與諸天神同住;隨順少欲等[德]而行。

為最勝佛所稱讚,又被說為「依止」;

對獨處遠離者,哪裡有住處能比得上樹下?

在除去住處之慳、為諸天神所守護、

僻靜的樹下安住的善持禁行者,

看著那些赤紅的、青綠的、枯黃的、凋落的

樹葉,便驅除了常想。

所以,對這佛的遺產、樂於修習者的居所、

僻靜的樹下,明智者不應輕視。

這是關於樹下住支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

32. Rukkhamūlikaṅgampi ‘‘channaṃ paṭikkhipāmi, rukkhamūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
Tena pana rukkhamūlikena sīmantarikarukkhaṃ, cetiyarukkhaṃ, niyyāsarukkhaṃ, phalarukkhaṃ, vaggulirukkhaṃ, susirarukkhaṃ, vihāramajjhe ṭhitarukkhanti ime rukkhe vivajjetvā vihārapaccante ṭhitarukkho gahetabboti idamassa vidhānaṃ.
Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho yathārucitaṃ rukkhaṃ gahetvā paṭijaggāpetuṃ na labhati. Pādena paṇṇasaṭaṃ apanetvā vasitabbaṃ. Majjhimo taṃ ṭhānaṃ sampattehiyeva paṭijaggāpetuṃ labhati. Mudukena ārāmikasamaṇuddese pakkositvā sodhāpetvā samaṃ kārāpetvā vālukaṃ okirāpetvā pākāraparikkhepaṃ kārāpetvā dvāraṃ yojāpetvā vasitabbaṃ. Mahadivase pana rukkhamūlikena tattha anisīditvā aññattha paṭicchanne ṭhāne nisīditabbaṃ.
Imesaṃ pana tiṇṇampi channe vāsaṃ kappitakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Jānitvā channe aruṇaṃ uṭṭhāpitamatteti aṅguttarabhāṇakā. Ayamettha bhedo.
Ayaṃ panānisaṃso, rukkhamūlasenāsanaṃ nissāya pabbajjāti (mahāva. 128) vacanato nissayānurūpapaṭipattisabbhāvo, appāni ceva sulabhāni ca tāni ca anavajjānīti (a. ni. 4.27; itivu. 101) bhagavatā saṃvaṇṇitapaccayatā, abhiṇhaṃ tarupaṇṇavikāradassanena aniccasaññāsamuṭṭhāpanatā, senāsanamaccherakammārāmatānaṃ abhāvo, devatāhi sahavāsitā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.
Vaṇṇito buddhaseṭṭhena, nissayoti ca bhāsito;
Nivāso pavivittassa, rukkhamūlasamo kuto.
Āvāsamaccherahare, devatā paripālite;
Pavivitte vasanto hi, rukkhamūlamhi subbato.
Abhirattāni nīlāni, paṇḍūni patitāni ca;
Passanto tarupaṇṇāni, niccasaññaṃ panūdati.
Tasmā hi buddhadāyajjaṃ, bhāvanābhiratālayaṃ;
Vivittaṃ nātimaññeyya, rukkhamūlaṃ vicakkhaṇoti.
Ayaṃ rukkhamūlikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

十、露地住支論

10. Abbhokāsikaṅgakathā
33緬 1.73已對照

三十三、露地住支也以「我拒絕有遮蓋處與樹下,我受持露地住支」這兩句中任一句之語而受持。

而那露地住者,為了聽法或為了布薩,進入布薩堂是許可的。若他進去之後天下雨,在天下雨時不應出來,應在雨停時出來。進入食堂或火堂去做義務,在食堂中以飯食[之事]問候長老比丘們,為他人授誦或自己受誦時進入有遮蓋處,把放置在外面未收好的床、椅等搬進裡面,這些都是許可的。若在走路時拿著更年長者的資具,在天下雨時,進入位於路當中的堂舍是許可的;若什麼也沒拿,就不許想著「我要待在堂舍裡」而急行。而以平常的步行走去、進入[堂舍]的人,應待到雨停才走——這是它的規定。對樹下住者也是這個方法。

而依類別,這[支]也有三種。此中,上品者不許依傍樹、山或房屋而住,應只在露地作衣帳而住。中品者可以依傍樹、山、房屋,不進入其內而住。下品者,上方未作[擋雨]邊緣的巖窟、枝葉棚、漿硬的布[篷],以及看田人等所棄置、就在那裡的小屋,也都許可。

而這三[品]者,為了居住而進入有遮蓋處或樹下的剎那,頭陀支便破了。增支部誦者們說:知而在那裡住到黎明升起之時[才破]。這是此中的破壞。

而這是功德利益:斷除住處的障礙,驅除昏沉睡眠,與「諸比丘如鹿一般無執著而行,無住處而住」(《相應部》1.224)這一稱讚相稱,無執著,四方無礙,隨順少欲等[德]而行。

在與無家之身相稱、不難得到、

以星辰為寶珠帳幔、以月為燈而照亮的

露地中,比丘以如鹿之心而住,

驅除了昏沉睡眠,依於對修習的愛樂,

不久便得到遠離之味的品嚐;

因此有慧者應當樂於露地。

這是關於露地住支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

33. Abbhokāsikaṅgampi ‘‘channañca rukkhamūlañca paṭikkhipāmi, abbhokāsikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
Tassa pana abbhokāsikassa dhammassavanāya vā uposathatthāya vā uposathāgāraṃ pavisituṃ vaṭṭati. Sace paviṭṭhassa devo vassati, deve vassamāne anikkhamitvā vassūparame nikkhamitabbaṃ. Bhojanasālaṃ vā aggisālaṃ vā pavisitvā vattaṃ kātuṃ, bhojanasālāya there bhikkhū bhattena āpucchituṃ, uddisantena vā uddisāpentena vā channaṃ pavisituṃ, bahi dunnikkhittāni mañcapīṭhādīni anto pavesetuñca vaṭṭati. Sace maggaṃ gacchantena vuḍḍhatarānaṃ parikkhāro gahito hoti, deve vassante maggamajjhe ṭhitaṃ sālaṃ pavisituṃ vaṭṭati. Sace na kiñci gahitaṃ hoti, sālāya ṭhassāmīti vegena gantuṃ na vaṭṭati. Pakatigatiyā gantvā paviṭṭhena pana yāva vassūparamā ṭhatvā gantabbanti idamassa vidhānaṃ. Rukkhamūlikassāpi eseva nayo.
Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhassa rukkhaṃ vā pabbataṃ vā gehaṃ vā upanissāya vasituṃ na vaṭṭati. Abbhokāseyeva cīvarakuṭiṃ katvā vasitabbaṃ. Majjhimassa rukkhapabbatagehāni upanissāya anto appavisitvā vasituṃ vaṭṭati. Mudukassa acchannamariyādaṃ pabbhārampi sākhāmaṇḍapopi pīṭhapaṭopi khettarakkhakādīhi chaḍḍitā tatraṭṭhakakuṭikāpi vaṭṭatīti.
Imesaṃ pana tiṇṇampi vāsatthāya channaṃ vā rukkhamūlaṃ vā paviṭṭhakkhaṇe dhutaṅgaṃ bhijjati. Jānitvā tattha aruṇaṃ uṭṭhāpitamatteti aṅguttarabhāṇakā. Ayamettha bhedo.
Ayaṃ panānisaṃso, āvāsapalibodhupacchedo, thinamiddhapanūdanaṃ, ‘‘migā viya asaṅgacārino, aniketā viharanti bhikkhavo’’ti (saṃ. ni. 1.224) pasaṃsāya anurūpatā, nissaṅgatā, cātuddisatā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.
Anagāriyabhāvassa, anurūpe adullabhe;
Tārāmaṇivitānamhi, candadīpappabhāsite.
Abbhokāse vasaṃ bhikkhu, migabhūtena cetasā;
Thinamiddhaṃ vinodetvā, bhāvanārāmataṃ sito.
Pavivekarasassādaṃ, nacirasseva vindati;
Yasmā tasmā hi sappañño, abbhokāsarato siyāti.
Ayaṃ abbhokāsikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

十一、冢間住支論

11. Sosānikaṅgakathā
34緬 1.74已對照

三十四、冢間住支也以「我拒絕非冢間,我受持冢間住支」這兩句中任一句之語而受持。

而那冢間住者,對人們建村時辨定為「這是冢間」的地方,不應住在那裡。因為在屍體未曾焚燒時,那[地方]並不名為冢間;而從焚燒之時起,即使被棄置了十二年,那也仍是冢間。

住在那裡的人,不應令人建造經行處、亭舍等,鋪設床椅,備置飲用水與洗用水,教人誦法而住。因為這頭陀支是重的,所以為了消除已生起的危難,應讓僧團長老或王臣知道,然後不放逸地住。經行時,應以半眼看著火葬場而經行。

去冢間時,也應離開大路,走小道去。應在白天就辨定所緣;這樣,那[所緣]在夜裡對他就不會是可怖的。即使非人在夜裡一再叫喊著遊蕩,也不應以任何[東西]打擊它們。即使一天不去冢間也是不許可的。增支部誦者們說:在冢間度過中夜,在後夜返回是許可的。非人所喜愛的芝麻糊、豆飯、魚、肉、乳、油、糖等嚼食、啖食,不應受用;不應進入俗家——這是它的規定。

而依類別,這[支]也有三種。此中,上品者應只住在常有焚燒、常有屍體、常有哭泣的地方。中品者,三者中只要有一種就許可。下品者,依所說的方法,只要達到冢間之相就許可。

而這三[品]者,以在非冢間處安住,頭陀支便破了。增支部誦者們說:在不去冢間的那天[破]。這是此中的破壞。

而這是功德利益:獲得死隨念,住於不放逸,證得不淨相,驅除欲貪,常見身的自性,多有悚懼,舍斷無病憍等,堪忍怖畏與驚駭,為非人所尊重,隨順少欲等[德]而行。

因為由死隨唸的威力,冢間住者

即使入睡,放逸的過失也觸不到[他];

而他看見許多屍體,

心也不會落入欲的威勢的掌控。

他生起廣大的悚懼,不陷於憍,

且尋求寂滅而正確地精勤;

如是,由於冢間住支帶來眾多功德,

心傾向涅槃者應當奉行[它]。

這是關於冢間住支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

34. Sosānikaṅgampi ‘‘na susānaṃ paṭikkhipāmi, sosānikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
Tena pana sosānikena yaṃ manussā gāmaṃ nivesantā ‘‘idaṃ susāna’’nti vavatthapenti, na tattha vasitabbaṃ. Na hi matasarīre ajjhāpite taṃ susānaṃ nāma hoti, jhāpitakālato pana paṭṭhāya sacepi dvādasavassāni chaḍḍitaṃ, taṃ susānameva.
Tasmiṃ pana vasantena caṅkamamaṇḍapādīni kāretvā mañcapīṭhaṃ paññapetvā pānīyaparibhojanīyaṃ upaṭṭhāpetvā dhammaṃ vācentena na vasitabbaṃ. Garukaṃ hi idaṃ dhutaṅgaṃ, tasmā uppannaparissayavighātatthāya saṅghattheraṃ vā rājayuttakaṃ vā jānāpetvā appamattena vasitabbaṃ. Caṅkamantena addhakkhikena āḷāhanaṃ olokentena caṅkamitabbaṃ.
Susānaṃ gacchantenāpi mahāpathā ukkamma uppathamaggena gantabbaṃ. Divāyeva ārammaṇaṃ vavatthapetabbaṃ. Evañhissa taṃ rattiṃ bhayānakaṃ na bhavissati, amanussā rattiṃ viravitvā viravitvā āhiṇḍantāpi na kenaci paharitabbā. Ekadivasampi susānaṃ agantuṃ na vaṭṭati. Majjhimayāmaṃ susāne khepetvā pacchimayāme paṭikkamituṃ vaṭṭatīti aṅguttarabhāṇakā. Amanussānaṃ piyaṃ tilapiṭṭhamāsabhattamacchamaṃsakhīratelaguḷādikhajjabhojjaṃ na sevitabbaṃ. Kulagehaṃ na pavisitabbanti idamassa vidhānaṃ.
Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhena yattha dhuvaḍāhadhuvakuṇapadhuvarodanāni atthi, tattheva vasitabbaṃ. Majjhimassa tīsu ekasmimpi sati vaṭṭati. Mudukassa vuttanayena susānalakkhaṇaṃ pattamatte vaṭṭati.
Imesaṃ pana tiṇṇampi na susānamhi vāsaṃ kappanena dhutaṅgaṃ bhijjati. Susānaṃ agatadivaseti aṅguttarabhāṇakā. Ayamettha bhedo.
Ayaṃ panānisaṃso maraṇassatipaṭilābho, appamādavihāritā, asubhanimittādhigamo, kāmarāgavinodanaṃ, abhiṇhaṃ kāyasabhāvadassanaṃ, saṃvegabahulatā ārogyamadādippahānaṃ, bhayabheravasahanatā, amanussānaṃ garubhāvanīyatā, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.
Sosānikañhi maraṇānusatippabhāvā,
Niddāgatampi na phusanti pamādadosā;
Sampassato ca kuṇapāni bahūni tassa,
Kāmānubhāvavasagampi na hoti cittaṃ.
Saṃvegameti vipulaṃ na madaṃ upeti,
Sammā atho ghaṭati nibbutimesamāno;
Sosānikaṅgamitinekaguṇāvahattā,
Nibbānaninnahadayena nisevitabbanti.
Ayaṃ sosānikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

十二、隨處住支論

12. Yathāsanthatikaṅgakathā
35緬 1.76已對照

三十五、隨處住支也以「我拒絕對坐臥處的貪求,我受持隨處住支」這兩句中任一句之語而受持。

而那隨處住者,凡是以「這個輪到你」而分配給他的坐臥處,就應以那[坐臥處]滿足,不應令別人起身[讓出]。這是它的規定。

而依類別,這[支]也有三種。此中,上品者對分到自己的坐臥處,不可問「遠嗎?」「太近嗎?」「被非人、長身類等侵擾嗎?」「熱嗎?」「冷嗎?」。中品者可以問,但不可前去察看。下品者可以前去察看,若他不喜歡那[坐臥處],可以另取一處。

而這三[品]者,對坐臥處的貪求一生起,頭陀支便破了——這是此中的破壞。

而這是功德利益:實行「凡所得的,就應以它滿足」(《本生》1.1.136;《波逸提》793)這一被說的教誡,對同梵行者求利益,捨棄對劣與勝的分別,舍斷順從與違逆,關閉過分貪求之門,隨順少欲等[德]而行。

隨處住的行者以所得的知足,

無所分別,即使在草鋪上也安樂而臥。

他不貪著最好的,得到低劣的也不惱怒;

對新學的同梵行者,以利益[之心]憐憫[他們]。

所以,對這為諸聖者、善人所奉行,為牟尼中的雄牛所稱讚的

隨處住之樂,智者應當勤修。

這是關於隨處住支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

35. Yathāsanthatikaṅgampi ‘‘senāsanaloluppaṃ paṭikkhipāmi, yathāsanthatikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
Tena pana yathāsanthatikena yadassa senāsanaṃ ‘‘idaṃ tuyhaṃ pāpuṇātī’’ti gāhitaṃ hoti, teneva tuṭṭhabbaṃ, na añño uṭṭhāpetabbo. Idamassa vidhānaṃ.
Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭho attano pattasenāsanaṃ dūreti vā accāsanneti vā amanussadīghajātikādīhi upaddutanti vā uṇhanti vā sītalanti vā pucchituṃ na labhati. Majjhimo pucchituṃ labhati. Gantvā pana oloketuṃ na labhati. Muduko gantvā oloketvā sacassa taṃ na ruccati, aññaṃ gahetuṃ labhati.
Imesaṃ pana tiṇṇampi senāsanaloluppe uppannamatte dhutaṅgaṃ bhijjatīti ayamettha bhedo.
Ayaṃ panānisaṃso, ‘‘yaṃ laddhaṃ tena tuṭṭhabba’’nti (jā. 1.1.136; pāci. 793) vuttovādakaraṇaṃ, sabrahmacārīnaṃ hitesitā, hīnapaṇītavikappapariccāgo, anurodhavirodhappahānaṃ, atricchatāya dvārapidahanaṃ, appicchatādīnaṃ anulomavuttitāti.
Yaṃ laddhaṃ tena santuṭṭho, yathāsanthatiko yati;
Nibbikappo sukhaṃ seti, tiṇasantharakesupi.
Na so rajjati seṭṭhamhi, hīnaṃ laddhā na kuppati;
Sabrahmacārinavake, hitena anukampati.
Tasmā ariyasatāciṇṇaṃ, munipuṅgavavaṇṇitaṃ;
Anuyuñjetha medhāvī, yathāsanthatarāmatanti.
Ayaṃ yathāsanthatikaṅge samādānavidhānappabhedabhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

十三、常坐不臥支論

13. Nesajjikaṅgakathā
36緬 1.77已對照

三十六、常坐不臥支也以「我拒絕臥,我受持常坐不臥支」這兩句中任一句之語而受持。

而那常坐不臥者,應在夜間三個時分中的一個時分起來經行;因為在諸威儀中,唯有躺臥是不許可的。這是它的規定。

而依類別,這[支]也有三種。此中,上品者,倚靠物、布盤坐帶、束帶都不許可。中品者,這三樣中任何一樣都許可。下品者,倚靠物、布盤坐帶、束帶、枕頭、五支[椅]、七支[椅]也都許可。而五支[椅]是連同背靠一起做成的;所謂七支[椅],是連同背靠以及兩側的扶靠一起做成的。相傳,人們曾為彌羅阿跋亞長老(Miḷābhayatthera)做了那[七支椅]。長老成為阿那含之後般涅槃了。

而這三[品]者,一作臥,頭陀支便破了。這是此中的破壞。

而這是功德利益:斷除被說為「耽於臥樂、倚樂、睡眠樂而住」(《長部》3.320;《中部》1.186)的心縛;適宜於一切業處的勤修;威儀令人淨信;順於發起精進;增長正行道。

盤腿結跏趺坐,端正上身,

行者這樣坐著,便令魔的心震動。

捨棄了臥樂、睡眠樂,發起了精進,

樂於坐的比丘,莊嚴著苦行林。

因為[他]證得無食的喜與樂,

所以堅固者應當勤修常坐不臥的禁行。

這是關於常坐不臥支的受持、規定、類別、破壞、功德利益的釋義。

36. Nesajjikaṅgampi ‘‘seyyaṃ paṭikkhipāmi, nesajjikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti imesaṃ aññataravacanena samādinnaṃ hoti.
Tena pana nesajjikena rattiyā tīsu yāmesu ekaṃ yāmaṃ uṭṭhāya caṅkamitabbaṃ. Iriyāpathesu hi nipajjitumeva na vaṭṭati. Idamassa vidhānaṃ.
Pabhedato pana ayampi tividho hoti. Tattha ukkaṭṭhassa neva apassenaṃ, na dussapallatthikā, na āyogapaṭṭo vaṭṭati. Majjhimassa imesu tīsu yaṃkiñci vaṭṭati. Mudukassa apassenampi dussapallatthikāpi āyogapaṭṭopi bibbohanampi pañcaṅgopi sattaṅgopi vaṭṭati. Pañcaṅgo pana piṭṭhiapassayena saddhiṃ kato. Sattaṅgo nāma piṭṭhiapassayena ca ubhatopassesu apassayehi ca saddhiṃ kato. Taṃ kira miḷābhayattherassa akaṃsu. Thero anāgāmī hutvā parinibbāyi.
Imesaṃ pana tiṇṇampi seyyaṃ kappitamatte dhutaṅgaṃ bhijjati. Ayamettha bhedo.
Ayaṃ panānisaṃso, ‘‘seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharatī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) vuttassa cetaso vinibandhassa upacchedanaṃ, sabbakammaṭṭhānānuyogasappāyatā, pāsādikairiyāpathatā, vīriyārambhānukūlatā, sammāpaṭipattiyā anubrūhananti.
Ābhujitvāna pallaṅkaṃ, paṇidhāya ujuṃ tanuṃ;
Nisīdanto vikampeti, mārassa hadayaṃ yati.
Seyyasukhaṃ middhasukhaṃ, hitvā āraddhavīriyo;
Nisajjābhirato bhikkhu, sobhayanto tapovanaṃ.
Nirāmisaṃ pītisukhaṃ, yasmā samadhigacchati;
Tasmā samanuyuñjeyya, dhīro nesajjikaṃ vatanti.
Ayaṃ nesajjikaṅge samādāna vidhānappabheda bhedānisaṃsavaṇṇanā.
已對照

頭陀支雜論

Dhutaṅgapakiṇṇakakathā
37緬 1.78已對照

三十七、現在——

依善三法,以及依頭陀等的分別,

還有依略說與廣說,應知[其]抉擇。——

依這首偈而作釋義。

此中,「依善三法(kusalattikato)」者:因為一切頭陀支,依有學、凡夫、漏盡者,或是善的,或是無記的;沒有不善的頭陀支。

若有人說:「依『由於惡欲、為欲所逼而成為林野住者』等語(《增支部》5.181;《附隨》325),頭陀支也有不善的。」應對他說——我們並不說「[沒有人]以不善心住在林野」。因為凡在林野居住的,他就是林野住者;而他或是惡欲的,或是少欲的。然而這些[頭陀支],是由於以各各受持抖落了煩惱而為「頭陀」的比丘的支;或者,由於抖落煩惱而得「頭陀」之稱的智是它們的支,故為「頭陀支」。或者,它們由於抖落對立[法]而是「頭陀」,又是行道的支,故也說為「頭陀支」。而沒有任何人因不善而名為「頭陀」,使這些成為他的支;不善也不抖落任何[東西],使那[不善]作為它們的支,而它們得稱為「頭陀支」。不善也不是既抖落對衣的貪求等,又是行道的支。所以「沒有不善的頭陀支」,這是說得好的。

「凡認為頭陀支脫離善三法的,在他們而言,依實義便根本沒有頭陀支。不存在的[東西],由於抖落什麼而會名為『頭陀支』呢?他們也會陷於與『受持諸頭陀功德而行』之語相違,所以那[說法]不應接受。」這暫且是依善三法的釋義。

「依頭陀等的分別(dhutādīnaṃ vibhāgato)」者:應知頭陀,應知頭陀之說者,應知諸頭陀法,應知諸頭陀支,應知頭陀支的奉行對誰適宜。

此中,「頭陀(dhuto)」者:即已抖落煩惱的人,或抖落煩惱的法。

「頭陀之說者(dhutavādo)」者:而此中,有是頭陀而非頭陀之說者,有非頭陀而是頭陀之說者,有既非頭陀亦非頭陀之說者,有既是頭陀又是頭陀之說者。

此中,凡以頭陀支抖落了自己的煩惱,卻不以頭陀支教誡、教導他人的,如薄拘羅(Bākula)長老,這是頭陀而非頭陀之說者。如說:「那位具壽薄拘羅是頭陀而非頭陀之說者。」而凡不以頭陀支抖落自己的煩惱,只以頭陀支教誡、教導他人的,如優波難陀(Upananda)長老,這是非頭陀而是頭陀之說者。如說:「那位具壽釋迦子優波難陀是非頭陀而是頭陀之說者。」凡兩方面都失壞的,如拉魯優陀夷(Lāḷudāyī),這是既非頭陀亦非頭陀之說者。如說:「那位具壽拉魯優陀夷既非頭陀亦非頭陀之說者。」而凡兩方面都具足的,如法將,這是既是頭陀又是頭陀之說者。如說:「那位具壽舍利弗既是頭陀又是頭陀之說者。」

「應知諸頭陀法(dhutadhammā veditabbā)」者:少欲(appicchatā)、知足(santuṭṭhitā)、削減(sallekhatā)、遠離(pavivekatā)、唯需於此(idamatthitā)——這五法是頭陀支之思的眷屬,依「正是依止少欲」等語(《增支部》5.181;《附隨》325),名為頭陀法。此中,少欲與知足是無貪;削減與遠離歸入兩法,即無貪與無痴;唯需於此則只是智。此中,[行者]以無貪抖落對諸所遮止之事的貪,以無痴抖落覆蔽那些[事]之過患的痴;又以無貪抖落經由受用所許可之物而轉起的欲樂的實踐,以無痴抖落經由於諸頭陀支中過度削減而轉起的自苦的實踐。所以,應知這些法是頭陀法。

「應知諸頭陀支(dhutaṅgāni veditabbāni)」者:應知十三頭陀支,即:糞掃衣支……乃至……常坐不臥支。它們的義與相等,都已說過了。

「頭陀支的奉行對誰適宜(kassa dhutaṅgasevanā sappāyā)」者:對貪行者與痴行者。為什麼呢?因為頭陀支的奉行是苦行道,又是削減住。依止苦行道,貪便止息;依止削減,不放逸者的痴便被舍斷。或者,此中林野住支與樹下住支的奉行,對瞋行者也適宜,因為他在那裡不受衝撞地住著,瞋也止息。這是依頭陀等的分別的釋義。

「依略說與廣說(samāsabyāsato)」者:而這些頭陀支依略說,是三首要支、五不混雜支,只有八種。此中,次第乞食支、一坐食支、露地住支——這三種是首要支。因為守護次第乞食支者,也將守護常乞食支;而守護一坐食支者,一缽食支與時後不食支也將易於守護;守護露地住支者,在樹下住支與隨處住支中還有什麼應守護的呢?如是,這三首要支,與林野住支、糞掃衣支、三衣支、常坐不臥支、冢間住支這五不混雜支,只有八種。

再者,與衣相關的兩種,與缽食相關的五種,與坐臥處相關的五種,與精進相關的一種——如是隻有四[類]。此中,常坐不臥支與精進相關;其餘的都明顯。

再者,一切[頭陀支]依所依有兩[類]:依止資具的十二種,依止精進的一種。依應奉行與不應奉行也只有兩[類]。因為凡人奉行頭陀支時業處增長,他應奉行;凡人奉行時[業處]退減,他不應奉行;而凡人奉行也好、不奉行也好,[業處]總是增長、不退減,他也應憐憫後世的人眾而奉行;凡人奉行也好、不奉行也好,[業處]都不增長,他也仍應為了未來的熏習而奉行。

如是,一切[頭陀支]依應奉行與不應奉行雖有兩種,依思卻只有一種。因為頭陀支只有一個,即受持之思。在義注中也說:「凡是思,[他們]說那就是頭陀支。」

而依廣說,比丘有十三種,比丘尼有八種,沙彌有十二種,式叉摩那與沙彌尼有七種,優婆塞與優婆夷有兩種,共有四十二種。若在露地有一處具足林野住支[條件]的冢間,一位比丘就能一舉受用一切頭陀支。而對比丘尼來說,林野住支與時後不食支這兩種都已由學處所遮止;露地住支、樹下住支、冢間住支這三種難以守持。因為比丘尼沒有女伴是不許住的;而在這樣的地方,志趣相同的女伴難得;即使得到了,也不能免於雜處而住。這樣一來,她為了什麼目的而奉行頭陀支,她的那目的就不能成就。如是由於不能受用,減去五種,應知比丘尼只有八種。而在所說的[諸支]中,除了三衣支,應知其餘十二種是沙彌的,七種是式叉摩那與沙彌尼的。而對優婆塞與優婆夷來說,一坐食支、一缽食支這兩種既相稱,也能受用,故[有]兩種頭陀支。如是依廣說有四十二種。這是依略說與廣說的釋義。

至此,在依「有慧之人安住於戒」這首偈、以戒定慧為門而開示的《清淨道論》中,凡以少欲、知足等功德使所說那樣的戒得以淨化,為了成就那些[功德]而應受持的頭陀支之論,已經講說了。

37. Idāni –
Kusalattikato ceva, dhutādīnaṃ vibhāgato;
Samāsabyāsato cāpi, viññātabbo vinicchayoti. –
Imissā gāthāya vasena vaṇṇanā hoti.
Tattha kusalattikatoti sabbāneva hi dhutaṅgāni sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ vasena siyā kusalāni, siyā abyākatāni, natthi dhutaṅgaṃ akusalanti.
Yo pana vadeyya ‘‘pāpiccho icchāpakato āraññiko hotīti ādivacanato (a. ni. 5.181; pari. 325) akusalampi dhutaṅga’’nti. So vattabbo – na mayaṃ ‘‘akusalacittena araññe na vasatī’’ti vadāma. Yassa hi araññe nivāso, so āraññiko. So ca pāpiccho vā bhaveyya appiccho vā. Imāni pana tena tena samādānena dhutakilesattā dhutassa bhikkhuno aṅgāni, kilesadhunanato vā dhutanti laddhavohāraṃ ñāṇaṃ aṅgametesanti dhutaṅgāni. Atha vā dhutāni ca tāni paṭipakkhaniddhunanato aṅgāni ca paṭipattiyātipi dhutaṅgānīti vuttaṃ. Na ca akusalena koci dhuto nāma hoti, yassetāni aṅgāni bhaveyyuṃ, na ca akusalaṃ kiñci dhunāti, yesaṃ taṃ aṅgantikatvā dhutaṅgānīti vucceyyuṃ. Nāpi akusalaṃ cīvaraloluppādīni ceva niddhunāti paṭipattiyā ca aṅgaṃ hoti. Tasmā suvuttamidaṃ ‘‘natthi akusalaṃ dhutaṅga’’nti.
‘‘Yesampi kusalattikavinimuttaṃ dhutaṅgaṃ, tesaṃ atthato dhutaṅgameva natthi. Asantaṃ kassa dhunanato dhutaṅgaṃ nāma bhavissati. Dhutaguṇe samādāya vattatīti vacanavirodhopi ca nesaṃ āpajjati, tasmā taṃ na gahetabba’’nti ayaṃ tāva kusalattikato vaṇṇanā.
Dhutādīnaṃ vibhāgatoti dhuto veditabbo. Dhutavādo veditabbo. Dhutadhammā veditabbā. Dhutaṅgāni veditabbāni. Kassa dhutaṅgasevanā sappāyāti veditabbaṃ.
Tattha dhutoti dhutakileso vā puggalo kilesadhunano vā dhammo.
Dhutavādoti ettha pana atthi dhuto na dhutavādo, atthi na dhuto dhutavādo, atthi neva dhuto na dhutavādo, atthi dhuto ceva dhutavādo ca.
Tattha yo dhutaṅgena attano kilese dhuni, paraṃ pana dhutaṅgena na ovadati, nānusāsati bākulatthero viya, ayaṃ dhuto na dhutavādo. Yathāha, ‘‘tayidaṃ āyasmā bākulo dhuto na dhutavādo’’ti. Yo pana na dhutaṅgena attano kilese dhuni, kevalaṃ aññe dhutaṅgena ovadati anusāsati upanandatthero viya, ayaṃ na dhuto dhutavādo. Yathāha, ‘‘tayidaṃ āyasmā upanando sakyaputto na dhuto dhutavādo’’ti. Yo ubhayavipanno lāḷudāyī viya, ayaṃ neva dhuto na dhutavādo. Yathāha, ‘‘tayidaṃ āyasmā lāḷudāyī neva dhuto na dhutavādo’’ti. Yo pana ubhayasampanno dhammasenāpati viya, ayaṃ dhuto ceva dhutavādo ca. Yathāha, ‘‘tayidaṃ āyasmā sāriputto dhuto ceva dhutavādo cāti.
Dhutadhammā veditabbāti appicchatā, santuṭṭhitā, sallekhatā, pavivekatā, idamatthitāti ime dhutaṅgacetanāya parivārakā pañca dhammā ‘‘appicchataṃyeva nissāyā’’tiādivacanato (a. ni. 5.181; pari. 325) dhutadhammā nāma, tattha appicchatā ca santuṭṭhitā ca alobho. Sallekhatā ca pavivekatā ca dvīsu dhammesu anupatanti alobhe ca amohe ca. Idamatthitā ñāṇameva. Tattha ca alobhena paṭikkhepavatthūsu lobhaṃ, amohena tesveva ādīnavapaṭicchādakaṃ mohaṃ dhunāti. Alobhena ca anuññātānaṃ paṭisevanamukhena pavattaṃ kāmasukhānuyogaṃ, amohena dhutaṅgesu atisallekhamukhena pavattaṃ attakilamathānuyogaṃ dhunāti. Tasmā ime dhammā dhutadhammāti veditabbā.
Dhutaṅgāni veditabbānīti terasa dhutaṅgāni veditabbāni paṃsukūlikaṅgaṃ…pe… nesajjikaṅganti. Tāni atthato lakkhaṇādīhi ca vuttāneva.
Kassa dhutaṅgasevanā sappāyāti rāgacaritassa ceva mohacaritassa ca. Kasmā? Dhutaṅgasevanā hi dukkhāpaṭipadā ceva sallekhavihāro ca. Dukkhāpaṭipadañca nissāya rāgo vūpasammati. Sallekhaṃ nissāya appamattassa moho pahīyati. Āraññikaṅgarukkhamūlikaṅgapaṭisevanā vā ettha dosacaritassāpi sappāyā. Tattha hissa asaṅghaṭṭiyamānassa viharato dosopi vūpasammatīti ayaṃ dhutādīnaṃ vibhāgato vaṇṇanā.
Samāsabyāsatoti imāni pana dhutaṅgāni samāsato tīṇi sīsaṅgāni, pañca asambhinnaṅgānīti aṭṭheva honti. Tattha sapadānacārikaṅgaṃ, ekāsanikaṅgaṃ, abbhokāsikaṅganti imāni tīṇi sīsaṅgāni. Sapadānacārikaṅgañhi rakkhanto piṇḍapātikaṅgampi rakkhissati. Ekāsanikaṅgañca rakkhato pattapiṇḍikaṅgakhalupacchābhattikaṅgānipi surakkhanīyāni bhavissanti. Abbhokāsikaṅgaṃ rakkhantassa kiṃ atthi rukkhamūlikaṅgayathāsanthatikaṅgesu rakkhitabbaṃ nāma. Iti imāni tīṇi sīsaṅgāni, āraññikaṅgaṃ, paṃsukūlikaṅgaṃ, tecīvarikaṅgaṃ, nesajjikaṅgaṃ, sosānikaṅganti imāni pañca asambhinnaṅgāni cāti aṭṭheva honti.
Puna dve cīvarapaṭisaṃyuttāni, pañca piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni, pañca senāsanapaṭisaṃyuttāni, ekaṃ vīriyapaṭisaṃyuttanti evaṃ cattārova honti. Tattha nesajjikaṅgaṃ vīriyapaṭisaṃyuttaṃ. Itarāni pākaṭāneva.
Puna sabbāneva nissayavasena dve honti paccayanissitāni dvādasa, vīriyanissitaṃ ekanti. Sevitabbāsevitabbavasenapi dveyeva honti. Yassa hi dhutaṅgaṃ sevantassa kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhati, tena sevitabbāni. Yassa sevato hāyati, tena na sevitabbāni. Yassa pana sevatopi asevatopi vaḍḍhateva, na hāyati, tenāpi pacchimaṃ janataṃ anukampantena sevitabbāni. Yassāpi sevatopi asevatopi na vaḍḍhati, tenāpi sevitabbāniyeva āyatiṃ vāsanatthāyāti.
Evaṃ sevitabbāsevitabbavasena duvidhānipi sabbāneva cetanāvasena ekavidhāni honti. Ekameva hi dhutaṅgaṃ samādānacetanāti. Aṭṭhakathāyampi vuttaṃ ‘‘yā cetanā, taṃ dhutaṅganti vadantī’’ti.
Byāsato pana bhikkhūnaṃ terasa, bhikkhunīnaṃ aṭṭha, sāmaṇerānaṃ dvādasa, sikkhamānasāmaṇerīnaṃ satta, upāsakaupāsikānaṃ dveti dvācattālīsa honti. Sace pana abbhokāse āraññikaṅgasampannaṃ susānaṃ hoti, ekopi bhikkhu ekappahārena sabbadhutaṅgāni paribhuñjituṃ sakkoti. Bhikkhunīnaṃ pana āraññikaṅgaṃ khalupacchābhattikaṅgañca dvepi sikkhāpadeneva paṭikkhittāni, abbhokāsikaṅgaṃ, rukkhamūlikaṅgaṃ, sosānikaṅganti imāni tīṇi dupparihārāni. Bhikkhuniyā hi dutiyikaṃ vinā vasituṃ na vaṭṭati. Evarūpe ca ṭhāne samānacchandā dutiyikā dullabhā. Sacepi labheyya saṃsaṭṭhavihārato na mucceyya. Evaṃ sati yassatthāya dhutaṅgaṃ seveyya, svevassā attho na sampajjeyya. Evaṃ paribhuñjituṃ asakkuṇeyyatāya pañca hāpetvā bhikkhunīnaṃ aṭṭheva hontīti veditabbāni. Yathāvuttesu pana ṭhapetvā tecīvarikaṅgaṃ sesāni dvādasa sāmaṇerānaṃ, satta sikkhamānasāmaṇerīnaṃ veditabbāni. Upāsakaupāsikānaṃ pana ekāsanikaṅgaṃ, pattapiṇḍikaṅganti imāni dve patirūpāni ceva sakkā ca paribhuñjitunti dve dhutaṅgānīti evaṃ byāsato dvecattālīsa hontīti ayaṃ samāsabyāsato vaṇṇanā.
Ettāvatā ca ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti imissā gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge yehi appicchatāsantuṭṭhitādīhi guṇehi vuttappakārassa sīlassa vodānaṃ hoti, tesaṃ sampādanatthaṃ samādātabbadhutaṅgakathā bhāsitā hoti.
已對照

如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已對照

名為〈頭陀支的解說〉的第二章[終]。

Dhutaṅganiddeso nāma dutiyo paricchedo.