快樂巴利palinanda.cc

清淨道論·處界的解說 Āyatanadhātuniddeso

本經目錄十五、處界的解說處的詳說這暫且是關於諸處的詳說之門。界的詳說如是,此中應知依僅此數量的抉擇。如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,于慧的修習之部,名為〈處界的解說〉的第十五章[終]。

已對照

十五、處界的解說

15. Āyatanadhātuniddeso
已對照

處的詳說

Āyatanavitthārakathā
510緬 2.112已對照

五百一十、「諸處(āyatanāni)」者:即十二處——眼處、色處、耳處、聲處、鼻處、香處、舌處、味處、身處、觸處、意處、法處。此中——

510. Āyatanānīti dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatananti. Tattha –
已對照

依義、相、僅此數量,次第、略說與廣說,

Attha lakkhaṇa tāvatva, kama saṅkhepa vitthārā;
已對照

以及依應如何見,應了知[其]抉擇。

Tathā daṭṭhabbato ceva, viññātabbo vinicchayo.
已對照

此中,首先依別義:「嘗味(cakkhati)」故為眼,義為[它]嘗味於色、辨明色。「作色(rūpayati)」故為色,義為在變成顏色的變異時顯明心中之狀。「聞(suṇāti)」故為耳。「發出(sappati)」故為聲,義為被宣說。「嗅(ghāyati)」故為鼻。「作香(gandhayati)」故為香,義為指出自己的事物。「呼喚命(jīvitaṃ avhayati)」故為舌。「眾生嘗味(rasanti)它」故為味,義為[眾生]嘗味[它]。「諸可鄙的有漏法之來處(āya)」故為身;「來處」即生起之處。「被觸(phusiyati)」故為所觸。「量度(munāti)」故為意。「持自己的相」故為諸法。

Tattha visesato tāva cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho. Rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Suṇātīti sotaṃ. Sappatīti saddo, udāhariyatīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ. Gandhayatīti gandho. Attano vatthuṃ sūcayatīti attho. Jīvitaṃ avhayatīti jivhā. Rasanti taṃ sattāti raso, assādentīti attho. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. Phusiyatīti phoṭṭhabbaṃ. Munātīti mano. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā.
511已對照

五百一十一、然而依共義,應知由於勤動(āyatana)、由於伸展諸來[之法](āyānaṃ tanana)、由於導引延長者(āyatassa nayana),故為處。因為在眼、色等中,以各各[處]為門與所緣的心與心所諸法,以各自的領受等作用而勤動、奮起、努力——這是說[它們]精進。而這些[處]伸展那些作為來[之法]的諸法——這是說[令其]擴展。又在無始的輪迴中轉起的、極為延長的這輪迴之苦,只要它未退轉,[這些處]就一直導引[它]——這是說[令其]轉起。如是,這一切法由於勤動、由於伸展諸來[之法]、由於導引延長者,而被稱為「處、處」。

511. Avisesato pana āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ. Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti, vāyamantīti vuttaṃ hoti. Te ca āyabhūte dhamme etāni tanonti, vitthārentīti vuttaṃ hoti, idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanteva, pavattayantīti vuttaṃ hoti. Iti sabbepime dhammā āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ āyatananti vuccanti.
512緬 2.113已對照

五百一十二、此外,處應知依住處之義、礦源之義、集合之處之義、出生之地之義、原因之義。因為在世間,於「自在天之處、婆藪提婆之處」等中,住處被稱為「處」;於「金之處、銀之處」等中,[處是]礦源。然而在教法中,於「在可意的處所(āyatana),眾鳥依止於它」等(《增支部》5.38)中,[處是]集合之處;於「南路是諸牛的處」等中,[處是]出生之地;於「當有其因(satiāyatane)時,他便於彼彼[法]上達到親證之能」等(《增支部》3.102)中,[處是]原因。

512. Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manoramme āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 3.102) kāraṇaṃ.
已對照

而那些心與心所諸法,也由於依眼等而轉起,故住於眼等中,所以眼等是它們的住處。又那些[法]由於依止眼等、以眼等為所緣,故遍佈於眼等中,所以眼等是它們的礦源。眼等又是它們的集合之處,因為[它們]依依處、門、所緣而在各各[處]集合於那裡。眼等又是它們的出生之地,因為[它們]以眼等為依止與所緣之性而就在那裡生起。眼等又是它們的原因,因為眼等不存在時[它們]便不存在。如是,依住處之義、礦源之義、集合之處之義、出生之地之義、原因之義——也由於這些原因,這些法被稱為「處、處」。

Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo nesaṃ ākaro. Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ, tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato. Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso, tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito. Cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ, tesaṃ abhāve abhāvatoti. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena, ākaraṭṭhena, samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena, sañjātidesaṭṭhena, kāraṇaṭṭhenacāti imehipi kāraṇehi ete dhammā āyatanaṃ āyatananti vuccanti.
已對照

所以,依前面所說之義,是眼又是處,故為眼處……乃至……是諸法又是處,故為法處。如是,首先此中應了知依義的抉擇。

Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ…pe… dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatananti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo.
513已對照

五百一十三、「依相(lakkhaṇā)」者:此中也應依眼等的相了知抉擇。而它們的那些相,應依〈蘊的解說〉中所說的方式而知。

513. Lakkhaṇāti cakkhādīnaṃ lakkhaṇatopettha viññātabbo vinicchayo. Tāni ca pana tesaṃ lakkhaṇāni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni.
緬 2.114已對照

「依僅此數量(tāvatvato)」者:即依僅此之性。這是所說的意思——若問:眼等也都只是法,既然如此,為什麼不只說「法處」,而說「十二處」?[答:]由於六識身生起之門與所緣的差別——此處由於依六識身的門之性與所緣之性的差別,才有它們的這一區分——所以說十二[處]。因為對屬於眼識路所攝的識身,唯眼處是[其]生起之門,唯色處是[其]所緣;其餘[諸處]對其餘[諸識身]也是這樣。而對第六[識身],則唯以稱為有分意的意處的一分為生起之門,唯以不共的法處為所緣。如是,由於六識身生起之門與所緣的差別,說十二[處]。如是,此中應了知依僅此數量的抉擇。

Tāvatvatoti tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – cakkhādayopi hi dhammā eva, evaṃ sati dhammāyatanamicceva avatvā kasmā dvādasāyatanānīti vuttānīti ce. Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato idha channaṃ viññāṇakāyānaṃ dvārabhāvena ārammaṇabhāvena ca vavatthānato ayametesaṃ bhedo hotīti dvādasa vuttāni, cakkhuviññāṇavīthipariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva cārammaṇaṃ, tathā itarāni itaresaṃ. Chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesova uppattidvāraṃ, asādhāraṇameva ca dhammāyatanaṃ ārammaṇanti. Iti channaṃ viññāṇakāyānaṃ uppattidvārārammaṇavavatthānato dvādasa vuttānīti evamettha tāvatvato viññātabbo vinicchayo.
514已對照

五百一十四、「依次第(kamato)」者:此處也是,在前面所說的生起的次第等中,唯教說的次第適合。因為在內處中,眼處由於以有見有對者為境而顯著,故最先教說;其後[教說]以無見有對者為境的耳處等。或者,在內處中,眼處與耳處由於是見無上與聞無上之因而多有助益,故最先教說;其後[教說]鼻處等三者;意處由於以[前]五者的行境為境,[置]於最後;而外處中的色處等,由於是眼處等的行境,[各置]於各該[內處]的間隔之中。此外,也應依識生起之原因的差別了知它們的這一次第。因為這已被說過:「緣於眼與諸色而生起眼識……乃至……緣於意與諸法而生起意識。」(《中部》3.421;《相應部》2.43)如是,此中也應依次第了知抉擇。

514. Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. Ajjhattikesu hi āyatanesu sanidassanasappaṭighavisayattā cakkhāyatanaṃ pākaṭanti paṭhamaṃ desitaṃ, tato anidassanasappaṭighavisayāni sotāyatanādīni. Atha vā dassanānuttariyasavanānuttariyahetubhāvena bahūpakārattā ajjhattikesu cakkhāyatanasotāyatanāni paṭhamaṃ desitāni, tato ghānāyatanādīni tīṇi, pañcannampi gocaravisayattā ante manāyatanaṃ, cakkhāyatanādīnaṃ pana gocarattā tassa tassa antarantarāni bāhiresu rūpāyatanādīni. Apica viññāṇuppattikāraṇavavatthānatopi ayametesaṃ kamo veditabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’nti (ma. ni. 3.421; saṃ. ni. 2.43). Evaṃ kamatopettha viññātabbo vinicchayo.
515已對照

五百一十五、「依略說與廣說(saṅkhepavitthārā)」者:因為依略說,由於意處與法處的一分攝入名,其餘諸處攝入色,十二處也唯是名色而已。然而依廣說,首先在內處中,眼處依種類唯是眼淨色,但依緣、趣、部類、人的區分,則有無量的類別;耳處等四者也同樣。意處依善、不善、異熟、唯作識的區分,有八十九種類別與一百二十一種類別;但依依處、行道等的區分,則有無量的類別。色、聲、香、味處依異分、緣等的區分,有無量的類別。觸處依地界、火界、風界有三種類別;依緣等的區分,有多種類別。法處依受、想、行蘊、細色與涅槃的自性之種種性的區分,有多種類別。如是,應依略說與廣說了知抉擇。

515. Saṅkhepavitthārāti saṅkhepato hi manāyatanassa ceva dhammāyatanekadesassa ca nāmena tadavasesānañca āyatanānaṃ rūpena saṅgahitattā dvādasāpi āyatanāni nāmarūpamattameva honti. Vitthārato pana ajjhattikesu tāva cakkhāyatanaṃ jātivasena cakkhupasādamattameva, paccayagatinikāyapuggalabhedato pana anantappabhedaṃ. Tathā sotāyatanādīni cattāri. Manāyatanaṃ kusalākusalavipākakiriyaviññāṇabhedena ekūnanavutippabhedaṃ ekavīsuttarasatappabhedañca. Vatthupaṭipadādibhedato pana anantappabhedaṃ. Rūpasaddagandharasāyatanāni visabhāgapaccayādibhedato anantappabhedāni. Phoṭṭhabbāyatanaṃ pathavīdhātutejodhātuvāyodhātuvasena tippabhedaṃ. Paccayādibhedato anekappabhedaṃ. Dhammāyatanaṃ vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhasukhumarūpanibbānānaṃ sabhāvanānattabhedato anekappabhedanti. Evaṃ saṅkhepavitthārā viññātabbo vinicchayo.
516緬 2.115已對照

五百一十六、「依應如何見(daṭṭhabbato)」者:然而此中,一切有為的處,都應見為無來、無去。因為它們在生起之前不從任何處來,在滅去之後也不往任何處去;而是在生起之前未得自性,在滅去之後自性已壞,在前際與後際之間依緣而轉起,無自在地轉起。所以應見為無來、無去。同樣[應見為]無所希求、無所作為。因為眼、色等並不這樣[想]:「啊,願在我們和合時,有所謂識生起!」它們也不為了令識生起,而以門之性、依處之性或所緣之性希求,也不從事作為;而這是法性:於眼、色等和合時,眼識等便生起。所以應見為無所希求、無所作為。此外,內處應見如空村,因為離於恆、淨、樂、我性;外處如劫村賊,因為打擊內處。因為這已被說過:「諸比丘,眼被可意與不可意的諸色所打擊」——[如是]詳說。此外,內處應見如六生物,外處如它們的行處。如是,此中應依應如何見了知抉擇。

516. Daṭṭhabbatoti ettha pana sabbāneva saṅkhatāni āyatanāni anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Na hi tāni pubbe udayā kutoci āgacchanti, napi uddhaṃ vayā kuhiñci gacchanti, atha kho pubbe udayā appaṭiladdhasabhāvāni, uddhaṃ vayā paribhinnasabhāvāni, pubbantāparantavemajjhe paccayāyattavuttitāya avasāni pavattanti. Tasmā anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Tathā nirīhakato abyāpārato ca. Na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hoti ‘‘aho vata amhākaṃ sāmaggiyaṃ viññāṇaṃ nāma uppajjeyyā’’ti, na ca tāni viññāṇuppādanatthaṃ dvārabhāvena vatthubhāvena ārammaṇabhāvena vā īhanti, na byāpāramāpajjanti, atha kho dhammatāvesā, yaṃ cakkhurūpādisāmaggiyaṃ cakkhuviññāṇādīni sambhavantīti. Tasmā nirīhakato abyāpārato ca daṭṭhabbāni. Apica ajjhattikāni suññagāmo viya daṭṭhabbāni, dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā. Bāhirāni gāmaghātakacorā viya, ajjhattikānaṃ abhighātakattā. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhu, bhikkhave, haññati manāpāmanāpehi rūpehī’’ti vitthāro. Apica ajjhattikāni cha pāṇakā viya daṭṭhabbāni, bāhirāni tesaṃ gocarā viyāti. Evamettha daṭṭhabbato viññātabbo vinicchayo.
已對照

這暫且是關於諸處的詳說之門。

Idaṃ tāva āyatanānaṃ vitthārakathāmukhaṃ.
已對照

界的詳說

Dhātuvitthārakathā
517已對照

五百一十七、而緊接其後的「諸界(dhātuyo)」者:即十八界——眼界、色界(rūpadhātu)、眼識界,耳界、聲界、耳識界,鼻界、香界、鼻識界,舌界、味界、舌識界,身界、觸界、身識界,意界、法界、意識界。此中——

517. Tadanantarā pana dhātuyoti aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu, sotadhātu, saddadhātu, sotaviññāṇadhātu, ghānadhātu, gandhadhātu, ghānaviññāṇadhātu, jivhādhātu, rasadhātu, jivhāviññāṇadhātu, kāyadhātu, phoṭṭhabbadhātu, kāyaviññāṇadhātu, manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātūti. Tattha –
已對照

依義、依相等,次第、僅此數量、計數,

Atthato lakkhaṇādīhi, kama tāvatvasaṅkhato;
已對照

依緣,以及依應如何見,應知[其]抉擇。

Paccayā atha daṭṭhabbā, veditabbo vinicchayo.
緬 2.116已對照

此中,「依義(atthato)」者:「嘗味」故為眼;「作色」故為色;「眼的識」為眼識——首先應依這樣的方式,依眼等的別義而知抉擇。然而依共義:造就(vidahati)、被擔持(dhīyate)、造就之事(vidhāna)、以此而被造就(vidhīyate etāya)、或於此中被置放(ettha dhīyati),故為界(dhātu)。因為諸世間的界作為原因而分立之後,猶如金、銀等礦造就金、銀等,[它們]造就多種的輪迴之苦。又猶如擔被荷擔者所擔,[它們]被眾生所擔持,義為被持。而這些[界]唯是苦的造就而已,因為不隨自在而轉。又以這些作為作具的[界],輪迴之苦被眾生隨之造就;而那如是被造就的[苦],就被置放於這些[界]中,義為被安置。如是,眼等中的每一法,依可能的情況,依「造就、被擔持」等義而稱為界。

Tattha atthatoti cakkhatīti cakkhu. Rūpayatīti rūpaṃ. Cakkhussa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇanti evamādinā tāva nayena cakkhādīnaṃ visesatthato veditabbo vinicchayo. Avisesena pana vidahati, dhīyate, vidhānaṃ, vidhīyate etāya, ettha vā dhīyatīti dhātu. Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ, anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Bhārahārehi ca bhāro viya, sattehi dhīyante, dhāriyantīti attho. Dukkhavidhānamattameva cesā, avasavattanato. Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati. Tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati, ṭhapiyatīti attho. Iti cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati, dhīyatītiādinā atthavasena dhātūti vuccati.
518已對照

五百一十八、此外,猶如外道們所謂的「我」依自性而不存在,這些[界]並不如此;這些[界]持自己的自性,故為界。猶如在世間,種種雌黃、雄黃等岩石的成分被稱為「界(dhātu)」,同樣,這些也如界而為界;因為這些是智與所知的種種成分。或者,猶如在稱為身體的集合的成分——即以彼此不同類之相所區分的乳糜(rasa)、血等——中有「界」之通稱,同樣,在稱為五蘊的自體的成分中,也應知有「界」之通稱;因為這些眼等是以彼此不同類之相所區分的。此外,「界」只是無命者的增語。所以世尊於「比丘,這個人是六界所成的」等(《中部》3.344)中,為了根除命想而作了界的教說。

518. Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā, etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Yathā loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti, evametāpi dhātuyo viya dhātuyo. Vicittā hete ñāṇañeyyāvayavāti. Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā, evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā. Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti. Apica dhātūti nijjīvamattassevetaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘cha dhāturo ayaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.344) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti.
已對照

所以,依前面所說之義,是眼又是界,故為眼界……乃至……是意識又是界,故為意識界。如是,首先此中應知依義的抉擇。

Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ dhātu ca cakkhudhātu…pe… manoviññāṇañca taṃ dhātu ca manoviññāṇadhātūti. Evaṃ tāvettha atthato veditabbo vinicchayo.
519已對照

五百一十九、「依相等(lakkhaṇādito)」者:此中也應依眼等的相等而知抉擇。而它們的那些相等,應依〈蘊的解說〉中所說的方式而知。

519. Lakkhaṇāditoti cakkhādīnaṃ lakkhaṇāditopettha veditabbo vinicchayo. Tāni ca pana nesaṃ lakkhaṇādīni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni.
已對照

「依次第(kamato)」者:此處也是,在前面所說的生起的次第等中,唯教說的次第適合。而這[次第]是依因果次第的差別而說的。因為「眼界、色界」這二者是因,「眼識界」是果。一切處都如此。

Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. So ca panāyaṃ hetuphalānupubbavavatthānavasena vutto. Cakkhudhātu rūpadhātūti idañhi dvayaṃ hetu, cakkhuviññāṇadhātūti phalaṃ. Evaṃ sabbattha.
520緬 2.117已對照

五百二十、「依僅此數量(tāvatvato)」者:即依僅此之性。這是所說的意思——因為在經與阿毗達摩的各處,還可見到其他諸界,如「光界、淨界、空無邊處界、識無邊處界、無所有處界、非想非非想處界、想受滅界」(《相應部》2.95),「欲界、瞋恚界、害界、出離界(nekkhammadhātu)、無瞋恚界、無害界」(《分別論》182;《長部》3.305;《中部》3.125),「樂界、苦界、喜悅界、憂界、舍界、無明界」(《分別論》180;《中部》3.125),「發勤界、出離界(nikkamadhātu)、勇猛界」(《相應部》5.183),「劣界、中界、殊勝界」(《長部》3.305),「地界、水界、火界、風界(《長部》3.311)、空界、識界」(《中部》3.125;《分別論》172),「有為界、無為界」(《中部》3.125),「世間是多界、種種界的」(《長部》2.366;《中部》1.148)等。既然如此,若問:為什麼不依一切[界]作限定,而只作「十八」這一限定呢?[答:]因為依自性而存在的一切界都包含在其中。

520. Tāvatvatoti tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu tesu hi suttābhidhammappadesesu ‘‘ābhādhātu, subhadhātu, ākāsānañcāyatanadhātu, viññāṇañcāyatanadhātu, ākiñcaññāyatanadhātu, nevasaññānāsaññāyatanadhātu, saññāvedayitanirodhadhātu’’ (saṃ. ni. 2.95), ‘‘kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṃsādhātu, nekkhammadhātu, abyāpādadhātu, avihiṃsādhātu’’ (vibha. 182; dī. ni. 3.305; ma. ni. 3.125), ‘‘sukhadhātu, dukkhadhātu, somanassadhātu, domanassadhātu, upekkhādhātu, avijjādhātu’’ (vibha. 180; ma. ni. 3.125), ‘‘ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu’’ (saṃ. ni. 5.183), ‘‘hīnadhātu, majjhimadhātu, paṇītadhātu’’ (dī. ni. 3.305), ‘‘pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu (dī. ni. 3.311), ākāsadhātu, viññāṇadhātu’’ (ma. ni. 3.125; vibha. 172), ‘‘saṅkhatadhātu, asaṅkhatadhātu’’ (ma. ni. 3.125), ‘‘anekadhātu nānādhātu loko’’ti (dī. ni. 2.366; ma. ni. 1.148) evamādayo aññāpi dhātuyo dissanti. Evaṃ sati sabbāsaṃ vasena paricchedaṃ akatvā kasmā aṭṭhārasāti ayameva paricchedo katoti ce. Sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā.
已對照

因為光界唯是色界;而淨界則系屬於色等。為什麼呢?因為是淨相。因為淨相即是淨界,而它離開色等是不存在的。或者,作為善異熟[識]之所緣的色等,正是淨界,所以這[淨界]唯是色等而已。在空無邊處界等中,心唯是意識界,其餘的是法界。然而想受滅界依自性是不存在的,因為它唯是兩種界的滅而已。

Rūpadhātuyeva hi ābhādhātu, subhadhātu pana rūpādipaṭibaddhā. Kasmā, subhanimittattā. Subhanimittañhi subhadhātu. Tañca rūpādivinimuttaṃ na vijjati. Kusalavipākārammaṇā vā rūpādayo eva subhadhātūti rūpādimattamevesā. Ākāsānañcāyatanadhātuādīsu cittaṃ manoviññāṇadhātuyeva, sesā dhammadhātu. Saññāvedayitanirodhadhātu pana sabhāvato natthi. Dhātudvayanirodhamattameva hi sā.
已對照

欲界或者唯是法界。即如所說:「此中,什麼是欲界?與欲相應的思慮、尋、邪思惟。」(《分別論》182)或者[欲界]也是十八界。即如所說:「以下至無間地獄為邊際,以上把他化自在天諸天攝於其內,凡在這中間、於此處行、攝屬於此處的蘊、界、處、色、受、想、諸行、識——這稱為欲界。」(《分別論》182)

Kāmadhātu dhammadhātumattaṃ vā hoti. Yathāha – ‘‘tattha katamā kāmadhātu? Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo’’ti (vibha. 182). Aṭṭhārasāpi vā dhātuyo. Yathāha – ‘‘heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ vuccati kāmadhātū’’ti (vibha. 182).
緬 2.118已對照

出離界唯是法界;依「一切善法都是出離界」(《分別論》182)之語,也是意識界。瞋恚界、害界、無瞋恚界、無害界、樂界、苦界、喜悅界、憂界、舍界、無明界、發勤界、出離界(nikkamadhātu)、勇猛界,唯是法界。

Nekkhammadhātu dhammadhātu eva, ‘‘sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū’’ti (vibha. 182) vacanato manoviññāṇadhātupi hotiyeva. Byāpādavihiṃsā-abyāpāda-avihiṃsāsukha-dukkha-somanassa-domanassupekkhā-avijjāārambha-nikkama-parakkamadhātuyo dhammadhātuyeva.
已對照

劣界、中界、殊勝界唯是十八界而已。因為劣的眼等是劣界,中的、殊勝的[眼等]是中[界]與殊勝[界]。然而依非轉義,不善的法界與意識界是劣界;世間的善與無記兩種[法界與意識界]以及眼界等是中界;而出世間的法界與意識界是殊勝界。

Hīnamajjhimapaṇītadhātuyo aṭṭhārasa dhātumattameva. Hīnā hi cakkhādayo hīnā dhātu, majjhimapaṇītā majjhimā ceva paṇītā ca. Nippariyāyena pana akusalā dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo hīnadhātu, lokiyā kusalābyākatā ubhopi cakkhudhātuādayo ca majjhimadhātu, lokuttarā pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo paṇītadhātu.
已對照

地界、火界、風界唯是觸界;水界與空界唯是法界。識界唯是眼識等七識界的略攝。

Pathavītejovāyodhātuyo phoṭṭhabbadhātuyeva, āpodhātu ākāsadhātu ca dhammadhātuyeva. Viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātusaṅkhepoyeva.
已對照

十七界與法界的一分是有為界;而無為界唯是法界的一分。而多界、種種界的世間,也唯是十八界的類別而已。如是,因為依自性而存在的一切界都包含在其中,所以只說了十八[界]。

Sattarasa dhātuyo dhammadhātuekadeso ca saṅkhatadhātu, asaṅkhatā pana dhātu dhammadhātuekadesova. Anekadhātunānādhātuloko pana aṭṭhārasa dhātuppabhedamattamevāti. Iti sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā aṭṭhāraseva vuttāti.
521已對照

五百二十一、此外,也為了根除那些於具識知自性的識上懷有命想者的[命]想,只說了十八[界]。因為有些眾生於具識知自性的識上懷有命想;世尊欲根除他們長夜潛伏的命想,以眼、耳、鼻、舌、身[識]界、意界、意識界的區分,顯示它的多樣性,並以[它]依眼、色等緣而轉起,顯示[它的]無常性,而開顯了十八界。再者,也依所化者的意樂[而如此]。凡以這不太略也不太廣的教說[得度]的所化眾生,也依他們的意樂而只開顯了十八[界]。

因為依略說與廣說之法,如是如是,

這位[世尊]開顯法,以使得——

被正法威光所摧破,於剎那間歸於消散的,

是他的所化眾生心中的黑暗。

521. Apica vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññīnaṃ saññāsamūhananatthampi aṭṭhāraseva vuttā. Santi hi sattā vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññino, tesaṃ cakkhusotaghānajivhākāyamanodhātumanoviññāṇadhātubhedena tassa anekataṃ cakkhurūpādipaccayāyattavuttitāya aniccatañca pakāsetvā dīgharattānusayitaṃ jīvasaññaṃ samūhanitukāmena bhagavatā aṭṭhārasa dhātuyo pakāsitā. Kiñca bhiyyo tathā veneyyajjhāsayavasena ca. Ye ca imāya anatisaṅkhepavitthārāya desanāya veneyyasattā, tadajjhāsayavasena ca aṭṭhāraseva pakāsitā.
Saṅkhepavitthāranayena tathā tathā hi,
Dhammaṃ pakāsayati esa yathā yathāssa;
Saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena,
Veneyyasattahadayesu tamo payātīti.
已對照

如是,此中應知依僅此數量的抉擇。

Evamettha tāvatvato veditabbo vinicchayo.
522緬 2.119已對照

五百二十二、「依計數(saṅkhato)」者:首先,眼界依種類,依眼淨色只算作一法;同樣,耳、鼻、舌、身、色、聲、香、味界依耳淨色等[各算作一法];然而觸界依地、火、風算作三法。眼識界依善[異熟]與不善異熟算作二法;耳、鼻、舌、身識界也同樣。然而意界依五門轉向與善、不善異熟的領受算作三法。法界依三無色蘊、十六細色與無為界算作二十法。意識界依其餘的善、不善、無記識算作七十六法。如是,此中也應依計數而知抉擇。

522. Saṅkhatoti cakkhudhātu tāva jātito eko dhammotveva saṅkhaṃ gacchati cakkhupasādavasena, tathā sotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasadhātuyo sotappasādādivasena, phoṭṭhabbadhātu pana pathavītejovāyovasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Cakkhuviññāṇadhātu kusalākusalavipākavasena dve dhammāti saṅkhaṃ gacchati, tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇadhātuyo. Manodhātu pana pañcadvārāvajjanakusalākusalavipākasampaṭicchanavasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Dhammadhātu tiṇṇaṃ arūpakkhandhānaṃ soḷasannaṃ sukhumarūpānaṃ asaṅkhatāya ca dhātuyā vasena vīsati dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Manoviññāṇadhātu sesakusalākusalābyākataviññāṇavasena chasattati dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Evamettha saṅkhatopi veditabbo vinicchayo.
523已對照

五百二十三、「依緣(paccayā)」者:此中,首先眼界依不相應緣、前生緣、有緣、不離去緣、依止緣、根緣,以六種緣為眼識界之緣;色界依前生緣、有緣、不離去緣、所緣緣,以四種緣為[眼識界之]緣。同樣,耳界、聲界等[為]耳識界等[之緣]。然而對這五[識界],轉向意界依無間、等無間、無有、離去、無間親依止,以五種緣為緣;而這五[識界]也[以同樣五種緣為]領受意界[之緣]。同樣,領受意界[為]推度意識界[之緣],它[為]確定意識界[之緣],確定意識界[為]速行意識界[之緣]。然而速行意識界對緊接其後的速行意識界,以那五種[緣]與串習緣,以六種緣為緣。這暫且是五門中的方法。

523. Paccayāti ettha ca cakkhudhātu tāva cakkhuviññāṇadhātuyā vippayuttapurejātaatthiavigatanissayindriyapaccayānaṃ vasena chahi paccayehi paccayo hoti, rūpadhātu purejātaatthiavigatārammaṇapaccayānaṃ vasena catūhi paccayehi paccayo hoti. Evaṃ sotaviññāṇadhātuādīnaṃ sotadhātusaddadhātuādayo. Pañcannaṃ pana nesaṃ āvajjanamanodhātu anantarasamanantaranatthivigatānantarūpanissayavasena pañcahi paccayehi paccayo hoti, tā ca pañcapi sampaṭicchanamanodhātuyā. Tathā sampaṭicchanamanodhātu santīraṇamanoviññāṇadhātuyā, sā ca voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātuyā, voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā. Javanamanoviññāṇadhātu pana anantarāya javanamanoviññāṇadhātuyā tehi ceva pañcahi āsevanapaccayena cāti chahi paccayehi paccayo hoti. Esa tāva pañcadvāre nayo.
已對照

然而在意門中,有分意識界[為]轉向意識界[之緣];轉向意識界[為]速行意識界[之緣],[都]以前面[所說]的五種緣為緣。而法界以俱生、相互、依止、相應、有、不離去等[緣],以多種方式為七識界之緣。又眼界等以及一部分法界,也以所緣緣等為一部分意識界之緣。又對於眼識界等而言,不僅眼、色等是緣,光明等也是。因此前代諸師說——

Manodvāre pana bhavaṅgamanoviññāṇadhātu āvajjanamanoviññāṇadhātuyā. Āvajjanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā purimehi pañcahi paccayehi paccayo hoti. Dhammadhātu pana sattannampi viññāṇadhātūnaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādīhi bahudhā paccayo hoti. Cakkhudhātuādayo pana ekaccā ca dhammadhātu ekaccāya manoviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayādīhipi paccayā honti. Cakkhuviññāṇadhātuādīnañca na kevalaṃ cakkhurūpādayo paccayā honti, atha kho ālokādayopi. Tenāhu pubbācariyā –
緬 2.120已對照

「緣於眼、色、光明、作意而生起眼識。緣於耳、聲、空隙、作意而生起耳識。緣於鼻、香、風、作意而生起鼻識。緣於舌、味、水、作意而生起舌識。緣於身、所觸、地、作意而生起身識。緣於有分意、法、作意而生起意識。」

‘‘Cakkhurūpālokamanasikāre paṭicca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Sotasaddavivaramanasikāre paṭicca uppajjati sotaviññāṇaṃ. Ghānagandhavāyumanasikāre paṭicca uppajjati ghānaviññāṇaṃ. Jivhārasaāpamanasikāre paṭicca uppajjati jivhāviññāṇaṃ. Kāyaphoṭṭhabbapathavīmanasikāre paṭicca uppajjati kāyaviññāṇaṃ. Bhavaṅgamanadhammamanasikāre paṭicca uppajjati manoviññāṇa’’nti.
已對照

這是此中的略說。然而緣的詳細分別將在〈緣起的解說〉中顯明。如是,此中也應依緣而知抉擇。

Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana paccayappabhedo paṭiccasamuppādaniddese āvibhavissatīti evamettha paccayatopi veditabbo vinicchayo.
524緬 2.121已對照

五百二十四、「依應如何見(daṭṭhabbato)」者:此中也應依應如何見而知抉擇——此是其義。因為一切有為界,都應見為離於前際與後際、空於常、淨、樂、我性、依緣而轉起。

然而特別地,此中眼界應見如鼓面,色界如鼓槌,眼識界如聲。同樣,眼界如鏡面,色界如臉,眼識界如臉的影像。或者,眼界如甘蔗與胡麻,色界如壓榨機的轉杆,眼識界如甘蔗汁與胡麻油。同樣,眼界如鑽木的下木,色界如鑽木的上木,眼識界如火。耳界等也是這個方法。

而意界依可能的情況,應見如眼識界等的前行者與隨行者。

法界中的受蘊,應見如箭、如尖樁。想蘊與行蘊,如因與受之箭、尖樁相連而[成為]病苦者;或者,凡夫的想,由於生起希望之苦,如空拳;由於取不如實的相,如林中的鹿。諸行由於投入結生,如把[人]投進炭火坑的人們;由於被生苦所追隨,如被王的差役追隨的盜賊;由於是帶來一切不利的蘊相續之因,如毒樹的種子。色由於是種種災患之因相,應見如剃刀輪。然而無為界應見為不死、寂靜、安穩。為什麼呢?因為是帶來一切不利者的對治。

意識界應見:由於於諸所緣無所辨定,如林中的猴子;由於難以調伏,如未調的劣馬;由於隨意墜落,如拋向空中的棍棒;由於與貪、瞋等種種煩惱之裝扮相結合,如舞臺的演員。

524. Daṭṭhabbatoti daṭṭhabbatopettha vinicchayo veditabboti attho. Sabbā eva hi saṅkhatadhātuyo pubbantāparantavivittato dhuvasubhasukhattabhāvasuññato paccayāyattavuttito ca daṭṭhabbā.
Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā, daṇḍo viya rūpadhātu, saddo viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā ādāsatalaṃ viya cakkhudhātu, mukhaṃ viya rūpadhātu, mukhanimittaṃ viya cakkhuviññāṇadhātu. Atha vā ucchutilā viya cakkhudhātu, yantacakkayaṭṭhi viya rūpadhātu, ucchurasatelāni viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā adharāraṇī viya cakkhudhātu, uttarāraṇī viya rūpadhātu, aggi viya cakkhuviññāṇadhātu. Esa nayo sotadhātuādīsu.
Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā.
Dhammadhātuyā vedanākkhandho sallamiva sūlamiva ca daṭṭhabbo. Saññāsaṅkhārakkhandhā vedanāsallasūlayogāāturā viya, puthujjanānaṃ vā saññā āsādukkhajananato rittamuṭṭhi viya. Ayathābhuccanimittagāhakato vanamigo viya. Saṅkhārā paṭisandhiyaṃ pakkhipanato aṅgārakāsuyaṃ khipanakapurisā viya. Jāti dukkhānubandhato rājapurisānubandhacorā viya. Sabbānatthāvahassa khandhasantānassa hetuto visarukkhabījāni viya. Rūpaṃ nānāvidhupaddavanimittato khuracakkaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Asaṅkhatā pana dhātu amatato santato khemato ca daṭṭhabbā. Kasmā? Sabbānatthāvahassa paṭipakkhabhūtattā.
Manoviññāṇadhātu ārammaṇesu vavatthānābhāvato araññamakkaṭo viya, duddamanato assakhaḷuṅko viya, yatthakāmanipātito vehāsakkhittadaṇḍo viya, lobhadosādinānappakārakilesavesayogato raṅganaṭo viya daṭṭhabbāti.
已對照

如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已對照

于慧的修習之部,

Paññābhāvanādhikāre
已對照

名為〈處界的解說〉的

Āyatanadhātuniddeso nāma
已對照

第十五章[終]。

Pannarasamo paricchedo.