快樂巴利palinanda.cc

清淨道論·蘊的解說 Khandhaniddeso

本經目錄十四、蘊的解說慧論慧的分類論四百二十九、而這四種無礙解,都在兩處達於分別:於有學地與無學地。慧的地、根、體的差別色蘊論這暫且是關於色蘊的詳說之門。識蘊論四百五十三、而不善依地唯有一種,唯是欲界的;依根有三種:貪根的、瞋根的、痴根的。這是關於識蘊的詳說之門。受蘊論這是關於受蘊的詳說之門。想蘊論這是關於想蘊的詳說之門。行蘊論這是關於行蘊的詳說之門。過去等的區分論次第等的抉擇論如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,于慧的修習之部,名為〈蘊的解說〉的第十四章[終]。

已對照

十四、蘊的解說

14. Khandhaniddeso
已對照

慧論

Paññākathā
421緬 2.66已對照

四百二十一、如今,由於具足瞭如是依神通而已獲得功德利益的、更為堅固的定之修習的比丘,已於一切方面修習了在「有慧之人安住於戒,修習心與慧」這[偈]中以心為標題所指示的定,

421. Idāni yasmā evaṃ abhiññāvasena adhigatānisaṃsāya thiratarāya samādhibhāvanāya samannāgatena bhikkhunā sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayanti ettha cittasīsena niddiṭṭho samādhi sabbākārena bhāvito hoti.
已對照

接著便應修習慧。而它由於被說得極為簡略,連了知都不容易,何況修習。所以,為顯示它的詳說與修習之法,便有這一番設問:

Tadanantarā pana paññā bhāvetabbā. Sā ca atisaṅkhepadesitattā viññātumpi tāva na sukarā, pageva bhāvetuṃ. Tasmā tassā vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetuṃ idaṃ pañhākammaṃ hoti.
已對照

什麼是慧?依何義為慧?它的相、味、現起、近因是什麼?慧有幾種?應如何修習?修習慧有什麼功德利益?

Kā paññā, kenaṭṭhena paññā, kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni, katividhā paññā, kathaṃ bhāvetabbā, paññābhāvanāya ko ānisaṃsoti?
422已對照

四百二十二、此中,這是解答。「什麼是慧」者:慧有多種、種種類別。為闡明那一切而著手的解答,既不能成就所意指之義,還會更導致散亂;所以我們在此只就所意指的[慧]而說。與善心相應的觀智是慧。

422. Tatridaṃ vissajjanaṃ, kā paññāti paññā bahuvidhā nānappakārā. Taṃ sabbaṃ vibhāvayituṃ ārabbhamānaṃ vissajjanaṃ adhippetañceva atthaṃ na sādheyya, uttari ca vikkhepāya saṃvatteyya, tasmā idha adhippetameva sandhāya vadāma. Kusalacittasampayuttaṃ vipassanāñāṇaṃ paññā.
423已對照

四百二十三、「依何義為慧」者:依慧知之義為慧。這所謂慧知是什麼呢?即殊勝於想知、識知之行相的、以種種方式的知。因為想、識、慧雖同有知之性,想只是想知「青、黃」這樣的所緣而已,不能使[人]到達「無常、苦、無我」這樣的相之通達。識既知「青、黃」這樣的所緣,也使[人]到達相之通達,但即使奮起,[仍]不能使[人]到達道之現前。慧則依所說的方式既知所緣,也使[人]到達相之通達,奮起之後更使[人]到達道之現前。

423. Kenaṭṭhena paññāti pajānanaṭṭhena paññā. Kimidaṃ pajānanaṃ nāma? Sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ. Saññāviññāṇapaññānaṃ hi samānepi jānanabhāve, saññā ‘‘nīlaṃ pītaka’’nti ārammaṇasañjānanamattameva hoti. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā’’ti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ ‘‘nīlaṃ pītaka’’nti ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti. Ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā vuttanayavasena ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvañca pāpeti.
緬 2.67已對照

因為猶如放在錢商[驗金]板上的一堆迦利沙槃,有一個未生[分別]智的小孩、一個村人、一個錢商這三人在看;[其中]未生[分別]智的小孩唯知迦利沙槃有花紋、有種種[圖樣]、是長的、方的、圓的而已,卻不知「這是人們的受用、享用[之物],被認作寶物」。村人既知[它]有花紋、有種種[圖樣]等之性,也[知]「這是人們的受用、享用[之物],被認作寶物」;但不知「這個是上品,這個是偽的,這個是半精[分]的」這一區分。錢商則知那一切類別;而他在知的時候,看了迦利沙槃也知,聽了敲擊之聲也[知],嗅了香也[知],嚐了味也[知],用手掂了也[知],也知「這是在名為某某的村,或市鎮,或城市,或山,或河岸造的」,也知「這是某某師匠所造的」——應知此[事]與彼相似。

Yathā hi heraññikaphalake ṭhapitaṃ kahāpaṇarāsiṃ eko ajātabuddhidārako, eko gāmikapuriso, eko heraññikoti tīsu janesu passamānesu ajātabuddhidārako kahāpaṇānaṃ cittavicittadīghacaturassaparimaṇḍalabhāvamattameva jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti na jānāti. Gāmikapuriso cittavicittādibhāvaṃ jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti ca. ‘‘Ayaṃ cheko, ayaṃ kūṭo, ayaṃ addhasāro’’ti imaṃ pana vibhāgaṃ na jānāti. Heraññiko sabbepi te pakāre jānāti, jānanto ca kahāpaṇaṃ oloketvāpi jānāti, ākoṭitassa saddaṃ sutvāpi, gandhaṃ ghāyitvāpi, rasaṃ sāyitvāpi, hatthena dhārayitvāpi, asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā nagare vā pabbate vā nadītīre vā katotipi, asukācariyena katotipi jānāti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.
已對照

因為想如未生[分別]智的小孩看迦利沙槃一般,由於只依青等而取所緣的現起之行相。識如村人看迦利沙槃一般,由於依青等而取所緣的行相,又由於更進而使[人]到達相之通達。慧如錢商看迦利沙槃一般,由於依青等取了所緣的行相,又使[人]到達相之通達之後,由此更進而使[人]到達道之現前。所以,凡這殊勝於想知、識知之行相的、以種種方式的知,應知這就是慧知。因為正是就此而說了這[句]:「依慧知之義為慧。」

Saññā hi ajātabuddhino dārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya hoti, nīlādivasena ārammaṇassa upaṭṭhānākāramattagahaṇato. Viññāṇaṃ gāmikassa purisassa kahāpaṇadassanamiva hoti, nīlādivasena ārammaṇākāragahaṇato, uddhaṃpi ca lakkhaṇapaṭivedhasampāpanato. Paññā heraññikassa kahāpaṇadassanamiva hoti, nīlādivasena ārammaṇākāraṃ gahetvā, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetvā, tato uddhampi maggapātubhāvapāpanato. Tasmā yadetaṃ sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ. Idaṃ pajānananti veditabbaṃ. Idaṃ sandhāya hi etaṃ vuttaṃ ‘‘pajānanaṭṭhena paññā’’ti.
已對照

而這[慧],在有想與識之處,並不一定有。而當它有時,與那些法不相分離,[以致]不能分拆而得「這是想,這是識,這是慧」的各別之性,[所以是]細微的、難見的。因此具壽那先說:「大王,世尊所作的是難作之事。」「尊者那先,世尊所作的什麼是難作之事呢?」「大王,世尊所作的難作之事,[即]宣說了無色的心與心所法在同一所緣上轉起時的差別——『這是觸,這是受,這是想,這是思,這是心』。」(《彌蘭陀問》2.7.16)

Sā panesā yattha saññāviññāṇāni, na tattha ekaṃsena hoti. Yadā pana hoti, tadā avinibbhuttā tehi dhammehi ‘‘ayaṃ saññā, idaṃ viññāṇaṃ, ayaṃ paññā’’ti vinibbhujjitvā alabbhaneyyanānattā sukhumā duddasā. Tenāha āyasmā nāgaseno ‘‘dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kata’’nti. Kiṃ, bhante, nāgasena bhagavatā dukkaraṃ katanti? ‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ yaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16).
424緬 2.68已對照

四百二十四、而在「它的相、味、現起、近因是什麼」這裡:慧以通達諸法自性為相,以摧毀遮蔽諸法自性的痴暗為味,以不迷惑為現起。而依「得定者能如實知、如實見」(《增支部》10.2)之語,定是它的近因。

424. Kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti ettha pana dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, dhammānaṃ sabhāvapaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsanarasā, asammohapaccupaṭṭhānā. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī’’ti (a. ni. 10.2) vacanato pana samādhi tassā padaṭṭhānaṃ.
已對照

慧的分類論

Paññāpabhedakathā
425已對照

四百二十五、「慧有幾種」者:首先,依通達諸法自性之相,是一種。依世間與出世間,是兩種;同樣,依有漏與無漏等,依名色差別,依與喜悅俱行與與舍俱行,以及依見地與修地,[也各是兩種]。依思所成、聞所成、修所成,是三種;同樣,依有限、廣大、無量所緣,依增益、損減、方便善巧,以及依內深入等,[也各是三種]。依關於四諦的智,以及依四無礙解,是四種。

425. Katividhā paññāti dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇena tāva ekavidhā. Lokiyalokuttaravasena duvidhā. Tathā sāsavānāsavādivasena, nāmarūpavavatthāpanavasena, somanassupekkhāsahagatavasena, dassanabhāvanābhūmivasena ca. Tividhā cintāsutabhāvanāmayavasena. Tathā parittamahaggataappamāṇārammaṇavasena, āyāpāyaupāyakosallavasena, ajjhattābhinivesādivasena ca. Catubbidhā catūsu saccesu ñāṇavasena catupaṭisambhidāvasena cāti.
426已對照

四百二十六、此中,一種的部分,其義是明顯的。在兩種的部分中,與世間道相應的是世間的;與出世間道相應的是出世間的——如是依世間與出世間,是兩種。

426. Tattha ekavidhakoṭṭhāso uttānatthoyeva. Duvidhakoṭṭhāse lokiyamaggasampayuttā lokiyā. Lokuttaramaggasampayuttā lokuttarāti evaṃ lokiyalokuttaravasena duvidhā.
已對照

在第二個二法中,作為諸漏之所緣的是有漏的;不是它們之所緣的是無漏的。而就義而言,這正是世間與出世間。在「與漏相應的、有漏的」「與漏不相應的、無漏的」等[二法]中,也是這一方法。如是依有漏與無漏等,是兩種。

Dutiyaduke āsavānaṃ ārammaṇabhūtā sāsavā. Tesaṃ anārammaṇā anāsavā. Atthato panesā lokiyalokuttarāva hoti. Āsavasampayuttā sāsavā. Āsavavippayuttā anāsavātiādīsupi eseva nayo. Evaṃ sāsavānāsavādivasena duvidhā.
已對照

在第三個二法中,想開始觀者於四非色蘊的差別上的慧,是名差別慧;於色蘊的差別上的慧,是色差別慧——如是依名色差別,是兩種。

Tatiyaduke yā vipassanaṃ ārabhitukāmassa catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ vavatthāpane paññā, ayaṃ nāmavavatthāpanapaññā. Yā rūpakkhandhassa vavatthāpane paññā, ayaṃ rūpavavatthāpanapaññāti evaṃ nāmarūpavavatthāpanavasena duvidhā.
已對照

在第四個二法中,於兩種欲界善心中的慧,以及依五種法,於屬[前]四種禪的十六種道心中的慧,是與喜悅俱行的;於兩種欲界善心中的慧,以及於屬第五禪的四種道心中的慧,是與舍俱行的——如是依與喜悅俱行與與舍俱行,是兩種。

Catutthaduke dvīsu kāmāvacarakusalacittesu soḷasasu ca pañcakanayena catukkajjhānikesu maggacittesu paññā somanassasahagatā. Dvīsu kāmāvacarakusalacittesu catūsu ca pañcamajjhānikesu maggacittesu paññā upekkhāsahagatāti evaṃ somanassupekkhāsahagatavasena duvidhā.
緬 2.69已對照

在第五個二法中,初道之慧是見地;其餘三道之慧是修地——如是依見地與修地,是兩種。

Pañcamaduke paṭhamamaggapaññā dassanabhūmi. Avasesamaggattayapaññā bhāvanābhūmīti evaṃ dassanabhāvanābhūmivasena duvidhā.
427緬 2.70已對照

四百二十七、在諸三法中,第一個三法裡:不從他人聽聞而獲得的慧,由於依自己的思而成就,是思所成的;從他人聽聞而獲得的慧,由於依聽聞而成就,是聞所成的;無論以何種方式依修習而成就的、達到安止的慧,是修所成的。因為這已被說過——

「此中什麼是思所成慧?即於以慧所安立的諸職業處,或於以慧所安立的諸技藝處,或於以慧所安立的諸明處,[對]『業是自作』或[對]隨順諦,或[對]『色是無常』,或『受……乃至……想……行……識是無常』——凡如是形相的隨順忍、見、欲、信解、觀察、法審察忍,不從他[人]聽聞而獲得,這稱為思所成慧……乃至……從他[人]聽聞而獲得,這稱為聞所成慧。已入定者的一切慧[即]修所成慧。」(《分別論》768)

如是依思所成、聞所成、修所成,是三種。

在第二個三法中,緣欲界法而轉起的慧,是有限所緣的;緣色界、無色界[法]而轉起的,是廣大所緣的,那是世間的觀;緣涅槃而轉起的,是無量所緣的,那是出世間的觀——如是依有限、廣大、無量所緣,是三種。

在第三個三法中,所謂增益(āya),即增長;它有兩種:依不利的退失,與依利的生起。於其中的善巧,是增益善巧。即如所說——

「此中什麼是增益善巧?即『作意我這些法者,未生的諸不善法[即]不生,已生的諸不善法[即]被舍斷;或者,作意這些法者,未生的諸善法[即]生起,已生的諸善法[即]轉向增廣、廣大、修習、圓滿』——凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見,這稱為增益善巧。」(《分別論》771)

而損減(apāya),即不增長;它也有兩種:依利的退失,與依不利的生起。於其中的善巧,是損減善巧。即如所說:「此中什麼是損減善巧?即『作意這些法者,未生的諸善法[即]不生』」等(《分別論》771)。

而於一切處,於彼彼諸法的方便、[即]生起之因上,於那一剎那轉起的、隨處所生的善巧,名為方便善巧。即如所說:「一切於彼[有]方便之慧[即]方便善巧。」(《分別論》771)如是依增益、損減、方便善巧,是三種。

在第四個三法中,取自己的諸蘊而開始的觀慧,是內深入的;取他人的諸蘊或外在的、非根所繫的色而開始的,是外深入的;取兩者而開始的,是內外深入的——如是依內深入等,是三種。

427. Tikesu paṭhamattike parato assutvā paṭiladdhapaññā attano cintāvasena nipphannattā cintāmayā. Parato sutvā paṭiladdhapaññā sutavasena nipphannattā sutamayā. Yathā tathā vā bhāvanāvasena nipphannā appanāppattā paññā bhāvanāmayā. Vuttañhetaṃ –
‘‘Tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccanti vā, yaṃ evarūpiṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ mutiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakhantiṃ parato assutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati cintāmayā paññā…pe… sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati sutamayā paññā. Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā’’ti (vibha. 768).
Evaṃ cintāsutabhāvanāmayavasena tividhā.
Dutiyattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattā paññā parittārammaṇā. Rūpāvacarārūpāvacare ārabbha pavattā mahaggatārammaṇā. Sā lokiyavipassanā. Nibbānaṃ ārabbha pavattā appamāṇārammaṇā. Sā lokuttaravipassanāti evaṃ parittamahaggatāppamāṇārammaṇavasena tividhā.
Tatiyattike āyo nāma vuddhi, sā duvidhā anatthahānito atthuppattito ca. Tattha kosallaṃ āyakosallaṃ. Yathāha –
‘‘Tattha katamaṃ āyakosallaṃ? Ime me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā pahīyanti, ime vā panime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti. Uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, idaṃ vuccati āyakosalla’’nti (vibha. 771).
Apāyoti pana avuddhi, sāpi duvidhā atthahānito ca anatthuppattito ca. Tattha kosallaṃ apāyakosallaṃ. Yathāha ‘‘tattha katamaṃ apāyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjantī’’tiādi (vibha. 771).
Sabbattha pana tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ upāyesu nibbattikāraṇesu taṃkhaṇappavattaṃ ṭhānuppattikaṃ kosallaṃ upāyakosallaṃ nāma. Yathāha – ‘‘sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosalla’’nti (vibha. 771). Evaṃ āyāpāyaupāyakosallavasena tividhā.
Catutthattike attano khandhe gahetvā āraddhā vipassanā paññā ajjhattābhinivesā. Parassa khandhe bāhiraṃ vā anindriyabaddharūpaṃ gahetvā āraddhā bahiddhābhinivesā. Ubhayaṃ gahetvā āraddhā ajjhattabahiddhābhinivesāti evaṃ ajjhattābhinivesādivasena tividhā.
428緬 2.71已對照

四百二十八、在諸四法中,第一個四法裡:緣苦諦而轉起的智,是對苦的智;緣苦集而轉起的智,是對苦集的智;緣苦滅而轉起的智,是對苦滅的智;緣導至苦滅之道而轉起的智,是對導至苦滅之道的智——如是依關於四諦的智,是四種。

在第二個四法中,所謂四無礙解,即於義等上達於分別的四種智。因為這已被說過:「於義的智是義無礙解;於法的智是法無礙解;於那法之詞說的稱說上的智是詞無礙解;於諸智的智是辯無礙解。」(《分別論》718)

此中,「義(attha)」,略說即是因之果的增語。因為因之果,由於隨因而被到達、被證得、被達成,所以稱為「義」。而依分別,凡任何由緣所生的、涅槃、所說之義、異熟、唯作——應知這五法是「義」。省察那義者於那義上達於分別的智,是義無礙解。「法(dhamma)」,略說也即是緣的增語。因為緣,由於安立彼彼[果],或令[其]轉起,或令[其]得以達成,所以稱為「法」。而依分別,凡任何能生果之因、聖道、所說、善、不善——應知這五法是「法」。省察那法者於那法上達於分別的智,是法無礙解。

因為正是這義,在阿毗達摩中——

「對苦的智是義無礙解;對苦集的智是法無礙解。於因的智是法無礙解;於因之果的智是義無礙解。凡已生、已成、已生起、已產生、已出生、已顯現的諸法,於這些法的智是義無礙解;那些法從哪些法而已生、已成、已生起、已產生、已出生、已顯現,於那些法的智是法無礙解。對老死的智是義無礙解;對老死集的智是法無礙解……乃至……對行滅的智是義無礙解;對導至行滅之道的智是法無礙解。在此,比丘了知法——經、應頌……乃至……智解,這稱為法無礙解。他了知彼彼所說之義:『這是這所說之義,這是這所說之義』,這稱為義無礙解。哪些法是善的?於某時欲界善心生起……乃至……這些法是善的。於這些法的智是法無礙解;於它們的異熟的智是義無礙解」(《分別論》719 等)——以這樣等的方式分別而顯示了。

「於那法之詞說的稱說上的智」者:即於那義與法上,凡是自性詞法、無誤的言說;於它的稱說、[即]於它的說出、講出之上,一聽到那被說出、被講出、被宣出的[語],便[知]「這是自性詞法,這不是自性詞法」——如是對那稱為法之詞說的自性詞法、[即]摩揭陀的、一切眾生的根本語,達於分別的智,是詞無礙解。因為已得詞無礙解者,一聽到「phasso」「vedanā」等這樣的語,便知「這是自性詞法」;而[聽到]「phassā」「vedano」等這樣的[語],便[知]「這不是自性詞法」。

「於諸智的智」者:即以於一切處的智為所緣而省察者的、以智為所緣之智;或者,於前面所說的那些智上,依各自的行境與作用等而廣知的智,是辯無礙解——此是其義。

428. Catukkesu paṭhamacatukke dukkhasaccaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhe ñāṇaṃ. Dukkhasamudayaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhasamudaye ñāṇaṃ. Dukkhanirodhaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhe ñāṇaṃ. Dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇanti evaṃ catūsu saccesu ñāṇavasena catubbidhā.
Dutiyacatukke catasso paṭisambhidā nāma atthādīsu pabhedagatāni cattāri ñāṇāni. Vuttañhetaṃ – ‘‘atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti (vibha. 718).
Tattha atthoti saṅkhepato hetuphalassetaṃ adhivacanaṃ. Hetuphalaṃ hi yasmā hetuanusārena ariyati adhigamiyati sampāpuṇiyati, tasmā atthoti vuccati. Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayasambhūtaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā atthoti veditabbā. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammotipi saṅkhepato paccayassetaṃ adhivacanaṃ. Paccayo hi yasmā taṃ taṃ dahati pavatteti vā sampāpuṇituṃ vā deti, tasmā dhammoti vuccati. Pabhedato pana yo koci phalanibbattako hetu, ariyamaggo, bhāsitaṃ, kusalaṃ, akusalanti ime pañca dhammā dhammoti veditabbā. Taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā.
Ayameva hi attho abhidhamme –
‘‘Dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Yamhā dhammā te dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā, tesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Jarāmaraṇe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā…pe… saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ. Ayaṃ vuccati dhammapaṭisambhidā. So tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti. Ayaṃ vuccati atthapaṭisambhidā. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… ime dhammā kusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādinā (vibha. 719 ādayo) nayena vibhajitvā dassito.
Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇanti tasmiṃ atthe ca dhamme ca yā sabhāvanirutti abyabhicārī vohāro. Tadabhilāpe tassa bhāsane udīraṇe taṃ bhāsitaṃ lapitaṃ udīritaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttīti evaṃ tassā dhammaniruttisaññitāya sabhāvaniruttiyā māgadhikāya sabbasattānaṃ mūlabhāsāya pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Niruttipaṭisambhidāppatto hi phasso vedanāti evamādivacanaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvaniruttīti jānāti. Phassā vedanoti evamādikaṃ pana ayaṃ na sabhāvaniruttīti.
Ñāṇesu ñāṇanti sabbattha ñāṇamārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa ñāṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ, yathāvuttesu vā tesu ñāṇesu sagocarakiccādivasena vitthārato ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti attho.
429緬 2.73已對照

四百二十九、而這四種無礙解,都在兩處達於分別:於有學地與無學地。

此中,上首弟子與大弟子們的[無礙解],是在無學地達於分別的;阿難長老、質多居士、曇彌迦優婆塞、優波離居士、久壽多羅優婆夷等人的,是在有學地[達於分別的]。如是在兩地達於分別的這些[無礙解],也依證得、教理、聽、遍問與宿習——由這五種行相而變得明淨。

此中,所謂證得,即阿羅漢果的獲得。所謂教理,即佛語的學習。所謂聽,即恭敬、用心地聽法。所謂遍問,即對聖典、義注等中的難解句與義句的抉擇論;所謂宿習,即在過去諸佛的教法中,以往返者的方式,直到接近種姓的隨順[智]為止的觀之勤修。

另一些[師]說——

「宿習、多聞,各地方言與阿含,

遍問、證得,以及依止師長,

並有朋友成就——[這些]是無礙解的諸緣。」

此中,宿習已如所說。所謂多聞,即對種種論典與種種技藝處的善巧。所謂各地方言,即對一百零一種言說的善巧,而尤其是對摩揭陀語的善巧。所謂阿含,即對佛語的學習,即使只是〈譬喻品〉那麼多。所謂遍問,即使只對一偈也請問其義的抉擇。所謂證得,即須陀洹性……乃至……或阿羅漢果。所謂依止師長,即住在多聞多辯才的師長們近旁。所謂朋友成就,即獲得正是那樣的朋友。

此中,諸佛與諸獨覺只依宿習與證得而獲得無礙解;諸弟子則[依]這一切原因。而為了獲得無礙解,並沒有所謂別立的業處修習之勤修。有學者的無礙解之獲得,以有學果解脫為終極;無學者的,正以無學果解脫為終極。因為猶如諸如來的十力,諸聖者的無礙解正是以聖果而成就。就這些無礙解,[前面]說了「依四無礙解為四種」。

429. Catassopi cetā paṭisambhidā dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchanti sekkhabhūmiyañca asekkhabhūmiyañca.
Tattha aggasāvakānaṃ mahāsāvakānañca asekkhabhūmiyaṃ pabhedagatā. Ānandattheracittagahapatidhammikaupāsakaupāligahapatikhujjuttarāupāsikādīnaṃ sekkhabhūmiyaṃ. Evaṃ dvīsu bhūmīsu pabhedaṃ gacchantiyopi cetā adhigamena pariyattiyā savanena paripucchāya pubbayogena cāti imehi pañcahākārehi visadā honti.
Tattha adhigamo nāma arahattappatti. Pariyatti nāma buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ. Savanaṃ nāma sakkaccaṃ atthiṃ katvā dhammassavanaṃ. Paripucchā nāma pāḷiaṭṭhakathādīsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā, pubbayogo nāma pubbabuddhānaṃ sāsane gatapaccāgatikabhāvena yāva anulomaṃ gotrabhusamīpaṃ, tāva vipassanānuyogo.
Apare āhu –
‘‘Pubbayogo bāhusaccaṃ, desabhāsā ca āgamo;
Paripucchā adhigamo, garusannissayo tathā;
Mittasampatti cevāti, paṭisambhidapaccayā’’ti.
Tattha pubbayogo vuttanayova. Bāhusaccaṃ nāma tesu tesu satthesu ca sippāyatanesu ca kusalatā. Desabhāsā nāma ekasatavohārakusalatā. Visesena pana māgadhike kosallaṃ. Āgamo nāma antamaso opammavaggamattassapi buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ. Paripucchā nāma ekagāthāyapi atthavinicchayapucchanaṃ. Adhigamo nāma sotāpannatā vā…pe… arahattaṃ vā. Garusannissayo nāma sutapaṭibhānabahulānaṃ garūnaṃ santike vāso. Mittasampatti nāma tathārūpānaṃyeva mittānaṃ paṭilābhoti.
Tattha buddhā ca paccekabuddhā ca pubbayogañceva adhigamañca nissāya paṭisambhidā pāpuṇanti. Sāvakā sabbānipi etāni kāraṇāni. Paṭisambhidāppattiyā ca pāṭiyekko kammaṭṭhānabhāvanānuyogo nāma natthi. Sekkhānaṃ pana sekkhaphalavimokkhantikā. Asekkhānaṃ asekkhaphalavimokkhantikāva paṭisambhidāppatti hoti. Tathāgatānaṃ hi dasabalāni viya ariyānaṃ ariyaphaleneva paṭisambhidā ijjhantīti imā paṭisambhidā sandhāya vuttaṃ catupaṭisambhidāvasena catubbidhāti.
已對照

慧的地、根、體的差別

Paññābhūmi-mūla-sarīravavatthānaṃ
430已對照

四百三十、而在「應如何修習」此中:因為對這慧來說,以蘊、處、界、根、諦、緣起等為區別的諸法是地;戒清淨與心清淨這兩種清淨是根;見清淨、度疑清淨、道非道智見清淨、行道智見清淨、智見清淨這五種清淨是體。所以,應由先對那些作為地的諸法依學取與遍問而作智的熟習,成就作為根的兩種清淨,[再]成就作為體的五種清淨者來修習。此中,這是略說。

430. Kathaṃ bhāvetabbāti ettha pana yasmā imāya paññāya khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmi. Sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cāti imā dve visuddhiyo mūlaṃ. Diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti imā pañca visuddhiyo sarīraṃ. Tasmā tesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā mūlabhūtā dve visuddhiyo sampādetvā sarīrabhūtā pañca visuddhiyo sampādentena bhāvetabbā. Ayamettha saṅkhepo.
431已對照

四百三十一、而這是詳說:先說所說的「以蘊、處、界、根、諦、緣起等為區別的諸法是地」,此中,「蘊」者:即五蘊——色蘊、受蘊、想蘊、行蘊、識蘊。

431. Ayaṃ pana vitthāro, yaṃ tāva vuttaṃ ‘‘khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmī’’ti, ettha khandhāti pañca khandhā rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandhoti.
已對照

色蘊論

Rūpakkhandhakathā
432緬 2.74已對照

四百三十二、此中,凡是以由寒冷等而變壞為相的任何法類,把那一切合為一類,應知為「色蘊」。

這[色蘊]依變壞之相雖是一種,依大種與所造的區別則有兩種。

此中,大種色有四種——地界、水界、火界、風界。它們的相、味、現起,已在四界差別中說過。而依近因,它們全都以其餘三界為近因。

所造色有二十四種——眼、耳、鼻、舌、身、色、聲、香、味、女根、男根、命根、心所依處、身表、語表、空界、色輕快性、色柔軟性、色適業性、色積集、色相續、色老性、色無常性、段食。

432. Tattha yaṃ kiñci sītādīhi ruppanalakkhaṇaṃ dhammajātaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā rūpakkhandhoti veditabbaṃ.
Tadetaṃ ruppanalakkhaṇena ekavidhampi bhūtopādāyabhedato duvidhaṃ.
Tattha bhūtarūpaṃ catubbidhaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Tāsaṃ lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānāni catudhātuvavatthāne vuttāni. Padaṭṭhānato pana tā sabbāpi avasesadhātuttayapadaṭṭhānā.
Upādārūpaṃ catuvīsatividhaṃ – cakkhu, sotaṃ, ghānaṃ, jivhā, kāyo, rūpaṃ, saddo, gandho, raso, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, hadayavatthu, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā, rūpassa upacayo, rūpassa santati, rūpassa jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāroti.
433已對照

四百三十三、此中,眼以堪受色所衝擊的大種淨色為相,或以欲見為因緣、業等起的大種淨色為相;以牽引於諸色為味;以作為眼識的依持之性為現起;以欲見為因緣、業生的大種為近因。

433. Tattha rūpābhighātārahatappasādalakkhaṇaṃ daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā cakkhu, rūpesu āviñchanarasaṃ, cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.
已對照

耳以堪受聲所衝擊的大種淨色為相,或以欲聽為因緣、業等起的大種淨色為相;以牽引於諸聲為味;以作為耳識的依持之性為現起;以欲聽為因緣、業生的大種為近因。

Saddābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā sotaṃ, saddesu āviñchanarasaṃ, sotaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, sotukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.
已對照

鼻以堪受香所衝擊的大種淨色為相,或以欲嗅為因緣、業等起的大種淨色為相;以牽引於諸香為味;以作為鼻識的依持之性為現起;以欲嗅為因緣、業生的大種為近因。

Gandhābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā ghānaṃ, gandhesu āviñchanarasaṃ, ghānaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ghāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.
已對照

舌以堪受味所衝擊的大種淨色為相,或以欲嘗為因緣、業等起的大種淨色為相;以牽引於諸味為味;以作為舌識的依持之性為現起;以欲嘗為因緣、業生的大種為近因。

Rasābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā, sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā jivhā, rasesu āviñchanarasā, jivhāviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānā, sāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānā.
已對照

身以堪受所觸所衝擊的大種淨色為相,或以欲觸為因緣、業等起的大種淨色為相;以牽引於諸所觸為味;以作為身識的依持之性為現起;以欲觸為因緣、業生的大種為近因。

Phoṭṭhabbābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇo, phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇo vā kāyo, phoṭṭhabbesu āviñchanaraso, kāyaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhāno, phusitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhāno.
434緬 2.75已對照

四百三十四、然而某些[師]說:「眼是火偏勝的諸大種的淨色,耳、鼻、舌是風、地、水偏勝的諸大種的淨色,身是一切[大種]的[淨色]。」另一些[師]說:「眼是火偏勝者的淨色,耳、鼻、舌、身是空隙、風、水、地偏勝者的[淨色]。」應對他們說:「請引經來。」他們必定連經都見不到。又,某些[師]在此顯示理由:「因為[眼等]為火等的德性——色等——所資助之故。」應對他們說:「然而誰這樣說過『色等是火等的德性』?因為在不可分離而轉起的諸大種中,不可說『這是這個的德性,這是那個的德性』。」若他們又說:「正如你們承認,在種種材料中,由於那各各大種的偏勝,地等有維持等作用;同樣,由於見到在火等偏勝的材料中色等偏勝,也應承認這一點:色等是它們的德性。」應對他們說:「如果比起水偏勝的酒的香,地偏勝的棉花的香會更強;比起火偏勝的熱水的顏色,冷水的顏色會減退,我們就會承認。」然而由於這兩者都沒有,所以應捨棄對這些[淨色]所依之大種所作的差別構想,而應這樣理解:「正如在同一聚中,諸大種雖無差別,色、味等卻彼此不同;同樣,眼淨色等即使沒有其他差別的原因[,也彼此不同]。」

434. Keci pana ‘‘tejādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādo cakkhu, vāyupathavīāpādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādā sotaghānajivhā, kāyo sabbesampī’’ti vadanti. Apare ‘‘tejādhikānaṃ pasādo cakkhu, vivaravāyuāpapathavādhikānaṃ sotaghānajivhākāyā’’ti vadanti. Te vattabbā ‘‘suttaṃ āharathā’’ti. Addhā suttameva na dakkhissanti. Keci panettha ‘‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anugayhabhāvato’’ti kāraṇaṃ dassenti. Te vattabbā ‘‘ko panevamāharūpādayo tejādīnaṃ guṇā’ti. Avinibbhogavuttīsu hi bhūtesu ayaṃ imassa guṇo ayaṃ imassa guṇoti na labbhā vattu’’nti. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘yathā tesu tesu sambhāresu tassa tassa bhūtassa adhikatāya pathavīādīnaṃ sandhāraṇādīni kiccāni icchatha, evaṃ tejādiadhikesu sambhāresu rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanato icchitabbametaṃ rūpādayo tesaṃ guṇā’’ti. Te vattabbā ‘‘iccheyyāma, yadi āpādhikassa āsavassa gandhato pathavīadhike kappāse gandho adhikataro siyā, tejādhikassa ca uṇhodakassa vaṇṇato sītudakassa vaṇṇo parihāyetha’’. Yasmā panetaṃ ubhayampi natthi, tasmā pahāyetaṃ etesaṃ nissayabhūtānaṃ visesakappanaṃ, ‘‘yathā avisesepi ekakalāpe bhūtānaṃ rūparasādayo aññamaññaṃ visadisā honti, evaṃ cakkhupasādādayo avijjamānepi aññasmiṃ visesakāraṇe’’ti gahetabbametaṃ.
已對照

那麼,那彼此不共的是什麼呢?唯有業是它們差別的原因。所以,它們的差別來自業的差別,不來自大種的差別。因為若有大種的差別,淨色根本就不生起。古師們[說]:「因為淨色屬於均等的[諸大種],不屬於不均等的。」

Kiṃ pana taṃ yaṃ aññamaññassa asādhāraṇaṃ? Kammameva nesaṃ visesakāraṇaṃ. Tasmā kammavisesato etesaṃ viseso, na bhūtavisesato. Bhūtavisese hi sati pasādova na uppajjati. Samānānañhi pasādo, na visamānānanti porāṇā.
435已對照

四百三十五、又,在這些由於業的差別而具有差別的[淨色]之中,眼與耳是取未到達之境的,因為[它們]只對其所依不黏附於[根]自身所依的境,才成為識之因。鼻、舌、身是取已到達之境的,因為[它們]只對既依其所依、也依其自身而黏附於[根]自身所依的境,才成為識之因。

435. Evaṃ kammavisesato visesavantesu ca etesu cakkhusotāni asampattavisayagāhakāni, attano nissayaṃ anallīnanissaye eva visaye viññāṇahetuttā. Ghānajivhākāyā sampattavisayagāhakā, nissayavasena ceva, sayañca, attano nissayaṃ allīneyeva visaye viññāṇahetuttā.
436緬 2.76已對照

四百三十六、此中,眼——世間所稱為「眼」的,是青色睫毛所布、以黑白圓輪為斑斕、形似青蓮花瓣的那個[東西]。在那俱聚眼中,於白圓輪所圍繞的黑圓輪中央、顯現對面站立者身形影像的地方,[眼淨色]猶如滴在七層棉絮上的油[浸透]七層棉絮那樣,遍滿七層眼膜;猶如剎帝利王子由擔任抱持、沐浴、裝扮、扇涼作用的四位乳母[照料]那樣,[它]由以維持、黏結、遍熟、動搖為作用的四界給予助益,被時節、心、食所支持,被壽命所護持,被顏色、香、味等所圍繞,量僅如蝨頭,隨其所應成就眼識等的依處與門之性而住立。這也已被法將說過——

436. Cakkhu cettha yadetaṃ loke nīlapakhumasamākiṇṇakaṇhasukkamaṇḍalavicittaṃ nīluppaladalasannibhaṃ cakkhūti vuccati. Tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattipadese sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalānibyāpetvā dhāraṇanhāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi khattiyakumāro viya sandhāraṇabandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇagandharasādīhi parivutaṃ pamāṇato ūkāsiramattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā –
已對照

「憑藉那眼淨色,[人]隨見諸色;

‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manupassati;
已對照

它是微小、細微的,可比於蝨頭。」

Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti.
已對照

在俱聚耳孔之內、佈滿細的赤褐色毛的、形如指環的地方,耳由如所說的諸界給予助益,被時節、心、食所支持,被壽命所護持,被顏色等所圍繞,隨其所應成就耳識等的依處與門之性而住立。

Sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaṃ vuttappakārāhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇādīhi parivutaṃ sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
已對照

在俱聚鼻孔之內、形如羊蹄的地方,鼻具有如所說那樣的助益、支持、護持與圍繞,隨其所應成就鼻識等的依處與門之性而住立。

Sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaṃ yathāvuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivāraṃ ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
已對照

在俱聚舌的中部之上、形如蓮花瓣尖的地方,舌具有如所說那樣的助益、支持、護持與圍繞,隨其所應成就舌識等的依處與門之性而住立。

Sasambhārajivhāmajjhassa upari uppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhā yathāvuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivārā jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati.
已對照

而在這身體中,凡有所謂執受色之處,在一切處,身猶如棉絮層中的油脂那樣,具有如所說那樣的助益、支持、護持與圍繞,隨其所應成就身識等的依處與門之性而住立。

Yāvatā pana imasmiṃ kāye upādiṇṇarūpaṃ nāma atthi. Sabbattha kāyo kappāsapaṭale sneho viya vuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivārova hutvā kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati.
已對照

又,這些眼等應視為:猶如蛇、鱷魚、鳥、狗、豺傾向於稱為蟻垤、水、虛空、村落、冢間的各自行境那樣,[它們]傾向於色等各自的行境。

Vammikaudakākāsagāmasivathikasaṅkhātasagocaraninnā viya ca ahisusumārapakkhīkukkurasiṅgālārūpādisagocaraninnāva ete cakkhādayoti daṭṭhabbā.
437已對照

四百三十七、而在其後的色等之中,色以撞擊眼為相,以作為眼識的境之性為味,以作為那[眼識]的行境為現起,以四大種為近因。正如這[色]那樣,一切所造色也[都以四大種為近因]。而有區別之處,我們將在那裡說。這[色]依青、黃等而有多種。

437. Tato paresu pana rūpādīsu cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ rūpaṃ, cakkhuviññāṇassa visayabhāvarasaṃ, tasseva gocarapaccupaṭṭhānaṃ, catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. Yathā cetaṃ tathā sabbānipi upādārūpāni. Yattha pana viseso atthi, tattha vakkhāma. Tayidaṃ nīlaṃ pītakantiādivasena anekavidhaṃ.
緬 2.77已對照

聲以撞擊耳為相,以作為耳識的境之性為味,以作為那[耳識]的行境為現起。依鼓聲、腰鼓聲等方式而有多種。

Sotapaṭihananalakkhaṇo saddo, sotaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Bherisaddo mudiṅgasaddotiādinā nayena anekavidho.
已對照

香以撞擊鼻為相,以作為鼻識的境之性為味,以作為那[鼻識]的行境為現起。依根香、心材香等方式而有多種。

Ghānapaṭihananalakkhaṇo gandho, ghānaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Mūlagandho sāragandhotiādinā nayena anekavidho.
已對照

味以撞擊舌為相,以作為舌識的境之性為味,以作為那[舌識]的行境為現起。依根味、樹幹味等方式而有多種。

Jivhāpaṭihananalakkhaṇo raso, jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Mūlaraso khandharasotiādinā nayena anekavidho.
438已對照

四百三十八、女根以女性為相,以顯示「[這是]女人」為味,以作為女人的相貌、標誌、舉止、儀態之因為現起。男根以男性為相,以顯示「[這是]男人」為味,以作為男人的相貌、標誌、舉止、儀態之因為現起。這兩者也都猶如身淨色那樣遍佈全身;然而不落入可說「[它]住在身淨色所住之處」或「住在[身淨色]不住之處」的情況;猶如色、味等那樣,彼此沒有混雜。

438. Itthibhāvalakkhaṇaṃ itthindriyaṃ, itthīti pakāsanarasaṃ, itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Purisabhāvalakkhaṇaṃ purisindriyaṃ, purisoti pakāsanarasaṃ, purisaliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Tadubhayampi kāyappasādo viya sakalasarīraṃ byāpakameva, na ca kāyapasādena ṭhitokāse ṭhitanti vā aṭṭhitokāse ṭhitanti vāti vattabbataṃ āpajjati, rūparasādayo viya aññamaññaṃ saṅkaro natthi.
439已對照

四百三十九、命根以護持俱生色為相,以令它們轉起為味,以令它們住立為現起,以應被維持的大種為近因。而雖有「以護持為相」等的規定,它只在存在的剎那護持俱生色,猶如水[護持]青蓮等。又,它護持由各自之緣所生的諸法,猶如乳母[護持]孩童。又,它只依與自己所轉起之法的關聯而轉起,猶如舵手。它在壞滅之後不轉起,因為它自己與應被轉起者都不存在。它在壞滅的剎那不令住立,因為它自己正在破壞——猶如正在耗盡的燈芯之油[不能令]燈焰[住立]。然而應見:它並非沒有護持、轉起、住立的威力,因為它在如所說的剎那成就那各各[作用]。

439. Sahajarūpānupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesaññeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbabhūtapadaṭṭhānaṃ. Santepi ca anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne atthikkhaṇeyeva taṃ sahajarūpāni anupāleti udakaṃ viya uppalādīni. Yathāsakaṃ paccayuppannepi ca dhamme pāleti dhāti viya kumāraṃ. Sayaṃ pavattitadhammasambandheneva ca pavattati niyāmako viya. Na bhaṅgato uddhaṃ pavattati, attano ca pavattayitabbānañca abhāvā. Na bhaṅgakkhaṇe ṭhapeti, sayaṃ bhijjamānattā. Khīyamāno viya vaṭṭisneho dīpasikhaṃ. Na ca anupālanapavattanaṭṭhapanānubhāvavirahitaṃ, yathāvuttakkhaṇe tassa tassa sādhanatoti daṭṭhabbaṃ.
440緬 2.78已對照

四百四十、心所依處以作為意界與意識界的所依為相,以支撐那些界為味,以承載為現起。它在心臟之內,依於〈身至念論〉中所說那樣的血,由具有維持等作用的大種給予助益,被時節、心、食所支持,被壽命所護持,成就意界、意識界以及與它們相應之法的依處之性而住立。

440. Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu, tāsaññeva dhātūnaṃ ādhāraṇarasaṃ, ubbahanapaccupaṭṭhānaṃ. Hadayassa anto kāyagatāsatikathāyaṃ vuttappakāraṃ lohitaṃ nissāya sandhāraṇādikiccehi bhūtehi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ manodhātumanoviññāṇadhātūnañceva taṃsampayuttadhammānañca vatthubhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
441已對照

四百四十一、由轉起前進等的心所等起的風界,對俱生的色身作撐持、維持、動搖;作為這[撐持等]之緣的行相變化,即是身表;以顯示意趣為味,以作為身的動轉之因為現起,以心等起的風界為近因。而這[身表],由於是以身的動轉令人了知意趣之因,且自身可由稱為身的動轉的那個「身」而被了知,所以稱為「身表」。又應知:由於以它所動搖的心生色[為緣],與之相連的時節生等[色]也動搖,前進等便[如是]轉起。

441. Abhikkamādipavattakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajarūpakāyathambhanasandhāraṇacalanassa paccayo ākāravikāro kāyaviññatti, adhippāyapakāsanarasā, kāyavipphandanahetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānā. Sā panesā kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tena kāyavipphandanasaṅkhātena kāyena viññeyyattā ‘‘kāyaviññattī’’ti vuccati. Tāya ca pana calitehi cittajarūpehi abhisambandhānaṃ utujādīnampi calanato abhikkamādayo pavattantīti veditabbā.
已對照

由轉起發語的心所等起的地界,與執受[色]相觸擊;作為這觸擊之緣的行相變化,即是語表;以顯示意趣為味,以作為語音之因為現起,以心等起的地界為近因。而這[語表],由於是以語音令人了知意趣之因,且自身可由稱為語音的那個「語」而被了知,所以稱為「語表」。猶如在林野中,見到豎起而綁上的牛頭骨等有水的標相,便了知「這裡有水」;同樣,把握身的動轉與語音,身表與語表也被了知。

Vacībhedapavattakacittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā upādiṇṇaghaṭṭanassa paccayo ākāravikāro vacīviññatti, adhippāyappakāsanarasā, vacīghosahetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānapathavīdhātupadaṭṭhānā. Sā panesā vacīghosena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tāya vacīghosasaṅkhātāya vācāya viññeyyattā ‘‘vacīviññattī’’ti vuccati. Yathā hi araññe ussāpetvā bandhagosīsādiudakanimittaṃ disvā udakamettha atthīti viññāyati, evaṃ kāyavipphandanañceva vacīghosañca gahetvā kāyavacīviññattiyopi viññāyanti.
442已對照

四百四十二、空界以色的限定為相,以顯示色的邊際為味,以色的界線為現起,或以不相觸之性、孔隙與空隙之性為現起,以被限定的色為近因。由於它,在被限定的諸色中才有「這是從此往上、往下、橫向」。

442. Rūpaparicchedalakkhaṇā ākāsadhātu, rūpapariyantappakāsanarasā, rūpamariyādāpaccupaṭṭhānā, asamphuṭṭhabhāvacchiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā, paricchinnarūpapadaṭṭhānā. Yāya paricchinnesu rūpesu idamito uddhamadho tiriyanti ca hoti.
443緬 2.79已對照

四百四十三、色輕快性以不遲鈍為相,以去除諸色的沉重為味,以輕快的轉變為現起,以輕快的色為近因。色柔軟性以不僵硬為相,以去除諸色的僵硬為味,以於一切動作中不違逆為現起,以柔軟的色為近因。色適業性以隨順身體動作的適業之性為相,以去除不適業性為味,以不衰弱之性為現起,以適業的色為近因。

443. Adandhatālakkhaṇā rūpassa lahutā, rūpānaṃ garubhāvavinodanarasā, lahuparivattitāpaccupaṭṭhānā, lahurūpapadaṭṭhānā. Athaddhatālakkhaṇā rūpassa mudutā, rūpānaṃ thaddhabhāvavinodanarasā, sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā, mudurūpapadaṭṭhānā. Sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā rūpassa kammaññatā, akammaññatāvinodanarasā, adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā, kammaññarūpapadaṭṭhānā.
已對照

而這三者彼此不相離。雖然如此,猶如無病者那樣,諸色的輕快之性、不遲鈍、輕快轉變的樣式,由與令色遲鈍的諸界擾動相對治之緣所等起——這種色的變化,就是色輕快性。而猶如善加揉搓的皮革那樣,諸色的柔軟之性、於一切特殊動作中能隨意運用的柔和樣式,由與令色僵硬的諸界擾動相對治之緣所等起——這種色的變化,就是色柔軟性。而猶如善加錘鍊的金那樣,諸色的適業之性、隨順身體動作的樣式,由與令身體動作不隨順的諸界擾動相對治之緣所等起——這種色的變化,就是色適業性。如是應知它們的區別。

Etā pana tisso na aññamaññaṃ vijahanti, evaṃ santepi yo arogino viya rūpānaṃ lahubhāvo adandhatā lahuparivattippakāro rūpadandhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa lahutā. Yo pana suparimadditacammasseva rūpānaṃ mudubhāvo sabbakiriyāvisesesu vasavattanabhāvamaddavappakāro rūpatthaddhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa mudutā. Yo pana sudantasuvaṇṇasseva rūpānaṃ kammaññabhāvo sarīrakiriyānukūlabhāvappakāro sarīrakiriyānaṃ ananukūlakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa kammaññatāti evametāsaṃ viseso veditabbo.
444已對照

四百四十四、色積集以累積為相,以令諸色從前際浮現為味,以交出為現起,或以圓滿之性為現起,以已積集的色為近因。色相續以轉起為相,以連續為味,以不斷為現起,以連續的色為近因。這兩者都只是生色的名稱,但由於行相不同,且依所化者[之機],而作了「積集、相續」的總說之教說。而由於此中在義上沒有不同,所以在這些語的解說中說:「凡諸處的累積,那就是色的積集;凡色的積集,那就是色的相續。」(《法集論》641-642)在義注中也說了「累積即出生,積集即增長,相續即轉起」(《法集論義注》641)之後,作了譬喻:「猶如在河岸邊挖的小井中,水湧出之時,[是]累積、出生;滿盈之時,[是]積集、增長;漫溢而流之時,[是]相續、轉起。」(《法集論義注》641)

444. Ācayalakkhaṇo rūpassa upacayo, pubbantato rūpānaṃ ummujjāpanaraso, niyyātanapaccupaṭṭhāno, paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā, upacitarūpapadaṭṭhāno. Pavattilakkhaṇā rūpassa santati, anuppabandhanarasā, anupacchedapaccupaṭṭhānā, anuppabandhakarūpapadaṭṭhānā. Ubhayampetaṃ jātirūpassevādhivacanaṃ, ākāranānattato pana veneyyavasena ca ‘‘upacayo santatī’’ti uddesadesanā katā. Yasmā panettha atthato nānattaṃ natthi, tasmā imesaṃ padānaṃ niddese ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo. Yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santatī’’ti (dha. sa. 641-642) vuttaṃ. Aṭṭhakathāyampi ‘‘ācayo nāma nibbatti, upacayo nāma vaḍḍhi, santati nāma pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641) vatvā ‘‘nadītīre khatakūpakamhi udakuggamanakālo viya ācayo nibbatti, paripuṇṇakālo viya upacayo vaḍḍhi, ajjhottharitvā gamanakālo viya santati pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641) upamā katā.
緬 2.80已對照

而在譬喻之末說了:「如是說了什麼呢?以處說了累積,以累積說了處。」所以應知:諸色最初的出生,就是累積;在它們之上,其他正在出生者的出生,由於以增長的行相現起,[是]積集;在它們之上又一再有其他正在出生者的出生,由於以連續的行相現起,稱為相續。

Upamāvasāne ca ‘‘evaṃ kiṃ kathitaṃ hoti? Āyatanena ācayo kathito, ācayena āyatanaṃ kathita’’nti vuttaṃ. Tasmā yā rūpānaṃ paṭhamābhinibbatti, sā ācayo. Yā tesaṃ upari aññesampi nibbattamānānaṃ nibbatti, sā vaḍḍhiākārena upaṭṭhānato upacayo. Yā tesampi upari punappunaṃ aññesaṃ nibbattamānānaṃ nibbatti, sā anupabandhākārena upaṭṭhānato santatīti ca pavuccatīti veditabbā.
已對照

老性以色的成熟為相,以引導為味,以雖自性不離去、新鮮之性卻離去為現起——猶如稻穀的陳舊,以正在成熟的色為近因。這是就顯露的老而說的,因為在牙齒等上,由於破損等狀態而見到變化。而對諸非色法,則有所謂隱蔽的老,它沒有這種變化;又在地、水、山、月、日等中所謂的無間老,[也沒有這種變化]。

Rūpaparipākalakkhaṇā jaratā, upanayanarasā, sabhāvānapagamepi navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā vīhipurāṇabhāvo viya, paripaccamānarūpapadaṭṭhānā. Khaṇḍiccādibhāvena dantādīsu vikāradassanato idaṃ pākaṭajaraṃ sandhāya vuttaṃ. Arūpadhammānaṃ pana paṭicchannajarā nāma hoti, tassā esa vikāro natthi, yā ca pathavī udakapabbatacandimasūriyādīsu avīcijarā nāma.
已對照

色無常性以破壞為相,以沉陷為味,以滅盡、滅去為現起,以正在破壞的色為近因。

Paribhedalakkhaṇā rūpassa aniccatā, saṃsīdanarasā, khayavayapaccupaṭṭhānā, paribhijjamānarūpapadaṭṭhānā.
445已對照

四百四十五、段食以食素為相,以帶來色為味,以支持為現起,以應作成團而吞食的事物為近因。眾生賴以維生的那食素,這是它的名稱。

445. Ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro, rūpāharaṇaraso, upatthambhanapaccupaṭṭhāno, kabaḷaṃ katvā āharitabbavatthupadaṭṭhāno. Yāya ojāya sattā yāpenti, tassā etaṃ adhivacanaṃ.
446已對照

四百四十六、這些暫且只是聖典中所出的色。而在義注中,又引來了力色、精色、生色、病色、依某些[師]之見的睡眠色——如此其他的色;說了「你確是牟尼、正覺者,你已沒有諸蓋」(《經集》546)等語之後,首先駁斥睡眠色:[它]根本就不存在。其餘的[色]中,病色已由老性與無常性的攝取所攝,生色由積集與相續的攝取[所攝],精色由水界的攝取[所攝],力色由風界的攝取所攝。所以作了決斷:它們之中連一種也沒有另外[存在]的。

446. Imāni tāva pāḷiyaṃ āgatarūpāneva. Aṭṭhakathāyaṃ pana balarūpaṃ sambhavarūpaṃ jātirūpaṃ rogarūpaṃ ekaccānaṃ matena middharūpanti evaṃ aññānipi rūpāni āharitvā ‘‘addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’tiādīni (su. ni. 546) vatvā middharūpaṃ tāva natthiyevāti paṭikkhittaṃ. Itaresu rogarūpaṃ jaratāaniccatāggahaṇena gahitameva, jātirūpaṃ upacayasantatiggahaṇena, sambhavarūpaṃ āpodhātuggahaṇena, balarūpaṃ vāyodhātuggahaṇena gahitameva. Tasmā tesu ekampi visuṃ natthīti sanniṭṭhānaṃ kataṃ.
已對照

如是,這二十四種所造色與先前所說的四種大種色,便是二十八種色,不減不增。

Iti idaṃ catuvīsatividhaṃ upādārūpaṃ pubbe vuttaṃ catubbidhaṃ bhūtarūpañcāti aṭṭhavīsatividhaṃ rūpaṃ hoti anūnamanadhikaṃ.
447已對照

四百四十七、那一切[色]都依「非因、無因、與因不相應、有緣、世間的、有漏的」等方式而為一種。

447. Taṃ sabbampi na hetu ahetukaṃ hetuvippayuttaṃ sappaccayaṃ lokiyaṃ sāsavamevātiādinā nayena ekavidhaṃ.
已對照

依內的與外的、粗的與細的、遠的與近的、完成的與非完成的、淨色與非淨色、根與非根、執受的與非執受的等,為兩種。

Ajjhattikaṃ bāhiraṃ, oḷārikaṃ sukhumaṃ, dūre santike, nipphannaṃ anipphannaṃ, pasādarūpaṃ napasādarūpaṃ, indriyaṃ anindriyaṃ, upādiṇṇaṃ anupādiṇṇantiādivasena duvidhaṃ.
緬 2.81已對照

此中,眼等五種,由於關涉自體而轉起,是內的;其餘的由於在其外,是外的。眼等九種與除去水界的三界——這十二種,由於應依觸擊而把取,是粗的;其餘的由於與之相反,是細的。凡是細的,正由於自性難以通達,是遠的;其餘的由於自性易於通達,是近的。四界、眼等十三種與段食——這十八種色,由於超越限定、變化、相之性,應唯依自性而攝持,是完成的;其餘的由於與之相反,是非完成的。眼等五種,由於作為把取色等之緣,猶如鏡面那樣明淨,是淨色;其餘的由於與之相反,是非淨色。淨色本身連同女根等三種,依增上義是根;其餘的由於與之相反,是非根。我們將在後面說為「業生」的,那[色]由於被業所執受,是執受的;其餘的由於與之相反,是非執受的。

Tattha cakkhādipañcavidhaṃ attabhāvaṃ adhikicca pavattattā ajjhattikaṃ, sesaṃ tato bāhirattā bāhiraṃ. Cakkhādīni nava āpodhātuvajjitā tisso dhātuyo cāti dvādasavidhaṃ ghaṭṭanavasena gahetabbato oḷārikaṃ, sesaṃ tato viparītattā sukhumaṃ. Yaṃ sukhumaṃ tadeva duppaṭivijjhasabhāvattā dūre, itaraṃ suppaṭivijjhasabhāvattā santike. Catasso dhātuyo, cakkhādīni terasa, kabaḷīkārāhāro cāti aṭṭhārasavidhaṃ rūpaṃ paricchedavikāralakkhaṇabhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva pariggahetabbato nipphannaṃ, sesaṃ tabbiparītatāya anipphannaṃ. Cakkhādipañcavidhaṃ rūpādīnaṃ gahaṇapaccayabhāvena ādāsatalaṃ viya vippasannattā pasādarūpaṃ, itaraṃ tato viparītattā napasādarūpaṃ. Pasādarūpameva itthindriyādittayena saddhiṃ adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, sesaṃ tato viparītattā anindriyaṃ. Yaṃ kammajanti parato vakkhāma, taṃ kammena upādiṇṇattā upādiṇṇaṃ, sesaṃ tato viparītattā anupādiṇṇaṃ.
448已對照

四百四十八、又,一切色依有見[三法]、業生[三法]等三法組,為三種。此中,在粗的[色]中,色是有見有對的,其餘的是無見有對的;一切細的是無見無對的。如是,首先依有見三法組為三種。而依業生等三法組:由業而生的是業生的,由其他緣而生的是非業生的,不從任何[緣]而生的是非業生非非業生的。由心而生的是心生的,由其他緣而生的是非心生的,不從任何[緣]而生的是非心生非非心生的;由食而生的是食生的,由其他緣而生的是非食生的,不從任何[緣]而生的是非食生非非食生的。由時節而生的是時節生的,由其他緣而生的是非時節生的,不從任何[緣]而生的是非時節生非非時節生的。如是依業生等三法組為三種。

448. Puna sabbameva rūpaṃ sanidassanakammajādīnaṃ tikānaṃ vasena tividhaṃ hoti. Tattha oḷārike rūpaṃ sanidassanasappaṭighaṃ, sesaṃ anidassanasappaṭighaṃ. Sabbampi sukhumaṃ anidassanaappaṭighaṃ. Evaṃ tāva sanidassanattikavasena tividhaṃ. Kammajādittikavasena pana kammato jātaṃ kammajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ akammajaṃ, nakutocijātaṃ neva kammajaṃ nākammajaṃ. Cittato jātaṃ cittajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ acittajaṃ, nakutocijātaṃ neva cittajaṃ nācittajaṃ, āhārato jātaṃ āhārajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ anāhārajaṃ, nakutocijātaṃ neva āhārajaṃ naanāhārajaṃ. Ututo jātaṃ utujaṃ, tadaññapaccayajātaṃ anutujaṃ, nakutocijātaṃ neva utujaṃ naanutujanti evaṃ kammajādittikavasena tividhaṃ.
449已對照

四百四十九、又,依所見等、色色等、依處等四法組,為四種。此中,色處由於是見的境,稱為所見;聲處由於是聽的境,稱為所聞;香、味、所觸這三者由於是取已到達[之境]的根的境,稱為所覺;其餘的由於唯是識的境,稱為所識。如是,首先依所見等四法組為四種。

449. Puna diṭṭhādirūparūpādivatthādicatukkavasena catubbidhaṃ. Tattha rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ nāma dassanavisayattā, saddāyatanaṃ sutaṃ nāma savanavisayattā, gandharasaphoṭṭhabbattayaṃ mutaṃ nāma sampattagāhakaindriyavisayattā, sesaṃ viññātaṃ nāma viññāṇasseva visayattāti evaṃ tāva diṭṭhādicatukkavasena catubbidhaṃ.
已對照

而此中,完成色稱為色色,空界稱為限定色,以身表為首、以適業性為終的稱為變化色,生、老、壞滅稱為相色。如是依色色等四法組為四種。

Nipphannarūpaṃ panettha rūparūpaṃ nāma, ākāsadhātu paricchedarūpaṃ nāma, kāyaviññattiādi kammaññatāpariyantaṃ vikārarūpaṃ nāma, jātijarābhaṅgaṃ lakkhaṇarūpaṃ nāmāti evaṃ rūparūpādicatukkavasena catubbidhaṃ.
緬 2.82已對照

而此中所謂心臟色,那是依處,不是門。兩種表是門,不是依處。淨色既是依處也是門。其餘的既非依處也非門。如是依依處等四法組為四種。

Yaṃ panettha hadayarūpaṃ nāma, taṃ vatthu na dvāraṃ. Viññattidvayaṃ dvāraṃ na vatthu. Pasādarūpaṃ vatthu ceva dvārañca. Sesaṃ neva vatthu na dvāranti evaṃ vatthādicatukkavasena catubbidhaṃ.
450已對照

四百五十、又,依一[緣]生的、二[緣]生的、三[緣]生的、四[緣]生的、不從任何[緣]生的這些,為五種。此中,唯業生的與唯心生的稱為一[緣]生的。其中,根色連同心所依處唯是業生的;兩種表唯是心生的。而由心與時節所生的,稱為二[緣]生的,那唯是聲處。由時節、心、食所生的,稱為三[緣]生的,那唯是輕快性等三種。由業等四者全部所生的,稱為四[緣]生的,那是除去相色之外其餘的。而相色是不從任何[緣]生的。為什麼呢?因為生起沒有生起;而另外兩種只是已生起者的成熟與破壞。至於在「色處、聲處、香處、味處、所觸處、空界、水界、色輕快性、色柔軟性、色適業性、色積集、色相續、段食,這些法是心等起的」(《法集論》1201)等[語]中許可了生是從某[緣]而生的,應知那是由於在能生色之諸緣發揮作用之威力的剎那被見到。

450. Puna ekajaṃ, dvijaṃ, tijaṃ, catujaṃ, nakutocijātanti imesaṃ vasena pañcavidhaṃ. Tattha kammajameva cittajameva ca ekajaṃ nāma. Tesu saddhiṃ hadayavatthunā indriyarūpaṃ kammajameva. Viññattidvayaṃ cittajameva. Yaṃ pana cittato ca ututo ca jātaṃ, taṃ dvijaṃ nāma, taṃ saddāyatanameva. Yaṃ utucittāhārehi jātaṃ, taṃ tijaṃ nāma, taṃ pana lahutādittayameva. Yaṃ catūhipi kammādīhi jātaṃ, taṃ catujaṃ nāma, taṃ lakkhaṇarūpavajjaṃ avasesaṃ hoti. Lakkhaṇarūpaṃ pana nakutocijātaṃ. Kasmā? Na hi uppādassa uppādo atthi, uppannassa ca paripākabhedamattaṃ itaradvayaṃ. Yampi ‘‘rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā, rūpassa upacayo, rūpassa santati, kabaḷīkāro āhāro, ime dhammā cittasamuṭṭhānā’’tiādīsu (dha. sa. 1201) jātiyā kutocijātattaṃ anuññātaṃ, taṃ pana rūpajanakapaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe diṭṭhattāti veditabbaṃ.
已對照

這暫且是關於色蘊的詳說之門。

Idaṃ tāva rūpakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.
已對照

識蘊論

Viññāṇakkhandhakathā
451已對照

四百五十一、而在其餘[諸蘊]中,凡以感受為相的任何[法],把那一切合為一類,[是]受蘊;凡以想知為相的任何[法],把那一切合為一類,[是]想蘊;凡以造作為相的任何[法],把那一切合為一類,[是]行蘊;凡以識知為相的任何[法],把那一切合為一類,應知[是]識蘊。此中,由於識蘊被了知時其餘[諸蘊]便易於了知,所以我們以識蘊為首而作釋義。

451. Itaresu pana yaṃkiñci vedayitalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā vedanākkhandho; yaṃkiñci sañjānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saññākkhandho; yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho; yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabbo. Tattha yasmā viññāṇakkhandhe viññāte itare suviññeyyā honti, tasmā viññāṇakkhandhaṃ ādiṃ katvā vaṇṇanaṃ karissāma.
緬 2.83已對照

因為已說過「凡以識知為相的任何[法],把那一切合為一類,應知[是]識蘊」。那麼,什麼是以識知為相的識呢?即如所說:「賢友,正因為『識知、識知』,所以稱為識。」(《中部》1.449)識、心、意,在義上是一。這[識]依識知之相,依自性雖是一種,依類別則有三種:善、不善、無記。

Yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabboti hi vuttaṃ. Kiñca vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ? Yathāha ‘‘vijānāti vijānātīti kho, āvuso, tasmā viññāṇanti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.449). Viññāṇaṃ cittaṃ manoti atthato ekaṃ. Tadetaṃ vijānanalakkhaṇena sabhāvato ekavidhampi jātivasena tividhaṃ kusalaṃ, akusalaṃ, abyākatañca.
452已對照

四百五十二、此中,善依地的區別有四種:欲界的、色界的、無色界的、出世間的。此中,欲界的依喜悅、舍、智、行的區別有八種。即:與喜悅俱行、與智相應、無行的與有行的,同樣與智不相應的[兩種];與舍俱行、與智相應、無行的與有行的,同樣與智不相應的[兩種]。

452. Tattha kusalaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca. Tattha kāmāvacaraṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ. Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā ñāṇavippayuttaṃ. Upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā ñāṇavippayuttaṃ.
已對照

因為當一個人緣於施物、受者等的成就,或其他喜悅之因,歡喜踴躍,以「有布施」等方式(《中部》1.441)所轉起的正見為前導,不沉陷、不被他人激勵而作布施等福業時,那時他的心是與喜悅俱行、與智相應、無行的。而當他依所說的方式歡喜滿足,以正見為前導,卻由於施捨有所保留等而沉陷,或被他人激勵而作時,那時他的這同一心是有行的。因為在此義中,「行」這[語]是由自己或他人而轉起的先前加行的名稱。而當年幼的孩童們由於見到親族的行為而養成熟習,見到比丘們便心生喜悅,立即把手中的任何東西布施或禮拜時,那時生起第三[種]心。而當他們被親族激勵「布施吧,禮拜吧」而如此行時,那時生起第四[種]心。而當緣於施物、受者等的不成就,或其他喜悅之因的缺乏,在[這]四種情形中都沒有喜悅時,那時生起其餘四種與舍俱行的[心]。如是,應知欲界善依喜悅、舍、智、行的區別有八種。

Yadā hi deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ aññaṃ vā somanassahetuṃ āgamma haṭṭhapahaṭṭho ‘‘atthi dinna’’ntiādinayappavattaṃ (ma. ni. 1.441) sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā asaṃsīdanto anussāhito parehi dānādīni puññāni karoti, tadāssa somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ cittaṃ asaṅkhāraṃ hoti. Yadā pana vuttanayena haṭṭhatuṭṭho sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā amuttacāgatādivasena saṃsīdamāno vā parehi vā ussāhito karoti, tadāssa tadeva cittaṃ sasaṅkhāraṃ hoti. Imasmiñhi atthe saṅkhāroti etaṃ attano vā paresaṃ vā vasena pavattassa pubbapayogassādhivacanaṃ. Yadā pana ñātijanassa paṭipattidassanena jātaparicayā bāladārakā bhikkhū disvā somanassajātā sahasā kiñcideva hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā, tadā tatiyaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana ‘‘detha vandathāti’’ ñātīhi ussāhitā evaṃ paṭipajjanti, tadā catutthaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana deyyadhammapaṭiggāhakādīnaṃ asampattiṃ aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgamma catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti. Evaṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalaṃ veditabbaṃ.
已對照

而色界的依與禪支相應的區別有五種。即:與尋、伺、喜、樂、定相應的第一[種];超越尋的第二[種];進而超越伺的第三[種];進而離喜的第四[種];樂已滅沒、與舍和定相應的第五[種]。

Rūpāvacaraṃ pana jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ hoti. Seyyathidaṃ, vitakkavicārapītisukhasamādhiyuttaṃ paṭhamaṃ, atikkantavitakkaṃ dutiyaṃ, tato atikkantavicāraṃ tatiyaṃ, tato virattapītikaṃ catutthaṃ, atthaṅgatasukhaṃ upekkhāsamādhiyuttaṃ pañcamanti.
緬 2.84已對照

無色界的依與四無色相應而有四種。因為依所說的方式,與空無邊處禪相應的是第一[種],與識無邊處等[禪相應的]是第二、第三、第四[種]。出世間的依與四道相應而有四種。如是,單是善識就有二十一種。

Arūpāvacaraṃ catunnaṃ āruppānaṃ yogavasena catubbidhaṃ. Vuttappakārena hi ākāsānañcāyatanajjhānena sampayuttaṃ paṭhamaṃ, viññāṇañcāyatanādīhi dutiyatatiyacatutthāni. Lokuttaraṃ catumaggasampayogato catubbidhanti evaṃ tāva kusalaviññāṇameva ekavīsatividhaṃ hoti.
453已對照

四百五十三、而不善依地唯有一種,唯是欲界的;依根有三種:貪根的、瞋根的、痴根的。

此中,貪根的依喜悅、舍、見執、行的區別有八種。即:與喜悅俱行、與見執相應、無行的與有行的,同樣與見執不相應的[兩種];與舍俱行、與見執相應、無行的與有行的,同樣與見執不相應的[兩種]。

因為當一個人以「諸欲中沒有過患」(《中部》1.469)等方式的邪見為前導,歡喜滿足地或受用諸欲,或把見吉祥等執為堅實,而以自性銳利、未被激勵的心[去做]時,那時生起第一不善心。當以遲鈍、被激勵的心[去做]時,那時[生起]第二[種]。當不以邪見為前導,只是歡喜滿足地或行淫,或貪求他人的成就,或盜取他人的財物,而以自性銳利、未被激勵的心[去做]時,那時[生起]第三[種]。當以遲鈍、被激勵的心[去做]時,那時[生起]第四[種]。而當緣於諸欲的不成就,或由於其他喜悅之因的缺乏,在[這]四種情形中都沒有喜悅時,那時生起其餘四種與舍俱行的[心]。如是,應知貪根的依喜悅、舍、見執、行的區別有八種。

而瞋根的唯有兩種:與憂俱行、與瞋相應、無行的與有行的。應知它在殺生等[事]中銳利或遲鈍地轉起之時轉起。

痴根的有兩種,[都]與舍俱行:與疑相應的,以及與掉舉相應的。應知它在不決斷與散亂之時轉起。如是,不善識有十二種。

453. Akusalaṃ pana bhūmito ekavidhaṃ kāmāvacarameva, mūlato tividhaṃ lobhamūlaṃ dosamūlaṃ mohamūlañca.
Tattha lobhamūlaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ. Seyyathidaṃ, somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ. Upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ.
Yadā hi ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’ti (ma. ni. 1.469) ādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati, diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā paṭhamaṃ akusalacittaṃ uppajjati. Yadā mandena samussāhitena cittena, tadā dutiyaṃ. Yadā micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ vā sevati, parasampattiṃ vā abhijjhāyati, parabhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā tatiyaṃ. Yadā mandena samussāhitena cittena, tadā catutthaṃ. Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti evaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ lobhamūlaṃ veditabbaṃ.
Dosamūlaṃ pana domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhāranti duvidhameva hoti, tassa pāṇātipātādīsu tikkhamandappavattikāle pavatti veditabbā.
Mohamūlaṃ upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttaṃ uddhaccasampayuttañcāti duvidhaṃ. Tassa sanniṭṭhānavikkhepakāle pavatti veditabbāti evaṃ akusalaviññāṇaṃ dvādasavidhaṃ hoti.
454緬 2.85已對照

四百五十四、無記依類別的區別有兩種:異熟與唯作。此中,異熟依地有四種:欲界的、色界的、無色界的、出世間的。此中,欲界的有兩種:善異熟與不善異熟。善異熟也有兩種:無因的與有因的。

454. Abyākataṃ jātibhedato duvidhaṃ vipākaṃ kiriyañca. Tattha vipākaṃ bhūmito catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca. Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākañca. Kusalavipākampi duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca.
已對照

此中,離於無貪等異熟因的是無因的。它有八種:眼識、耳識、鼻識、舌識、身識,具領受作用的意界,以及具推度等作用的兩種意識界。

Tattha alobhādivipākahetuvirahitaṃ ahetukaṃ, taṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, sampaṭicchanakiccā manodhātu, santīraṇādikiccā dve manoviññāṇadhātuyo cāti aṭṭhavidhaṃ.
已對照

此中,眼識以識知依止於眼的色為相,以唯色為所緣為味,以面向色之性為現起,以色所緣的唯作意界的離去為近因。耳識、鼻識、舌識、身識以識知依止於耳等的聲等為相,以唯聲等為所緣為味,以面向聲等之性為現起,以聲所緣等的唯作意界的離去為近因。

Tattha cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, rūpamattārammaṇarasaṃ, rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, rūpārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagamapadaṭṭhānaṃ. Sotādisannissitasaddādivijānanalakkhaṇāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni, saddādimattārammaṇarasāni, saddādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānāni, saddārammaṇādīnaṃ kiriyamanodhātūnaṃ apagamapadaṭṭhānāni.
已對照

意界以在眼識等之後無間識知色等為相,以領受色等為味,以如是之性為現起,以眼識等的離去為近因。

Cakkhuviññāṇādīnaṃ anantaraṃ rūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu, rūpādisampaṭicchanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, cakkhuviññāṇādiapagamapadaṭṭhānā.
已對照

兩種具推度等作用的無因異熟意識界,以識知六所緣為相,以推度等為味,以如是之性為現起,以心所依處為近因。而依與喜悅、舍相應,以及依兩處、五處的區別,它有區別。因為在這兩者中,一種由於轉起於絕對可喜的所緣,與喜悅相應,依推度與彼所緣而於五門以及速行之末轉起,所以是兩處的。一種由於轉起於可喜中性的所緣,與舍相應,依推度、彼所緣、結生、有分、死而轉起,所以是五處的。

Ahetukavipākā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā duvidhāpi santīraṇādikiccā manoviññāṇadhātu, santīraṇādirasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, hadayavatthupadaṭṭhānā. Somanassupekkhāyogato pana dvipañcaṭṭhānabhedato ca tassā bhedo. Etāsu hi ekā ekantamiṭṭhārammaṇe pavattisabbhāvato somanassasampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇavasena pañcadvāre ceva javanāvasāne ca pavattanato dviṭṭhānā hoti. Ekā iṭṭhamajjhattārammaṇe pavattisabbhāvato upekkhāsampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanato pañcaṭṭhānā hoti.
已對照

這八種無因異熟識,依所緣定與不定,有兩種;依舍、樂、喜悅的區別,有三種。此中,五識是所緣定的,因為依次唯於色等轉起;其餘的是所緣不定的。因為其中意界於色等五種都轉起,兩種意識界於六種[都轉起]。而此中,身識與樂相應,兩處的意識界與喜悅相應,其餘的與舍相應。如是,首先應知善異熟無因的有八種。

Aṭṭhavidhampi cetaṃ ahetukavipākaviññāṇaṃ niyatāniyatārammaṇattā duvidhaṃ. Upekkhāsukhasomanassabhedato tividhaṃ. Viññāṇapañcakaṃ hettha niyatārammaṇaṃ yathākkamaṃ rūpādīsuyeva pavattito, sesaṃ aniyatārammaṇaṃ. Tatra hi manodhātu pañcasupi rūpādīsu pavattati, manoviññāṇadhātudvayaṃ chasūti. Kāyaviññāṇaṃ panettha sukhayuttaṃ, dviṭṭhānā manoviññāṇadhātu somanassayuttā, sesaṃ upekkhāyuttanti. Evaṃ tāva kusalavipākāhetukaṃ aṭṭhavidhaṃ veditabbaṃ.
緬 2.86已對照

而與無貪等異熟因相應的是有因的。它猶如欲界善,依喜悅等的區別有八種。然而,正如善依布施等於六所緣轉起,這[異熟]卻不是這樣。因為這[異熟]只依結生、有分、死、彼所緣,於屬於小法的六所緣轉起。而此中有行、無行之性,應依來由等而知。又,相應法雖無差別,應知異熟猶如鏡面等中的面影,無勇勵;善猶如面孔,有勇勵。

Alobhādivipākahetusampayuttaṃ pana sahetukaṃ, taṃ kāmāvacarakusalaṃ viya somanassādi bhedato aṭṭhavidhaṃ. Yathā pana kusalaṃ dānādivasena chasu ārammaṇesu pavattati, na idaṃ tathā. Idañhi paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena parittadhammapariyāpannesuyeva chasu ārammaṇesu pavattati. Saṅkhārāsaṅkhārabhāvo panettha āgamanādivasena veditabbo. Sampayuttadhammānañca visese asatipi ādāsatalādīsu mukhanimittaṃ viya nirussāhaṃ vipākaṃ, mukhaṃ viya saussāhaṃ kusalanti veditabbaṃ.
已對照

而不善異熟唯是無因的。它有七種:眼識、耳識、鼻識、舌識、身識,具領受作用的意界,以及具推度等作用的、五處的意識界。應知它依相等,正依善無因異熟中所說的方式。

Kevalaṃ hi akusalavipākaṃ ahetukameva, taṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, sampaṭicchanakiccā manodhātu, santīraṇādikiccā pañcaṭṭhānā manoviññāṇadhātūti sattavidhaṃ. Taṃ lakkhaṇādito kusalāhetukavipāke vuttanayeneva veditabbaṃ.
已對照

只是善異熟以可喜與可喜中性為所緣,這些以不可喜與不可喜中性為所緣。那些依舍、樂、喜悅的區別有三種,這些依苦與舍有兩種。因為此中身識唯與苦俱行,其餘的與舍俱行。而在它們之中的舍是低劣的,猶如苦,[而]並不太銳利;在其餘[善異熟]中的舍是殊勝的,猶如樂,[而]並不太銳利。如是,依這七種不善異熟與先前的十六種善異熟,欲界異熟識有二十三種。

Kevalañhi kusalavipākāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇāni, imāni aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇāni. Tāni ca upekkhāsukhasomanassabhedato tividhāni, imāni dukkhaupekkhāvasena duvidhāni. Ettha hi kāyaviññāṇaṃ dukkhasahagatameva, sesāni upekkhāsahagatāni. Sā ca tesu upekkhā hīnā dukkhaṃ viya nātitikhiṇā, itaresu upekkhā paṇītā sukhaṃ viya nātitikhiṇā. Iti imesaṃ sattannaṃ akusalavipākānaṃ purimānañca soḷasannaṃ kusalavipākānaṃ vasena kāmāvacaraṃ vipākaviññāṇaṃ tevīsatividhaṃ.
已對照

而色界的[異熟]猶如善那樣有五種。然而,善依等至而於速行路中轉起;這[異熟]則於投生時依結生、有分、死[而轉起]。猶如色界的那樣,無色界的[異熟]也猶如善那樣有四種;它轉起的區別也正如色界中所說的方式。出世間異熟由於是與四道相應之心的果,有四種;它依道心路與依等至兩種[方式]轉起。如是,四地中一切異熟識有三十六種。

Rūpāvacaraṃ pana kusalaṃ viya pañcavidhaṃ. Kusalaṃ pana samāpattivasena javanavīthiyaṃ pavattati. Idaṃ upapattiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena. Yathā ca rūpāvacaraṃ, evaṃ arūpāvacarampi kusalaṃ viya catubbidhaṃ. Pavattibhedopissa rūpāvacare vuttanayo eva. Lokuttaravipākaṃ catumaggayuttacittaphalattā catubbidhaṃ, taṃ maggavīthivasena ceva samāpattivasena ca dvidhā pavattati. Evaṃ sabbampi catūsu bhūmīsu chattiṃsavidhaṃ vipākaviññāṇaṃ hoti.
已對照

而唯作依地的區別有三種:欲界的、色界的、無色界的。此中,欲界的有兩種:無因的與有因的。此中,離於無貪等唯作因的是無因的,它依意界與意識界的區別有兩種。

Kiriyaṃ pana bhūmibhedato tividhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca. Tattha alobhādikiriyahetuvirahitaṃ ahetukaṃ, taṃ manodhātumanoviññāṇadhātubhedato duvidhaṃ.
已對照

此中,意界以先行於眼識等而識知色等為相,以轉向為味,以面向色等之性為現起,以有分的截斷為近因;它唯與舍相應。

Tattha cakkhuviññāṇādipurecararūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu, āvajjanarasā, rūpādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā, sā upekkhāyuttāva hoti.
緬 2.87已對照

而意識界有兩種:共通的與不共通的。此中,共通的是與舍俱行的無因唯作,以識知六所緣為相;依作用而以於五門、意門中的確定、轉向為味;以如是之性為現起;以無因異熟意識界[或]諸有分中某一者的離去為近因。

Manoviññāṇadhātu pana duvidhā sādhāraṇā asādhāraṇā ca. Tattha sādhāraṇā upekkhāsahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, kiccavasena pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, ahetukavipākamanoviññāṇadhātu bhavaṅgānaṃ aññatarāpagamapadaṭṭhānā.
已對照

不共通的是與喜悅俱行的無因唯作,以識知六所緣為相;依作用而以令諸阿羅漢於不廣大的事物生笑為味;以如是之性為現起;絕對以心所依處為近因。如是,欲界唯作中無因的有三種。

Asādhāraṇā somanassasahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, kiccavasena arahataṃ anuḷāresu vatthūsu hasituppādanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, ekantato hadayavatthupadaṭṭhānāti. Iti kāmāvacarakiriyaṃ ahetukaṃ tividhaṃ.
已對照

而有因的依喜悅等的區別,猶如善那樣有八種。只是善生起於有學與凡夫,這[唯作]唯[生起]於諸阿羅漢——這是此中的區別。如是,首先欲界的[唯作]有十一種。

Sahetukaṃ pana somanassādibhedato kusalaṃ viya aṭṭhavidhaṃ. Kevalañhi kusalaṃ sekkhaputhujjanānaṃ uppajjati, idaṃ arahataṃyevāti ayamettha viseso. Evaṃ tāva kāmāvacaraṃ ekādasavidhaṃ.
已對照

而色界的與無色界的[唯作]猶如善那樣,有五種與四種。應知它與善的區別,唯依生起於諸阿羅漢。如是,三地中一切唯作識有二十種。

Rūpāvacaraṃ pana arūpāvacarañca kusalaṃ viya pañcavidhaṃ catubbidhañca hoti. Arahataṃ uppattivaseneva cassa kusalato viseso veditabboti. Evaṃ sabbampi tīsu bhūmīsu vīsatividhaṃ kiriyaviññāṇaṃ hoti.
455已對照

四百五十五、如是,二十一善、十二不善、三十六異熟、二十唯作——一切識有八十九種。它們依結生、有分、轉向、見、聽、嗅、嘗、觸、領受、推度、確定、速行、彼所緣、死,以十四種行相轉起。

455. Iti ekavīsati kusalāni dvādasākusalāni chattiṃsa vipākāni vīsati kiriyānīti sabbānipi ekūnanavuti viññāṇāni honti. Yāni paṭisandhibhavaṅgāvajjanadassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇacutivasena cuddasahi ākārehi pavattanti.
已對照

怎樣呢?因為當眾生由於八種欲界善的威力而生於天與人中時,那時於他們臨死之時,以現前的業、業相、趣相中的某一者為所緣,八種有因欲界異熟,以及對於在人中落入黃門等狀態者的、弱的二因善[業]之異熟、與舍俱行的無因異熟意識界——[這]九種異熟心依結生而轉起。當[眾生]由於色界、無色界善的威力而生於色有、無色有時,那時於他們臨死之時,唯以現前的業相為所緣,九種色界、無色界異熟依結生而轉起。

Kathaṃ? Yadā hi aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalānaṃ ānubhāvena devamanussesu sattā nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā aṭṭha sahetukakāmāvacaravipākāni, manussesu paṇḍakādibhāvaṃ āpajjamānānaṃ dubbaladvihetukakusalavipākaupekkhāsahagatāhetukavipākamanoviññāṇadhātu cāti paṭisandhivasena nava vipākacittāni pavattanti. Yadā rūpāvacarārūpāvacarakusalānubhāvena rūpārūpabhavesu nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammanimittameva ārammaṇaṃ katvā nava rūpārūpāvacaravipākāni paṭisandhivasena pavattanti.
緬 2.88已對照

而當[眾生]由於不善的威力而生於苦界時,那時於他們臨死之時,以現前的業、業相、趣相中的某一者為所緣,一種不善異熟無因意識界依結生而轉起。如是,此中首先應知十九種異熟識依結生的轉起。

Yadā pana akusalānubhāvena apāye nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā ekā akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu paṭisandhivasena pavattatīti evaṃ tāvettha ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhivasena pavatti veditabbā.
已對照

而當結生識滅去時,隨逐那各各結生識,正是那各各業的異熟、正於那同一所緣上、正是同類的、名為有分識的[識]轉起;再又是同類的[識轉起]。如是,若沒有另一能令相續轉離的心之生起,它就如河流那樣,在不見夢而入睡之時等,即使無量之數也正轉起。如是,應知正是那些識也依有分而轉起。

Paṭisandhiviññāṇe pana niruddhe taṃ taṃ paṭisandhiviññāṇamanubandhamānaṃ tassa tasseva kammassa vipākabhūtaṃ tasmiññeva ārammaṇe tādisameva bhavaṅgaviññāṇaṃ nāma pavattati, punapi tādisanti evaṃ asati santānavinivattake aññasmiṃ cittuppāde nadīsotaṃ viya supinaṃ apassato niddokkamanakālādīsu aparimāṇasaṅkhyampi pavattatiyevāti evaṃ tesaññeva viññāṇānaṃ bhavaṅgavasenāpi pavatti veditabbā.
已對照

而在有分相續如是轉起時,當眾生的諸根能取所緣時,那時於色來到眼的現前時,緣於色,眼淨色有觸擊;然後由於觸擊的威力,有有分的動搖;然後當有分滅去時,以那同一色為所緣,猶如截斷有分、成就轉向作用的唯作意界生起。於耳門等也是這一方式。而於意門,當六種所緣中[任何一種]來到現前時,在有分的動搖之後無間,猶如截斷有分、成就轉向作用的無因唯作意識界生起,[它]與舍俱行。如是,應知兩種唯作識依轉向而轉起。

Evaṃ pavatte pana bhavaṅgasantāne yadā sattānaṃ indriyāni ārammaṇagahaṇakkhamāni honti, tadā cakkhussāpāthagate rūpe rūpaṃ paṭicca cakkhupasādassa ghaṭṭanā hoti, tato ghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgacalanaṃ hoti, atha niruddhe bhavaṅge tadeva rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā kiriyamanodhātu uppajjati. Sotadvārādīsupi eseva nayo. Manodvāre pana chabbidhepi ārammaṇe āpāthagate bhavaṅgacalanānantaraṃ bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā ahetukakiriyamanoviññāṇadhātu uppajjati upekkhāsahagatāti evaṃ dvinnaṃ kiriyaviññāṇānaṃ āvajjanavasena pavatti veditabbā.
已對照

而轉向之後無間,首先於眼門,成就見之作用的、以眼淨色為依處的眼識[轉起];於耳門等,成就聽等作用的耳識、鼻識、舌識、身識轉起。它們於可喜、可喜中性的境是善異熟,於不可喜、不可喜中性的境是不善異熟。如是,應知十種異熟識依見、聽、嗅、嘗、觸而轉起。

Āvajjanānantaraṃ pana cakkhudvāre tāva dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ cakkhupasādavatthukaṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotadvārādīsu savanādikiccaṃ sādhayamānāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni pavattanti. Tāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu visayesu kusalavipākāni, aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu visayesu akusalavipākānīti evaṃ dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ dassanasavanaghāyanasāyanaphusanavasena pavatti veditabbā.
緬 2.89已對照

而依「眼識界生起、滅去之後無間,生起心、意、意所,[即]由彼而生的意界」(《分別論》184)等語,在眼識等之後無間,領受那些[識]的同一境的意界生起:在善異熟之後無間的是善異熟的,在不善異熟之後無間的是不善異熟的。如是,應知兩種異熟識依領受而轉起。

‘‘Cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjā manodhātū’’tiādivacanato (vibha. 184) pana cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā tesaññeva visayaṃ sampaṭicchamānā kusalavipākānantaraṃ kusalavipākā, akusalavipākānantaraṃ akusalavipākā manodhātu uppajjati. Evaṃ dvinnaṃ vipākaviññāṇānaṃ sampaṭicchanavasena pavatti veditabbā.
已對照

而依「意界也生起、滅去之後無間,生起心、意、意所,[即]由彼而生的意識界」(《分別論》184)之語,推度那正由意界所領受之境的異熟無因意識界生起:在不善異熟意界之後無間的是不善異熟的;在善異熟[意界]之後無間的,於可喜所緣是與喜悅俱行的,於可喜中性[所緣]是與舍俱行的。如是,應知三種異熟識依推度而轉起。

‘‘Manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjāmanoviññāṇadhātū’’ti (vibha. 184) vacanato pana manodhātuyā sampaṭicchitameva visayaṃ santīrayamānā akusalavipākamanodhātuyā anantarā akusalavipākā, kusalavipākāya anantarā iṭṭhārammaṇe somanassasahagatā, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagatā uppajjati vipākāhetukamanoviññāṇadhātūti evaṃ tiṇṇaṃ vipākaviññāṇānaṃ santīraṇavasena pavatti veditabbā.
已對照

而推度之後無間,辨定那同一境的、與舍俱行的唯作無因意識界生起。如是,應知唯一種唯作識依確定而轉起。

Santīraṇānantaraṃ pana tameva visayaṃ vavatthāpayamānā uppajjati kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatāti evaṃ ekasseva kiriyaviññāṇassa voṭṭhabbanavasena pavatti veditabbā.
已對照

而確定之後無間,若色等所緣是大的,那麼於如所辨定的境,依八種欲界善、或十二種不善、或其餘九種欲界唯作中的某一種,六個或七個速行[心]奔馳。這暫且是五門中的方式。

Voṭṭhabbanānantaraṃ pana sace mahantaṃ hoti rūpādiārammaṇaṃ, atha yathāvavatthāpite visaye aṭṭhannaṃ vā kāmāvacarakusalānaṃ dvādasannaṃ vā akusalānaṃ navannaṃ vā avasesakāmāvacarakiriyānaṃ aññataravasena cha satta vā javanāni javanti, eso tāva pañcadvāre nayo.
已對照

而於意門,在意門轉向之後無間,正是那些[速行]。在種姓之後,色界的五種善、五種唯作,無色界的四種善、四種唯作,出世間的四種道心、四種果心——這些之中,凡得到緣的那各各[心]便奔馳。如是,應知五十五種善、不善、唯作、異熟識依速行而轉起。

Manodvāre pana manodvārāvajjanānantaraṃ tāniyeva. Gotrabhuto uddhaṃ rūpāvacarato pañca kusalāni pañca kiriyāni, arūpāvacarato cattāri kusalāni cattāri kiriyāni, lokuttarato cattāri maggacittāni cattāri phalacittānīti imesu yaṃ yaṃ laddhapaccayaṃ hoti, taṃ taṃ javatīti evaṃ pañcapaññāsāya kusalākusalakiriyavipākaviññāṇānaṃ javanavasena pavatti veditabbā.
緬 2.90已對照

而在速行之末,若於五門是極大的、於意門是明瞭的所緣,那麼對欲界眾生,在欲界速行之末,依可喜所緣等,以及先前的業、速行心等,凡所得到的那各各緣,依那各各[緣],八種有因欲界異熟與三種異熟無因意識界中的某一種異熟識,猶如跟隨逆流而行之船的水[流過]一段距離那樣,隨逐在有分所緣以外的另一所緣上已奔馳的速行,生起兩次或一次。這[識]在速行之末本應於有分的所緣上轉起,卻由於以那速行的所緣為所緣而轉起,所以稱為「彼所緣」。如是,應知十一種異熟識依彼所緣而轉起。

Javanāvasāne pana sace pañcadvāre atimahantaṃ, manodvāre ca vibhūtamārammaṇaṃ hoti, atha kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacarajavanāvasāne iṭṭhārammaṇādīnaṃ purimakammajavanacittādīnañca vasena yo yo paccayo laddho hoti, tassa tassa vasena aṭṭhasu sahetukakāmāvacaravipākesu tīsu vipākāhetukamanoviññāṇadhātūsu ca aññataraṃ paṭisotagataṃ nāvaṃ anubandhamānaṃ kiñci antaraṃ udakamiva bhavaṅgassārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe javitaṃ javanamanubandhaṃ dvikkhattuṃ sakiṃ vā vipākaviññāṇaṃ uppajjati. Tadetaṃ javanāvasāne bhavaṅgassa ārammaṇe pavattanārahaṃ samānaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattattā tadārammaṇanti vuccati. Evaṃ ekādasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tadārammaṇavasena pavatti veditabbā.
已對照

而在彼所緣之末,又唯轉起有分;有分被截斷時,又[轉起]轉向等。如是,得到緣的心相續,依心的定法——有分之後無間是轉向,轉向之後無間是見等——一再地轉起,直到一有中有分的遍盡為止。因為一有中那最後的有分心,由於從那[有]死沒,稱為「死」。所以它也唯有十九種。如是,應知十九種異熟識依死而轉起。

Tadārammaṇāvasāne pana puna bhavaṅgameva pavattati, bhavaṅge vicchinne puna āvajjanādīnīti evaṃ laddhapaccayacittasantānaṃ bhavaṅgānantaraṃ āvajjanaṃ āvajjanānantaraṃ dassanādīnīti cittaniyamavaseneva punappunaṃ tāva pavattati, yāva ekasmiṃ bhave bhavaṅgassa parikkhayo. Ekasmiṃ hi bhave yaṃ sabbapacchimaṃ bhavaṅgacittaṃ, taṃ tato cavanattā cutīti vuccati. Tasmā tampi ekūnavīsatividhameva hoti. Evaṃ ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ cutivasena pavatti veditabbā.
已對照

而死之後又是結生,結生之後又是有分。如是,在有、趣、[識]住、[眾生]居中流轉的眾生,心相續不斷地正在轉起。而此中凡證得阿羅漢果者,他的死心滅去時,[心相續]便唯是滅去了。

Cutito pana puna paṭisandhi, paṭisandhito puna bhavaṅganti evaṃ bhavagatiṭhitinivāsesu saṃsaramānānaṃ sattānaṃ avicchinnaṃ cittasantānaṃ pavattatiyeva. Yo panettha arahattaṃ pāpuṇāti, tassa cuticitte niruddhe niruddhameva hotīti.
已對照

這是關於識蘊的詳說之門。

Idaṃ viññāṇakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.
已對照

受蘊論

Vedanākkhandhakathā
456已對照

四百五十六、現在,凡前面所說的「凡任何以感受為相的,把那一切合在一起,應知為受蘊」,此中,所謂以感受為相的,也正是受。即如所說——「賢友,正因為感受、感受,所以稱為受。」(《中部》1.450)而它依感受之相,就自性而言雖是一種,依種類則有三種:善的、不善的與無記的。

456. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci vedayitalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā vedanākkhandho veditabbo’’ti, etthāpi vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāva. Yathāha – ‘‘vedayati vedayatīti kho āvuso, tasmā vedanāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Sā pana vedayitalakkhaṇena sabhāvato ekavidhāpi jātivasena tividhā hoti kusalā, akusalā, abyākatā cāti.
已對照

此中,應知:與以「欲界[善識]依喜悅、舍、智、行的差別而有八種」等方式所說的善識相應的,是善的;與不善[識]相應的,是不善的;與無記[識]相應的,是無記的。它依自性的差別有五種:樂、苦、喜悅、憂、舍。

Tattha kāmāvacaraṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhantiādinā nayena vuttena kusalaviññāṇena sampayuttā kusalā, akusalena sampayuttā akusalā, abyākatena sampayuttā abyākatāti veditabbā. Sā sabhāvabhedato pañcavidhā hoti – sukhaṃ dukkhaṃ somanassaṃ domanassaṃ upekkhāti.
緬 2.91已對照

此中,與善異熟身識相應的是樂;與不善異熟[身識相應的]是苦。欲界的四個善[識]、四個有因異熟[識]、一個無因異熟[識]、四個有因唯作[識]、一個無因唯作[識]、四個不善[識];色界的除去第五禪識之外的四個善[識]、四個異熟[識]、四個唯作[識];至於出世間[識],由於沒有所謂無禪的[出世間識],所以八個出世間[識]依五禪而成為四十,其中除去八個屬第五禪的,其餘的三十二個善[識]與異熟[識]——如是喜悅與六十二識相應。憂與兩個不善[識相應]。舍與其餘五十五識相應。

Tattha kusalavipākena kāyaviññāṇena sampayuttaṃ sukhaṃ. Akusalavipākena dukkhaṃ. Kāmāvacarato catūhi kusalehi, catūhi sahetukavipākehi, ekena ahetukavipākena, catūhi sahetukakiriyehi, ekena ahetukakiriyena, catūhi akusalehi, rūpāvacarato ṭhapetvā pañcamajjhānaviññāṇaṃ catūhi kusalehi, catūhi vipākehi, catūhi kiriyehi, lokuttaraṃ pana yasmā ajhānikaṃ nāma natthi, tasmā aṭṭha lokuttarāni pañcannaṃ jhānānaṃ vasena cattālīsaṃ honti. Tesu ṭhapetvā aṭṭha pañcamajjhānikāni sesehi dvattiṃsāya kusalavipākehīti evaṃ somanassaṃ dvāsaṭṭhiyā viññāṇehi sampayuttaṃ. Domanassaṃ dvīhi akusalehi. Upekkhā avasesapañcapaññāsāya viññāṇehi sampayuttā.
已對照

此中,樂以領受可喜的所觸為相,以滋長相應[諸法]為味,以身的味著為現起,以身根為近因。

Tattha iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhaṃ, sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ, kāyikaassādapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ.
已對照

苦以領受不可喜的所觸為相,以令相應[諸法]枯萎為味,以身的病惱為現起,以身根為近因。

Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, sampayuttānaṃ milāpanarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ.
已對照

喜悅以領受可喜的所緣為相,以無論如何受用可喜的行相為味,以心的味著為現起,以輕安為近因。

Iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ somanassaṃ, yathā tathā vā iṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikaassādapaccupaṭṭhānaṃ, passaddhipadaṭṭhānaṃ.
已對照

憂以領受不可喜的所緣為相,以無論如何受用不可喜的行相為味,以心的病惱為現起,一向唯以心所依處為近因。

Aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, yathā tathā vā aniṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, ekanteneva hadayavatthupadaṭṭhānaṃ.
已對照

舍以中立的感受為相,以對相應[諸法]既不過分滋長、也不令枯萎為味,以寂靜之性為現起,以無喜的心為近因。

Majjhattavedayitalakkhaṇā upekkhā, sampayuttānaṃ nātiupabrūhanamilāpanarasā, santabhāvapaccupaṭṭhānā, nippītikacittapadaṭṭhānāti.
已對照

這是關於受蘊的詳說之門。

Idaṃ vedanākkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.
已對照

想蘊論

Saññākkhandhakathā
457緬 2.92已對照

四百五十七、現在,凡前面所說的「凡任何以想知為相的,把那一切合在一起,應知為想蘊」,此中,所謂以想知為相的,也正是想。即如所說——「賢友,正因為想知、想知,所以稱為想。」(《中部》1.450)而這[想]依想知之相,就自性而言雖是一種,依種類則有三種:善的、不善的與無記的。

457. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci sañjānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saññākkhandho veditabbo’’ti, etthāpi sañjānanalakkhaṇaṃ nāma saññāva. Yathāha – ‘‘sañjānāti sañjānātīti kho, āvuso, tasmā saññāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Sā panesā sañjānanalakkhaṇena sabhāvato ekavidhāpi jātivasena tividhā hoti kusalā, akusalā, abyākatā ca.
已對照

此中,與善識相應的是善的,與不善[識]相應的是不善的,與無記[識]相應的是無記的。因為沒有與想不相應的識,所以識有多少區分,想就有多少[區分]。

Tattha kusalaviññāṇasampayuttā kusalā, akusalasampayuttā akusalā, abyākatasampayuttā abyākatā. Na hi taṃ viññāṇaṃ atthi, yaṃ saññāya vippayuttaṃ, tasmā yattako viññāṇassa bhedo, tattako saññāyāti.
已對照

這[想]雖如是與識有相等的區分,依相等[而言]卻全都以想知為相;以作成[作為]再度想知「這就是那個」之緣的相為味,猶如木匠等於木材等上[所作的記號];以依所取之相而作執著為現起,猶如摸象的盲人們(《自說》54);以如所現起的境為近因,猶如小鹿們對草人所生起的「是人」之想。

Sā panesā evaṃ viññāṇena samappabhedāpi lakkhaṇādito sabbāva sañjānanalakkhaṇā, tadevetanti puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā dāruādīsu tacchakādayo viya, yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā hatthidassakaandhā (udā. 54) viya, yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā tiṇapurisakesu migapotakānaṃ purisāti uppannasaññā viyāti.
已對照

這是關於想蘊的詳說之門。

Idaṃ saññākkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.
已對照

行蘊論

Saṅkhārakkhandhakathā
458已對照

四百五十八、而凡所說的「凡任何以造作為相的,把那一切合在一起,應知為行蘊」,此中,所謂以造作為相,即是以聚集為相。那麼那是什麼呢?正是諸行。即如所說——「諸比丘,正因為造作有為,所以稱為諸行。」(《相應部》3.79)它們以造作為相,以營求為味,以擴展為現起,以其餘三蘊為近因。

458. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho veditabbo’’ti, ettha abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ nāma rāsikaraṇalakkhaṇaṃ. Kiṃ pana tanti, saṅkhārāyeva. Yathāha – ‘‘saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārāti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 3.79). Te abhisaṅkharaṇalakkhaṇā, āyūhanarasā, vipphārapaccupaṭṭhānā, sesakhandhattayapadaṭṭhānā.
已對照

如是,它們依相等雖是一種,依種類則有三種:善的、不善的、無記的。其中,與善識相應的是善的;與不善[識]相應的是不善的;與無記[識]相應的是無記的。

Evaṃ lakkhaṇādito ekavidhāpi ca jātivasena tividhā kusalā, akusalā, abyākatāti. Tesu kusalaviññāṇasampayuttā kusalā. Akusalasampayuttā akusalā. Abyākatasampayuttā abyākatā.
緬 2.93已對照

此中,先說與欲界第一善識相應的:以自名出現的定[法]二十七,若餘法四,不定[法]五,共三十六。此中,觸、思、尋、伺、喜、精進、命、定、信、念、慚、愧、無貪、無瞋、無痴、身輕安、心輕安、身輕快性、心輕快性、身柔軟性、心柔軟性、身適業性、心適業性、身練達性、心練達性、身正直性、心正直性——這些是以自名出現的二十七(《法集論》1;《法集論義注》1〈若餘法釋義〉)。欲、勝解、作意、中舍性——這些是四種若餘法(《法集論義注》1〈若餘法釋義〉)。悲、喜(muditā)、離身惡行、離語惡行、離邪命——這些是五種不定[法]。因為它們只是有時才生起,而且生起時也不一起生起。

Tattha kāmāvacarapaṭhamakusalaviññāṇasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā sattavīsati, yevāpanakā cattāro, aniyatā pañcāti chattiṃsa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, pīti, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, saddhā, sati, hirī, ottappaṃ, alobho, adoso, amoho, kāyapassaddhi, cittapassaddhi, kāyalahutā, cittalahutā, kāyamudutā, cittamudutā, kāyakammaññatā, cittakammaññatā, kāyapāguññatā, cittapāguññatā, kāyujukatā, cittujukatāti ime sarūpena āgatā sattavīsati (dha. sa. 1; dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā). Chando, adhimokkho, manasikāro, tatramajjhattatāti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā). Karuṇā, muditā, kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati, micchājīvaviratīti ime aniyatā pañca. Ete hi kadāci uppajjanti, uppajjamānāpi ca na ekato uppajjanti.
459已對照

四百五十九、此中,觸對,故為「觸」。它以觸對為相,以撞擊為味,以和合為現起,以來到現前的境為近因。因為它雖是非色法,卻正以觸對的行相於所緣上轉起;它雖不以一分黏附[於所緣],卻猶如色[撞擊]眼、聲[撞擊]耳一般,令心與所緣撞擊;由於依稱為三[事]和合的自己的因而被宣說,所以「以和合為現起」;由於在為與之相應的攝持與根所修治的境上無障礙地生起,所以被稱為「以來到現前的境為近因」。而由於是受的所依處之性,應視之猶如剝了皮的母牛(《相應部》2.63)。

459. Tattha phusatīti phasso. Svāyaṃ phusanalakkhaṇo. Saṅghaṭṭanaraso, sannipātapaccupaṭṭhāno, āpāthagatavisayapadaṭṭhāno. Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati. Ekadesena ca analliyamānopi rūpaṃ viya cakkhu, saddo viya ca sotaṃ cittaṃ ārammaṇañca saṅghaṭṭeti, tikasannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno. Tajjāsamannāhārena ceva indriyena ca parikkhate visaye anantarāyeneva uppajjanato āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati. Vedanādhiṭṭhānabhāvato pana niccammagāvī (saṃ. ni. 2.63) viya daṭṭhabbo.
460已對照

四百六十、作思(cetayati),故為「思」,義即:結合(abhisandahati)。它以思之性為相,以營求為味,以安排為現起;成辦自己的作用與他[法]的作用,猶如長弟子、大木匠等一般。而它在憶念緊急之事等時,以令相應[諸法]奮勉之性而轉起,便顯著。

460. Cetayatīti cetanā. Abhisandahatīti attho. Sā cetanābhāvalakkhaṇā, āyūhanarasā, saṃvidahanapaccupaṭṭhānā sakiccaparakiccasādhikā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viya. Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussahanabhāvena pavattamānā pākaṭā hoti.
已對照

關於尋、伺、喜所應說的,那一切都已在〈地遍的解說〉中初禪的釋義裡(《清淨道論》1.71)說過了。

Vitakkavicārapītīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ pathavīkasiṇaniddese paṭhamajjhānavaṇṇanāyaṃ (visuddhi. 1.71) vuttameva.
461已對照

四百六十一、勇健之性即「精進」。它以奮勉為相,以支持俱生[諸法]為味,以不消沉之性為現起;依「悚懼者如理精勤」(《增支部》4.113)之語,以悚懼為近因,或以精進的發勤事為近因。應視為:正確發起[的精進]是一切成就的根本。

461. Vīrabhāvo vīriyaṃ. Taṃ ussahanalakkhaṇaṃ, sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. ‘‘Saṃviggo yoniso padahatī’’ti (a. ni. 4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā, sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.
462已對照

四百六十二、[諸法]以它而活,或它自己活,或它僅是活而已,故為「命」。而它的相等,應正依色命[根]中所說的方式了知。因為那是色法的命,這是非色法的[命]——這就是此中唯一的差別。

462. Jīvanti tena, sayaṃ vā jīvati, jīvanamattameva vā tanti jīvitaṃ. Lakkhaṇādīni panassa rūpajīvite vuttanayeneva veditabbāni. Tañhi rūpadhammānaṃ jīvitaṃ, idaṃ arūpadhammānanti idamevettha nānākaraṇaṃ.
463緬 2.94已對照

四百六十三、於所緣上平等地安置心,或正確地安置,或這僅是心的等安住,故為「定」。它以不散逸為相,或以不散亂為相;以攝聚俱生[諸法]為味,猶如水[之於]浴粉;以寂止為現起;通常以樂為近因;應視之為心的住立,猶如無風處燈焰的住立。

463. Ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādhiyati, sammā vā ādhiyati, samādhānamattameva vā etaṃ cittassāti samādhi. So avisāralakkhaṇo, avikkhepalakkhaṇo vā, sahajātānaṃ sampiṇḍanaraso nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya, upasamapaccupaṭṭhāno, visesato sukhapadaṭṭhāno, nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo.
464已對照

四百六十四、[諸法]以它而信,或它自己信,或它僅是信而已,故為「信」。它以信為相,或以確信為相;以令明淨為味,猶如澄水寶珠;或以趨入為味,猶如渡暴流者。以不渾濁為現起,或以信解為現起;以可信之事為近因,或以聽聞正法等須陀洹支(《長部》3.311;《相應部》5.1001)為近因;應視之猶如手、財、種子。

464. Saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā. Sā saddahanalakkhaṇā, okappanalakkhaṇā vā, pasādanarasā udakappasādakamaṇi viya, pakkhandanarasā vā oghuttaraṇo viya. Akālussiyapaccupaṭṭhānā, adhimuttipaccupaṭṭhānā vā, saddheyyavatthupadaṭṭhānā, saddhammassavanādisotāpattiyaṅga(dī. ni. 3.311; saṃ. ni. 5.1001) padaṭṭhānā vā, hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā.
465已對照

四百六十五、[諸法]以它而憶念,或它自己憶念,或它僅是憶念而已,故為「念」。它以不漂失為相,以不忘失為味,以守護為現起,或以面向境之性為現起;以堅固的想為近因,或以身等念處為近因。而由於堅固地住立於所緣,應視之猶如界柱;由於守護眼門等,[應視之]猶如守門人。

465. Saranti tāya, sayaṃ vā sarati saraṇamattameva vā esāti sati. Sā apilāpanalakkhaṇā, asammosarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā, visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā vā, thirasaññāpadaṭṭhānā, kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā. Ārammaṇe daḷhapatiṭṭhitattā pana esikā viya, cakkhudvārādirakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā.
466已對照

四百六十六、對身惡行等羞慚,故為「慚」;這是羞恥的增語。正對那些[惡行]畏懼,故為「愧」;這是對惡的驚怖的增語。此中,慚以厭惡惡為相,愧以驚駭為相;慚以羞恥的行相不作諸惡為味,愧以驚駭的行相[不作諸惡為味];又依所說的方式,它們以從惡收縮為現起,以尊重自己、尊重他人為近因。以自己為重,以慚舍斷惡,猶如良家婦;以他人為重,以愧舍斷惡,猶如妓女。而應視這兩種法為護持世間者(《增支部》2.9)。

466. Kāyaduccaritādīhi hiriyatīti hirī. Lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Tehiyeva ottappatīti ottappaṃ. Pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī. Uttāsanalakkhaṇaṃ ottappaṃ. Lajjākārena pāpānaṃ akaraṇarasā hirī. Uttāsākārena ottappaṃ. Vuttappakāreneva ca pāpato saṅkocanapaccupaṭṭhānā etā, attagāravaparagāravapadaṭṭhānā. Attānaṃ garuṃ katvā hiriyā pāpaṃ jahāti kulavadhū viya. Paraṃ garuṃ katvā ottappena pāpaṃ jahāti vesiyā viya. Ime ca pana dve dhammā lokapālakāti (a. ni. 2.9) daṭṭhabbā.
467已對照

四百六十七、[諸法]以它而不貪,或它自己不貪,或它僅是不貪而已,故為「無貪」。於無瞋、無痴也是這個方法。其中,無貪以心於所緣上不貪求為相,或以不粘著之性為相,猶如蓮葉上的水滴;以不攝取為味,猶如已解脫的比丘;以不黏附之性為現起,猶如落入不淨中的人。

467. Na lubbhanti tena, sayaṃ vā na lubbhati, alubbhanamattameva vā tanti alobho. Adosāmohesupi eseva nayo. Tesu alobho ārammaṇe cittassa agedhalakkhaṇo, alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya. Apariggaharaso muttabhikkhu viya, anallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapuriso viya.
468緬 2.95已對照

四百六十八、無瞋以不暴戾為相,或以不違逆為相,猶如隨順的朋友;以調伏嫌恨為味,或以調伏熱惱為味,猶如檀香;以柔和之性為現起,猶如滿月。

468. Adoso acaṇḍikkalakkhaṇo, avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya, āghātavinayaraso, pariḷāhavinayaraso vā candanaṃ viya, sommabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya.
469已對照

四百六十九、無痴以如實通達自性為相,或以無誤的通達為相,猶如善射者所射之箭的貫穿;以照明境界為味,猶如燈;以不迷惑為現起,猶如入林者的善嚮導。而應視這三者都是一切善的根本。

469. Amoho yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇo, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇo vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanaraso padīpo viya. Asammohapaccupaṭṭhāno araññagatasudesako viya. Tayopi cete sabbakusalānaṃ mūlabhūtāti daṭṭhabbā.
470已對照

四百七十、身的止息即「身輕安」,心的止息即「心輕安」。而此中的「身」即受等三蘊。而把這兩者合在一起[說]:身輕安與心輕安以身心躁擾的寂止為相,以摧滅身心的躁擾為味,以身心的不動搖之清涼性為現起,以身與心為近因;應視為造成身心不寂止的掉舉等煩惱的對治。

470. Kāyassa passambhanaṃ kāyapassaddhi. Cittassa passambhanaṃ cittapassaddhi. Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā. Ubhopi panetā ekato katvā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā kāyacittapassaddhiyo, kāyacittadarathanimaddanarasā, kāyacittānaṃ aparipphandanasītibhāvapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ avūpasamakarauddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.
已對照

身的輕快之性即「身輕快性」,心的輕快之性即「心輕快性」。它們以身心沉重之性的寂止為相,以摧滅身心的沉重之性為味,以身心的不遲鈍為現起,以身與心為近因;應視為造成身心沉重之性的昏沉睡眠等煩惱的對治。

Kāyassa lahubhāvo kāyalahutā. Cittassa lahubhāvo cittalahutā. Tā kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittagarubhāvanimaddanarasā, kāyacittānaṃ adandhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ garubhāvakarathinamiddhādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.
已對照

身的柔軟之性即「身柔軟性」,心的柔軟之性即「心柔軟性」。它們以身心僵硬的寂止為相,以摧滅身心的僵硬之性為味,以不抗拒為現起,以身與心為近因;應視為造成身心僵硬之性的見、慢等煩惱的對治。

Kāyassa mudubhāvo kāyamudutā. Cittassa mudubhāvo cittamudutā. Tā kāyacittatthambhavūpasamalakkhaṇā, kāyacittathaddhabhāvanimaddanarasā, appaṭighātapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ thaddhabhāvakaradiṭṭhimānādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.
已對照

身的適業之性即「身適業性」,心的適業之性即「心適業性」。它們以身心不適業之性的寂止為相,以摧滅身心的不適業之性為味,以身心於作所緣上的成就為現起,以身與心為近因;應視為:它們是造成身心不適業之性的其餘蓋等的對治,於可生淨信之事上帶來淨信,於利益之事上帶來堪任運用之性,猶如金的純淨。

Kāyassa kammaññabhāvo kāyakammaññatā. Cittassa kammaññabhāvo cittakammaññatā. Tā kāyacittākammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittākammaññabhāvanimaddanarasā, kāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇasampattipaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ akammaññabhāvakarāvasesanīvaraṇādipaṭipakkhabhūtā, pasādanīyavatthūsu pasādāvahā, hitakiriyāsu viniyogakkhamabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viyāti daṭṭhabbā.
緬 2.96已對照

身的練達之性即「身練達性」,心的練達之性即「心練達性」。它們以身心的無疾病之性為相,以摧滅身心的疾病為味,以無過患為現起,以身與心為近因;應視為造成身心疾病的不信等的對治。

Kāyassa pāguññabhāvo kāyapāguññatā. Cittassa pāguññabhāvo cittapāguññatā. Tā kāyacittānaṃ agelaññabhāvalakkhaṇā, kāyacittagelaññanimaddanarasā, nirādīnavapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ gelaññakaraasaddhiyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.
已對照

身的正直之性即「身正直性」,心的正直之性即「心正直性」。它們以身心的正直為相,以摧滅身心的彎曲之性為味,以不歪曲為現起,以身與心為近因;應視為造成身心彎曲之性的誑、諂等的對治。

Kāyassa ujukabhāvo kāyujukatā. Cittassa ujukabhāvo cittujukatā. Tā kāyacittaajjavalakkhaṇā, kāyacittakuṭilabhāvanimaddanarasā, ajimhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ kuṭilabhāvakaramāyāsāṭheyyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.
471已對照

四百七十一、「欲」者:這是欲作之性(kattukāmatā)的增語。所以那欲以欲作之性為相,以尋求所緣為味,以對所緣有所需求為現起,那[所緣]本身就是它的近因。於取所緣時,應視之猶如心的伸手。

471. Chandoti kattukāmatāyetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā so kattukāmatālakkhaṇo chando, ārammaṇapariyesanaraso, ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno, tadevassa padaṭṭhānaṃ. Ārammaṇaggahaṇe ayaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo.
472已對照

四百七十二、確決(adhimuccana)即「勝解」。它以決定為相,以不游移為味,以決斷為現起,以應決定之法為近因;由於於所緣上不動搖之性,應視之猶如因陀羅柱。

472. Adhimuccanaṃ adhimokkho. So sanniṭṭhānalakkhaṇo, asaṃsappanaraso, nicchayapaccupaṭṭhāno, sanniṭṭheyyadhammapadaṭṭhāno, ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo.
473已對照

四百七十三、作為即「作」(kāro);於意中的作,故為「作意」;又令[心]成為與先前的意不相似的意,故也為「作意」。而這[作意]有三種:令趣向所緣的、令趣向心路的、令趣向速行的。

473. Kiriyā kāro. Manamhi kāro manasikāro. Purimamanato visadisamanaṃ karotītipi manasikāro. Svāyaṃ ārammaṇapaṭipādako, vīthipaṭipādako, javanapaṭipādakoti tippakāro.
已對照

此中,令趣向所緣的[作意],即於意中的作,故為「作意」。它以驅使為相,以令相應[諸法]連結於所緣為味,以面向所緣之性為現起,以所緣為近因;為行蘊所攝;由於以令[諸法]趣向所緣之性,應視之猶如相應[諸法]的御者。而「令趣向心路的」,這是五門轉向的增語;「令趣向速行的」,這是意門轉向的增語。此處所意指的不是它們。

Tattha ārammaṇapaṭipādako manamhi kāroti manasikāro. So sāraṇalakkhaṇo, sampayuttānaṃ ārammaṇe saṃyojanaraso, ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno, ārammaṇapadaṭṭhāno. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno, ārammaṇapaṭipādakattena sampayuttānaṃ sārathi viya daṭṭhabbo. Vīthipaṭipādakoti pana pañcadvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Javanapaṭipādakoti manodvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Na te idha adhippetā.
474已對照

四百七十四、於那些法中的中立性即「中舍性」。它以平等運載心與心所為相,以遮止過與不及為味,或以斷除偏墮為味,以中立之性為現起;由於對心與心所的旁觀之性,應視之猶如對平穩前行的良馬旁觀的御者。

474. Tesu dhammesu majjhattatā tatramajjhattatā. Sā cittacetasikānaṃ samavāhitalakkhaṇā, ūnādhikatānivāraṇarasā, pakkhapātupacchedanarasā vā, majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā, cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanabhāvena samappavattānaṃ ājānīyānaṃ ajjhupekkhakasārathi viya daṭṭhabbā.
緬 2.97已對照

而悲與喜,應正依〈梵住的解說〉(《清淨道論》1.262)中所說的方式了知。因為那些是達到安止的、色界的,這些是欲界的——唯此是差別。

Karuṇāmuditā ca brahmavihāraniddese (visuddhi. 1.262) vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi tā appanāppattā rūpāvacarā, imā kāmāvacarāti ayameva viseso.
已對照

然而某些[師]主張慈與舍也在不定[法]之中,那不應採取。因為就義而言,慈正是無瞋,舍正是中舍。

Keci pana mettupekkhāyopi aniyatesu icchanti, taṃ na gahetabbaṃ. Atthato hi adosoyeva mettā, tatramajjhattupekkhāyeva upekkhāti.
475已對照

四百七十五、從身惡行離開即「離身惡行」,於其餘[二者]也是這個方法。而依相等[而言],這三者都以不違犯身惡行等之事為相——是所說的意思:以不踐踏為相;以從身惡行等之事收縮為味,以不作為現起,以信、慚、愧、少欲等德為近因;應視為心從作惡轉背之性。

475. Kāyaduccaritato virati kāyaduccaritavirati. Esa nayo sesāsupi. Lakkhaṇādito panetā tissopi kāyaduccaritādivatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā, amaddanalakkhaṇāti vuttaṃ hoti. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanarasā, akiriyapaccupaṭṭhānā, saddhāhirottappaappicchatādiguṇapadaṭṭhānā, pāpakiriyato cittassa vimukhabhāvabhūtāti daṭṭhabbā.
476已對照

四百七十六、如是,應知正是這三十六行與欲界第一善識相應。如與第一[識],與第二[識]也是如此;此中的差別只是有行之性而已。

476. Iti imeva chattiṃsa saṅkhārā paṭhamena kāmāvacarakusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso.
已對照

而與第三[識相應的],應知是除去無痴後其餘的。與第四[識]也是如此;此中的差別只是有行之性而已。

Tatiyena pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā. Tathā catutthena. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso.
已對照

而於第一[識]中所說的[諸行]中,除去喜後其餘的與第五[識]相應。如與第五[識],與第六[識]也是如此;此中的差別只是有行之性而已。又與第七[識相應的],應知是除去無痴後其餘的。與第八[識]也是如此;此中的差別只是有行之性而已。

Paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti. Yathā ca pañcamena, evaṃ chaṭṭhenāpi. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso. Sattamena ca pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā. Tathā aṭṭhamena. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso.
已對照

於第一[識]中所說的[諸行]中,除去三離後其餘的,與色界諸善[識]中的第一[識]相應。與第二[識相應的],是從那些[行]中除去尋的;與第三[識相應的],是從那些[行]中除去伺的;與第四[識相應的],是從那些[行]中除去喜的;與第五[識相應的],是從那些[行]中除去不定[法]中的悲、喜的。於四無色善[識]中也正是這些[行]。因為此中的差別只是無色界之性而已。

Paṭhame vuttesu ṭhapetvā viratittayaṃ sesā rūpāvacarakusalesu paṭhamena sampayogaṃ gacchanti. Dutiyena tato vitakkavajjā. Tatiyena tato vicāravajjā. Catutthena tato pītivajjā. Pañcamena tato aniyatesu karuṇāmuditāvajjā. Teyeva catūsu āruppakusalesu. Arūpāvacarabhāvoyeva hi ettha viseso.
緬 2.98已對照

於諸出世間[識]中,先於屬初禪的道識,應依第一色界識中所說的方式了知;於屬第二禪等類別的[道識],應正依第二色界識等中所說的方式了知。然而悲、喜的不存在、諸離的為定、以及出世間性——這就是此中的差別。如是,首先應知正是善的諸行。

Lokuttaresu paṭhamajjhānike tāva maggaviññāṇe paṭhamarūpāvacaraviññāṇe vuttanayena, dutiyajjhānikādibhede dutiyarūpāvacaraviññāṇādīsu vuttanayeneva veditabbā. Karuṇāmuditānaṃ pana abhāvo, niyataviratitā, lokuttaratā cāti ayamettha viseso. Evaṃ tāva kusalāyeva saṅkhārā veditabbā.
477已對照

四百七十七、於諸不善[識]中,先說於貪根[識]中與第一不善[識]相應的:以自名出現的定[法]十三,若餘法四,共十七。此中,觸、思、尋、伺、喜、精進、命、定、無慚、無愧、貪、痴、邪見——這些是以自名出現的十三(《法集論》365;《法集論義注》365)。欲、勝解、掉舉、作意——這些是四種若餘法(《法集論義注》365)。

477. Akusalesu lobhamūle paṭhamākusalasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā terasa, yevāpanakā cattāroti sattarasa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, pīti, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, ahirikaṃ, anottappaṃ, lobho, moho, micchādiṭṭhīti ime sarūpena āgatā terasa (dha. sa. 365; dha. sa. aṭṭha. 365). Chando, adhimokkho, uddhaccaṃ, manasikāroti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 365).
478已對照

四百七十八、此中,不羞慚,故為「無慚者」;無慚者之性即「無慚」。不畏懼,故為「無愧」。其中,無慚以對身惡行等不厭惡為相,或以不羞恥為相;無愧以正對那些[惡行]不怯畏為相,或以不驚駭為相。此中這是略說;而詳說應依慚、愧所說的相反而了知。

478. Tattha na hiriyatīti ahiriko. Ahirikassa bhāvo ahirikaṃ. Na otappatīti anottappaṃ. Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ, alajjālakkhaṇaṃ vā. Anottappaṃ teheva asārajjalakkhaṇaṃ, anuttāsalakkhaṇaṃ vā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana hirottappānaṃ vuttapaṭipakkhavasena veditabbo.
479已對照

四百七十九、[諸法]以它而貪,或它自己貪,或它僅是貪而已,故為「貪」。[諸法]以它而痴,或它自己痴,或它僅是痴而已,故為「痴」。其中,貪以取所緣為相,猶如捕猴膠;以纏著為味,猶如投入熱鍋中的肉片;以不捨棄為現起,猶如油與煙墨的染色;以於順結之法中見味著為近因。應視為:它以渴愛之河的狀態增長,猶如急流的河流[奔向]大海一般,只攜[眾生]走向惡趣。

479. Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho. Tesu lobho ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya, abhisaṅgaraso tattakapāle khittamaṃsapesi viya. Apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya. Saṃyojaniyadhammesu assādadassanapadaṭṭhāno. Taṇhānadībhāvena vaḍḍhamāno sīghasotā nadī iva mahāsamuddaṃ apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo.
480已對照

四百八十、痴以心的盲暗之性為相,或以無知為相;以不通達為味,或以遮蔽所緣之自性為味;以不正行道為現起,或以黑暗為現起;以不如理作意為近因;應視為一切不善的根本。

480. Moho cittassa andhabhāvalakkhaṇo, aññāṇalakkhaṇo vā, asampaṭivedharaso, ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā, asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno, andhakārapaccupaṭṭhāno vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhāno, sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo.
481已對照

四百八十一、[諸法]以它而邪誤地見,或它自己邪誤地見,或這僅是邪誤的見而已,故為「邪見」。它以不如理的執著為相,以執取為味,以邪執著為現起,以不欲見聖者等為近因;應視為最大的罪過。

481. Micchā passanti tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanamattaṃ vā esāti micchādiṭṭhi. Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā, parāmāsarasā, micchābhinivesapaccupaṭṭhānā, ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā, paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā.
482緬 2.99已對照

四百八十二、掉動之性即「掉舉」。它以不寂止為相,猶如被風吹打而動搖的水;以不安住為味,猶如被風吹打而飄動的旗幟與幡;以迷亂為現起,猶如被石頭擊打而揚起的灰;以對心之不寂止的不如理作意為近因;應視為心的散亂。其餘的應正依善[識]中所說的方式了知。因為它們與那些[善法]的差別,唯是不善性以及由不善性而來的低劣性。

482. Uddhatabhāvo uddhaccaṃ. Taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya, anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākā viya, bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya, cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, cittavikkhepoti daṭṭhabbaṃ. Sesā kusale vuttanayeneva veditabbā. Akusalabhāvoyeva hi akusalabhāvena ca lāmakattaṃ etesaṃ tehi viseso.
483已對照

四百八十三、如是,應知這十七行與第一不善識相應。如與第一[識],與第二[識]也是如此。而此中的差別是有行之性以及昏沉睡眠的不定之性。

483. Iti ime sattarasa saṅkhārā paṭhamena akusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatatā viseso.
已對照

此中,昏沉之態即「昏沉」,睡眠之態即「睡眠」;義即:無奮勉的凝滯之態,與無能力的損害。昏沉與睡眠即「昏沉睡眠」。此中,昏沉以無奮勉為相,以驅除精進為味,以消沉為現起;睡眠以不適業性為相,以覆蔽為味,以退縮為現起,或以打盹、入睡為現起。兩者都以對不樂、頻申等的不如理作意為近因。

Tattha thinanatā thinaṃ. Middhanatā middhaṃ. Anussāhasaṃhananatā asattivighāto cāti attho. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Tattha thinaṃ anussāhalakkhaṇaṃ, vīriyavinodanarasaṃ, saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ, onahanarasaṃ, līnatāpaccupaṭṭhānaṃ, pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā. Ubhayampi arativijambhikādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ.
已對照

與第三[識相應的],應知是於第一[識]中所說的[諸行]中除去邪見後其餘的。而此中慢是不定的,這就是差別。它以高舉為相,以執持為味,以欲[高舉]旗幟為現起,以與見不相應的貪為近因,應視之猶如瘋狂。

Tatiyena paṭhame vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Māno panettha aniyato hoti. Ayaṃ viseso, so uṇṇatilakkhaṇo, sampaggaharaso, ketukamyatāpaccupaṭṭhāno, diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno, ummādo viya daṭṭhabbo.
已對照

與第四[識相應的],應知是於第二[識]中所說的[諸行]中除去邪見後其餘的。此中慢以及[昏沉睡眠]也正是在不定[法]之中。而於第一[識]中所說的[諸行]中除去喜後,其餘的與第五[識]相應。如與第五[識],與第六[識]也是如此;而此中的差別是有行之性以及昏沉睡眠的不定之性。與第七[識相應的],應知是於第五[識]中所說的[諸行]中除去見後其餘的;而此中慢是不定的。與第八[識相應的],應知是於第六[識]中所說的[諸行]中除去見後其餘的;此中慢以及[昏沉睡眠]也正是在不定[法]之中。

Catutthena dutiye vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyeva. Paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti. Yathā ca pañcamena, evaṃ chaṭṭhenāpi. Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatabhāvo viseso. Sattamena pañcame vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Māno panettha aniyato hoti. Aṭṭhamena chaṭṭhe vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyevāti.
484緬 2.100已對照

四百八十四、而於兩種瞋根[識]中,先說與第一[識]相應的:以自名出現的定[法]十一,若餘法四,不定[法]三,共十八。此中,觸、思、尋、伺、精進、命、定、無慚、無愧、瞋、痴——這些是以自名出現的十一(《法集論》413;《法集論義注》413)。欲、勝解、掉舉、作意——這些是四種若餘法(《法集論義注》413)。嫉、慳、追悔——這些是三種不定[法](《法集論義注》413)。

484. Dosamūlesu pana dvīsu paṭhamasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā ekādasa, yevāpanakā cattāro, aniyatā tayoti aṭṭhārasa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, ahirikaṃ, anoppattaṃ, doso, mohoti ime sarūpena āgatā ekādasa (dha. sa. 413; dha. sa. aṭṭha. 413). Chando, adhimokkho, uddhaccaṃ, manasikāroti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 413). Issā, macchariyaṃ, kukkuccanti ime aniyatā tayo (dha. sa. aṭṭha. 413).
485已對照

四百八十五、此中,[諸法]以它而瞋,或它自己瞋,或它僅是瞋而已,故為「瞋」。它以暴戾為相,猶如被打的毒蛇;以擴散為味,猶如毒的蔓延,或以燒燬自己的所依為味,猶如林火;以敗壞為現起,猶如得了機會的敵人;以嫌恨事為近因;應視之猶如混了毒的腐尿。

485. Tattha dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. So caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya, visappanaraso visanipāto viya, attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya. Dūsanapaccupaṭṭhāno laddhokāso viya sapatto, āghātavatthupadaṭṭhāno, visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo.
486已對照

四百八十六、嫉妒即「嫉」。它以嫉羨他人的成就為相;以對那[成就]不喜為味;以從那[成就]轉背之性為現起;以他人的成就為近因;應視為結。

486. Issāyanā issā. Sā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā. Tattheva anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, parasampattipadaṭṭhānā, saṃyojananti daṭṭhabbā.
487已對照

四百八十七、慳者之性即「慳」。它以隱藏已得的或應得的自己的成就為相;以不能容忍那些[成就]為他人所共有為味;以收縮為現起,或以吝嗇(kaṭukañcukatā)為現起;以自己的成就為近因;應視為心的醜陋之性。

487. Maccharabhāvo macchariyaṃ. Taṃ laddhānaṃ vā labhitabbānaṃ vā attano sampattīnaṃ nigūhanalakkhaṇaṃ, tāsaṃyeva parehi sādhāraṇabhāvaakkhamanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ, kaṭukañcukatāpaccupaṭṭhānaṃ vā, attasampattipadaṭṭhānaṃ, cetaso virūpabhāvoti daṭṭhabbaṃ.
488已對照

四百八十八、可鄙地所作的即「惡所作(kukata)」;它的狀態即「追悔(kukkucca)」。它以事後懊悔為相,以對已作與未作的憂悔為味,以悔恨為現起,以已作與未作為近因,應視之猶如奴役。其餘的正是如所說的。

488. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ. Tassa bhāvo kukkuccaṃ. Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ, katākatānusocanarasaṃ, vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, katākatapadaṭṭhānaṃ, dāsabyamiva daṭṭhabbaṃ. Sesā vuttappakārāyevāti.
已對照

如是,應知這十八行與第一瞋根[識]相應。如與第一[識],與第二[識]也是如此;而[此中的]差別是有行之性,以及於不定[法]中正有昏沉睡眠的可能存在。

Iti ime aṭṭhārasa saṅkhārā paṭhamena dosamūlena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhāratā pana aniyatesu ca thinamiddhasambhavova viseso.
489緬 2.101已對照

四百八十九、於兩種痴根[識]中,先說與疑相應[識]相應的:觸、思、尋、伺、精進、命、心之住立、無慚、無愧、痴、疑——以自名出現的十一(《法集論》422;《法集論義注》422),以及掉舉、作意兩種若餘法,共十三。

489. Mohamūlesu dvīsu vicikicchāsampayuttena tāva phasso, cetanā, vitakko, vicāro, vīriyaṃ, jīvitaṃ, cittaṭṭhiti, ahirikaṃ, anottappaṃ, moho, vicikicchāti sarūpena āgatā ekādasa (dha. sa. 422; dha. sa. aṭṭha. 422), uddhaccaṃ, manasikāroti yevāpanakā dve cāti terasa.
490已對照

四百九十、此中,「心之住立(cittaṭṭhiti)」者:即僅住立於轉起的弱的定。離了治療(cikicchā),故為「疑」。它以疑惑為相,以動搖為味,以不決斷為現起,或以非一向之取為現起;以於疑上的不如理作意為近因;應視為造成行道的障礙。其餘的正是如所說的。

490. Tattha cittaṭṭhitīti pavattiṭṭhitimatto dubbalo samādhi. Vigatā cikicchāti vicikicchā. Sā saṃsayalakkhaṇā, kampanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā, anekaṃsagāhapaccupaṭṭhānā vā, vicikicchāyaṃ ayonisomanasikārapadaṭṭhānā, paṭipattiantarāyakarāti daṭṭhabbā. Sesā vuttappakārāyeva.
已對照

與掉舉相應[識]相應的,是於與疑相應[識]中所說的[諸行]中除去疑後其餘的十二。而此中由於沒有疑,勝解便生起;與它合起來正是十三;又由於有勝解,定是更有力的。而此中的掉舉,是以自名出現的;勝解與作意是依若餘法[而出現]的——如是應知諸不善行。

Uddhaccasampayuttena vicikicchāsampayutte vuttesu ṭhapetvā vicikicchaṃ sesā dvādasa. Vicikicchāya abhāvena panettha adhimokkho uppajjati. Tena saddhiṃ teraseva, adhimokkhasabbhāvato ca balavataro samādhi hoti. Yañcettha uddhaccaṃ, taṃ sarūpeneva āgataṃ. Adhimokkhamanasikārā yevāpanakavasenāti evaṃ akusalasaṅkhārā veditabbā.
491已對照

四百九十一、於諸無記[行]中,先說異熟無記[行],依無因、有因的差別有兩種。其中,與無因異熟識相應的是無因的。此中,先說與善、不善異熟眼識相應的:觸、思、命、心之住立——以自名出現的四(《法集論》431;《法集論義注》431),以及若餘法的作意,共五。與耳識、鼻識、舌識、身識相應的也正是這些。與兩種異熟意界[相應的],是這些再加尋、伺、勝解,共八;與三種無因意識界[相應的]也是如此。而此中凡與喜悅俱行的[意識界],應知與它[相應的]喜是多出的。

491. Abyākatesu vipākābyākatā tāva ahetukasahetukabhedato duvidhā. Tesu ahetukavipākaviññāṇasampayuttā ahetukā. Tattha kusalākusalavipākacakkhuviññāṇasampayuttā tāva phasso, cetanā, jīvitaṃ, cittaṭṭhitīti sarūpena āgatā cattāro (dha. sa. 431; dha. sa. aṭṭha. 431), yevāpanako manasikāroyevāti pañca. Sotaghānajivhākāyaviññāṇasampayuttāpi eteyeva. Ubhayavipākamanodhātuyā ete ceva vitakkavicārādhimokkhā cāti aṭṭha, tathā tividhāyapi ahetukamanoviññāṇadhātuyā. Yā panettha somanassasahagatā, tāya saddhiṃ pīti adhikā hotīti veditabbā.
已對照

而與有因異熟識相應的是有因的。其中,先說與八個欲界異熟[識]相應的,正與和八個欲界善[識]相應的諸行相似。然而不定[法]中的那悲、喜,由於以眾生為所緣,在諸異熟中沒有;因為欲界諸異熟一向以小[法]為所緣。而且不僅悲、喜,諸離在諸異熟中也沒有;因為已說過:「五學處唯是善的。」

Sahetukavipākaviññāṇasampayuttā pana sahetukā. Tesu aṭṭhakāmāvacaravipākasampayuttā tāva aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisāyeva. Yā pana tā aniyatesu karuṇāmuditā, tā sattārammaṇattā vipākesu na santi. Ekantaparittārammaṇā hi kāmāvacaravipākā. Na kevalañca karuṇāmuditā, viratiyopi vipākesu na santi. ‘‘Pañca sikkhāpadā kusalāyevā’’ti hi vuttaṃ.
緬 2.102已對照

而與色界、無色界、出世間異熟識相應的,正與和它們的善識相應的諸行相似。

Rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākaviññāṇasampayuttā pana tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasaṅkhārehi sadisā eva.
492已對照

四百九十二、唯作無記[行]也依無因、有因的差別有兩種。其中,與無因唯作識相應的是無因的。它們與和善異熟意界、兩種無因意識界相應的[諸行]相同。然而在兩種意識界中,精進是多出的;由於有精進,定成為得力的。這就是此中的差別。

492. Kiriyābyākatāpi ahetukasahetukabhedato duvidhā. Tesu ahetukakiriyaviññāṇasampayuttā ahetukā. Te ca kusalavipākamanodhātuahetukamanoviññāṇadhātudvayayuttehi samānā. Manoviññāṇadhātudvaye pana vīriyaṃ adhikaṃ. Vīriyasabbhāvato balappatto samādhi hoti. Ayamettha viseso.
已對照

而與有因唯作識相應的是有因的。其中,先說與八個欲界唯作識相應的,除去諸離之外,與和八個欲界善[識]相應的諸行相似。而與色界、無色界唯作[識]相應的,在一切行相上都正與和它們的善識相應的[諸行]相似。如是應知無記的諸行。

Sahetukakiriyaviññāṇasampayuttā pana sahetukā. Tesu aṭṭhakāmāvacarakiriyaviññāṇasampayuttā tāva ṭhapetvā viratiyo aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisā. Rūpāvacarārūpāvacarakiriyasampayuttā pana sabbākārenapi tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasadisāyevāti evaṃ abyākatāpi saṅkhārā veditabbāti.
已對照

這是關於行蘊的詳說之門。

Idaṃ saṅkhārakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.
已對照

這暫且是依阿毗達摩中句分別的方法,關於諸蘊的詳說之門。

Idaṃ tāva abhidhamme padabhājanīyanayena khandhesu vitthārakathāmukhaṃ.
已對照

過去等的區分論

Atītādivibhāgakathā
493緬 2.103已對照

四百九十三、然而由世尊——

「凡任何色,無論過去、未來、現在,內或外,粗或細,劣或勝,遠或近,把它們合為一[聚],集聚起來、略攝起來,這稱為色蘊。凡任何受……凡任何想……凡任何諸行……凡任何識,無論過去、未來、現在……乃至……略攝起來,這稱為識蘊。」(《分別論》2、26)——

諸蘊如是被詳說了。

此中,「凡任何(yaṃkiñci)」者:是無餘的攝盡。「色(rūpaṃ)」者:是對過度擴及的限定。如是以這兩個詞便作成了對色的無餘攝取。然後[世尊]開始以過去等對它作區分。因為它有的是過去的,有的是未來等類別的。於受等也是這個方法。

493. Bhagavatā pana –
‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 2,26) –
Evaṃ khandhā vitthāritā.
Tattha yaṃkiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Rūpanti atippasaṅganiyamanaṃ. Evaṃ padadvayenāpi rūpassa anavasesapariggaho kato hoti. Athassa atītādinā vibhāgaṃ ārabhati. Tañhi kiñci atītaṃ, kiñci anāgatādibhedanti. Esa nayo vedanādīsu.
494已對照

四百九十四、此中,先說色:依時、相續、時分、剎那,以四種方式名為過去。未來、現在也是如此。

494. Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti. Tathā anāgatapaccuppannaṃ.
已對照

此中,先依時:就一人在一有中[而言],結生之前是過去,死之後是未來,兩者之間是現在。

Tattha addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhaṃ anāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ.
已對照

依相續:同分的、由同一時節等起的,以及由同一食等起的[色],雖依前後[相續]而轉起,也是現在;在那之前的、由異分的時節與食等起的是過去,之後的是未來。心生的[色],由同一心路、同一速行、同一等至等起的是現在,在那之前的是過去,之後的是未來。業等起的[色],沒有單獨依相續的過去等區分;而應依它作為那些時節、食、心等起[色]的支持者,了知它的過去等之狀態。

Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena vattamānampi paccuppannaṃ, tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi, tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo.
已對照

依時分:於一須臾、上午、傍晚、晝夜等時分中依相續而轉起的、屬於各該時分的[色]名為現在,在那之前的是過去,之後的是未來。

Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattindivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ.
已對照

依剎那:屬於生等三剎那的是現在,在那之前的是未來,之後的是過去。此外,已超越因與緣之作用的是過去;因的作用已完成、緣的作用未完成的是現在;兩種作用都未達到的是未來。或者,在[執行]自己作用的剎那是現在,在那之前的是未來,之後的是過去。而此中唯有剎那等之說是直接義的,其餘的是間接義的。

Khaṇavasena uppādādikhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Apica atikkantahetupaccayakiccaṃ atītaṃ, niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ, ubhayakiccaṃ asampattaṃ anāgataṃ. Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā. Sesā sapariyāyā.
495已對照

四百九十五、內與外的區分正如所說的方法。此外,此處應知自身之內也是「內」,屬於他人的也是「外」。粗與細的區分正如所說的方法。

495. Ajjhattabahiddhābhedo vuttanayo eva. Apica idha niyakajjhattampi ajjhattaṃ parapuggalikampi ca bahiddhāti veditabbaṃ. Oḷārikasukhumabhedo vuttanayova.
496已對照

四百九十六、劣與勝的區分有兩種:依間接義與依直接義。此中,相較於色究竟天諸天的色,善見天諸天的色是劣的;而同一[色]相較於善現天諸天的色是勝的。如是直到地獄眾生的色為止,應知依間接義的劣勝性。而依直接義,凡不善異熟於其中生起的,那是劣的;凡善異熟[於其中生起]的,那是勝的。

496. Hīnapaṇītabhedo duvidho pariyāyato nippariyāyato ca. Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ. Tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ. Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ, tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā. Nippariyāyato pana yattha akusalavipākaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ. Yattha kusalavipākaṃ, taṃ paṇītaṃ.
緬 2.104已對照

「遠、近(dūre santike)」,這也正如所說的方法。此外,此中也應依處所一一相待而了知遠近性。

Dūre santiketi idampi vuttanayameva. Apica okāsatopettha upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā.
497已對照

四百九十七、「把它們合為一[聚],集聚起來、略攝起來(tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā)」者:把以過去等諸詞一一分別指示的那一切色,在稱為變壞之相的單一性上以慧作成一聚,稱為「色蘊」——此是這裡的意義。以此顯示了:一切色由於在變壞之相上趨入聚之性,故為「色蘊」。因為並沒有異於色而名為色蘊的。

497. Tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvāti taṃ atītādīhi padehi visuṃ visuṃ niddiṭṭhaṃ rūpaṃ sabbaṃ ruppanalakkhaṇasaṅkhāte ekavidhabhāve paññāya rāsiṃ katvā rūpakkhandhoti vuccatīti ayamettha attho. Etena sabbampi rūpaṃ ruppanalakkhaṇe rāsibhāvūpagamanena rūpakkhandhoti dassitaṃ hoti. Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi.
498已對照

四百九十八、如色,受等也是如此,由於在感受之相等上趨入聚之性[而為受蘊等]。因為並沒有異於受等而名為受蘊等的。

498. Yathā ca rūpaṃ, evaṃ vedanādayopi vedayitalakkhaṇādīsu rāsibhāvūpagamanena. Na hi vedanādīhi aññe vedanākkhandhādayo nāma atthi.
已對照

而在此中過去等的區分裡,應依相續與依剎那等了知受的過去、未來、現在之性。此中,依相續:屬於同一心路、同一速行、同一等至的,以及依同一心路之境的結合而轉起的[受]是現在,在那之前的是過去,之後的是未來。依剎那等:屬於三剎那、處於前際與後際之間、正在執行自己作用的受是現在,在那之前的是過去,之後的是未來。內與外的區分應依自身之內而了知。

Atītādivibhāge panettha santativasena khaṇādivasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavīthivisayasamāyogappavattā ca paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhattagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavasena veditabbo.
499緬 2.105已對照

四百九十九、粗與細的區分,應依《分別論》中以「不善受是粗的,善與無記受是細的」(《分別論》11)等方式所說的,依種類、自性、人、世間與出世間而了知。先依種類:不善受由於是有罪之作為的因,以及由於有煩惱之熱惱之性,轉起不寂止,所以比善受粗;由於有作為、有奮勉、有異熟、有煩惱之熱惱之性、有罪,所以比異熟無記[受]粗;由於有異熟、有煩惱之熱惱之性、有惱害、有罪,所以比唯作無記[受]粗。而善與無記[受]依所說的相反,比不善[受]細。善、不善兩種受,由於有作為、有奮勉、有異熟,隨其所應,比兩種無記[受]都粗;依所說的相反,兩種無記[受]比它們細。如是,首先應依種類了知粗細性。

499. Oḷārikasukhumabhedo ‘‘akusalā vedanā oḷārikā, kusalābyākatā vedanā sukhumā’’tiādinā (vibha. 11) nayena vibhaṅge vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo. Jātivasena tāva akusalā vedanā sāvajjakiriyahetuto, kilesasantāpabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā, sabyāpārato, saussāhato, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sabyābajjhato, sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā. Kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya sukhumā. Dvepi kusalākusalavedanā sabyāpārato, saussāhato, savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā, vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā. Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
500已對照

五百、而依自性:苦受由於無味著、有擴展、造成擾動、令人驚怖、壓伏[人],比其餘兩種粗;而其餘兩種由於悅適、寂靜、勝妙、可意、中立,隨其所應比苦[受]細。而樂、苦兩者,由於有擴展、造成擾動、明顯,比不苦不樂[受]粗;它依所說的相反,比那兩者細。如是應依自性了知粗細性。

500. Sabhāvavasena pana dukkhā vedanā nirassādato, savipphārato, khobhakaraṇato, ubbejanīyato, abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā, itarā pana dve sātato, santato, paṇītato, manāpato, majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā. Ubho pana sukhadukkhā savipphārato, khobhakaraṇato, pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā, sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā. Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
501已對照

五百零一、而依人:未入等至者的受由於在種種所緣上散亂,比入等至者的受粗;依相反,另一[受]細。如是應依人了知粗細性。

501. Puggalavasena pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā, vipariyāyena itarā sukhumā. Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
已對照

而依世間與出世間:有漏受是世間的;它由於是諸漏生起之因,由於是順暴流的、順軛的、順系的、順蓋的、順取的、順雜染的,以及由於為凡夫所共有,比無漏[受]粗。它依相反,比有漏[受]細。如是應依世間與出世間了知粗細性。

Lokiyalokuttaravasena pana sāsavā vedanā lokiyā, sā āsavuppattihetuto, oghaniyato, yoganiyato, ganthaniyato, nīvaraṇiyato, upādāniyato, saṃkilesikato, puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā. Sā vipariyāyena sāsavāya sukhumā. Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
502緬 2.106已對照

五百零二、此中,應避免依種類等的混雜。因為與不善異熟身識相應的受,依種類由於是無記而雖是細的,依自性等卻是粗的。因為這已被說過:「無記受是細的。苦受是粗的。入等至者的受是細的。未入等至者的受是粗的。有漏受是粗的。無漏受是細的。」(《分別論》11)如苦受[那樣],樂等也是依種類是粗的、依自性等是細的。所以,應如此了知諸受的粗細性,使不致依種類等而混雜。即:無記[受]依種類比善、不善[受]細。此中,[不應如是問:]「哪種無記[受]?是苦的嗎?是樂的嗎?是入等至者的嗎?是未入等至者的嗎?是有漏的嗎?是無漏的嗎?」不應如是觸及自性等的區分。於一切處都是這個方法。

502. Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo. Akusalavipākakaāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘abyākatā vedanā sukhumā. Dukkhā vedanā oḷārikā. Samāpannassa vedanā sukhumā. Asamāpannassa vedanā oḷārikā. Sāsavā vedanā oḷārikā. Anāsavā vedanā sukhumā’’ti (vibha. 11). Yathā ca dukkhā vedanā, evaṃ sukhādayopi jātivasena oḷārikā sabhāvādivasena sukhumā honti. Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti, tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā. Seyyathidaṃ – abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā. Tattha katamā abyākatā? Kiṃ dukkhā? Kiṃ sukhā? Kiṃ samāpannassa? Kiṃ asamāpannassa? Kiṃ sāsavā? Kiṃ anāsavāti? Evaṃ sabhāvādibhedo na parāmasitabbo. Esa nayo sabbattha.
已對照

此外,依「或者應相待於彼彼受而見諸受的粗細」之語,於不善等之中,與瞋俱行的受,由於如火一般燒燬自己的所依,比與貪俱行的[受]粗;與貪俱行的[受]是細的。與瞋俱行的[受]之中,也是決定的粗,不決定的細。決定的之中,也是住立一劫的粗,其餘的細。住立一劫的之中,也是無行的粗,其餘的細。而與貪俱行的[受]之中,與見相應的粗,其餘的細。它也是決定的、住立一劫的、無行的粗,其餘的細。而不加區別地[說],不善[受]中異熟多的粗,異熟少的細;而善[受]中異熟少的粗,異熟多的細。

Apica taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikasukhumā daṭṭhabbāti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatā vedanā aggi viya attano nissayadahanato oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, itarā sukhumā. Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā, itarā sukhumā. Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Avisesena ca akusalā bahuvipākā oḷārikā, appavipākā sukhumā. Kusalā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā.
已對照

此外,欲界善[受]是粗的,色界的是細的;無色界的比那更[細];出世間的又比那更[細]。欲界的[善受]之中,布施所成的粗,戒所成的細,修習所成的比那更[細]。修習所成的之中,也是二因的粗,三因的細。三因的之中,也是有行的粗,無行的細。而色界的之中,屬初禪的粗……乃至……屬第五禪的細。而無色界的之中,與空無邊處相應的粗……乃至……與非想非非想處相應的唯是細的。而出世間的之中,與須陀洹道相應的粗……乃至……與阿羅漢道相應的唯是細的。於彼彼地的異熟受與唯作受中,以及依苦等、未入等至者等、有漏等所說的諸受中,也是這個方法。

Apica kāmāvacarakusalā oḷārikā. Rūpāvacarā sukhumā. Tato arūpāvacarā. Tato lokuttarā. Kāmāvacarā dānamayā oḷārikā. Sīlamayā sukhumā. Tato bhāvanāmayā. Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā. Tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā. Asaṅkhārikā sukhumā. Rūpāvacarā ca paṭhamajjhānikā oḷārikā…pe… pañcamajjhānikā sukhumā. Arūpāvacarā ca ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva. Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā…pe… arahattamaggasampayuttā sukhumāva. Esa nayo taṃ taṃ bhūmivipākakiriyavedanāsu ca dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca.
已對照

又依處所:地獄中的苦[受]粗,畜生胎中的細……乃至……他化自在天中的唯是細的。如苦[受],樂[受]也應於一切處隨其相應而配合。又依事物:凡事物劣的任何受是粗的,事物勝的是細的。

Okāsavasena cāpi niraye dukkhā oḷārikā. Tiracchānayoniyaṃ sukhumā…pe… paranimmitavasavattīsu sukhumāva. Yathā ca dukkhā, evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā. Vatthuvasena cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā, paṇītavatthukā sukhumā.
已對照

於劣與勝的區分中,應視凡粗的為劣的,凡細的為勝的。

Hīnapaṇītabhede yā oḷārikā, sā hīnā. Yā ca sukhumā, sā paṇītāti daṭṭhabbā.
503緬 2.107已對照

五百零三、而「遠」一語,以「不善受距善、無記受是遠的」,「近」一語,以「不善受距不善受是近的」等方式,在《分別論》中作了分別。所以,不善受由於異分、不相雜、不相似,距善、無記[受]是遠的;同樣,善、無記[受]距不善[受也是遠的]。於一切[問]節中都是這個方法。而不善受由於同分、相似,距不善[受]是近的。這是關於受蘊的過去等之區分的詳說之門。而與彼彼受相應的想等,也應正如是了知。

503. Dūrapadaṃ pana ‘‘akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre’’. Santikepadaṃ ‘‘akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike’’tiādinā nayena vibhaṅge vibhattaṃ. Tasmā akusalā vedanā visabhāgato, asaṃsaṭṭhato, asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre, tathā kusalābyākatā akusalāya. Esa nayo sabbavāresu. Akusalā pana vedanā sabhāgato, sarikkhato ca akusalāya santiketi. Idaṃ vedanākkhandhassa atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ. Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi evameva veditabbaṃ.
已對照

次第等的抉擇論

Kamādivinicchayakathā
504已對照

五百零四、而如是了知之後,又就這些[蘊]——

504. Evaṃ viditvā ca puna etesveva –
已對照

為了於諸蘊的智之區分,依次第,又依差別,

Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ, kamatotha visesato;
已對照

依不少不多,以及依譬喻,

Anūnādhikato ceva, upamāto tatheva ca.
已對照

依兩種應見,依如是觀見者的義利成就,

Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ, passantassatthasiddhito;
已對照

明辨者應正確地了知抉擇的方法。

Vinicchayanayo sammā, viññātabbo vibhāvinā.
已對照

此中,「依次第(kamato)」者:此處次第有多種,即生起的次第、舍斷的次第、行道的次第、地的次第、教說的次第。

Tattha kamatoti idha uppattikkamo, pahānakkamo, paṭipattikkamo, bhūmikkamo, desanākkamoti bahuvidho kamo.
已對照

此中,「最初是凝滑,從凝滑而有胞結」(《相應部》1.235)等,是生起的次第。「以見應舍斷的諸法,以修習應舍斷的諸法」(《法集論》〈三法論母〉8)等,是舍斷的次第。「戒清淨、心清淨」(《中部》1.259;《無礙解道》3.41)等,是行道的次第。「欲界的、色界的」(《法集論》987)等,是地的次第。「四念處、四正勤」(《長部》3.145),或「施論、戒論」(《長部》1.298)等,是教說的次第。其中,生起的次第在此處首先不適合,因為諸蘊不像凝滑等那樣依前後的差別而生起。舍斷的次第也不[適合],因為善與無記是不應舍斷的。行道的次第也不[適合],因為諸不善是不應行[道]的。地的次第也不[適合],因為受等攝屬於四地。然而教說的次第是適合的。

Tattha ‘‘paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbuda’’nti (saṃ. ni. 1.235) evamādi uppattikkamo. ‘‘Dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo. ‘‘Sīlavisuddhi, cittavisuddhī’’ti (ma. ni. 1.259; paṭi. ma. 3.41) evamādi paṭipattikkamo. ‘‘Kāmāvacarā, rūpāvacarā’’ti (dha. sa. 987) evamādi bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā’’ti (dī. ni. 3.145) vā, ‘‘dānakathaṃ, sīlakatha’’nti (dī. ni. 1.298) vā evamādi desanākkamo. Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati, kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito. Na pahānakkamo, kusalābyākatānaṃ appahātabbato. Napaṭipattikkamo, akusalānaṃ appaṭipajjanīyato. Na bhūmikkamo, vedanādīnaṃ catubhūmipariyāpannattā. Desanākkamo pana yujjati.
緬 2.108已對照

因為對於不加區分地於五蘊中陷入我執的所化之人,世尊欲以顯示聚合密集的分解而令[他們]從我執中解脫,欲[其]利益,為了令那各各之人易於把握,首先教說了粗顯的、也是眼等之境的色蘊;其次[教說]感受可喜與不可喜之色的受;其次[教說]以「凡所感受的,便想知它」這樣[的方式]取受之境的行相的想;[其次教說]依想而造作的諸行;[最後教說]那些受等的所依、也是它們的增上的識。如是,首先應了知依次第的抉擇的方法。

Abhedena hi pañcasu khandhesu attagāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attagāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa tassa janassa sukhagahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi. Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃvedanikaṃ vedanaṃ. ‘‘Yaṃ vedayati, taṃ sañjānātī’’ti evaṃ vedanāvisayassa ākāragāhikaṃ saññaṃ. Saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre. Tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca nesaṃ viññāṇanti evaṃ tāva kamato vinicchayanayo viññātabbo.
505已對照

五百零五、「依差別(visesato)」者:即依諸蘊與諸取蘊的差別。然而它們的差別是什麼呢?諸蘊首先是不加區別而說的;諸取蘊則是以有漏、順取之性加以區別而[說的]。即如所說——

505. Visesatoti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato. Ko pana nesaṃ viseso, khandhā tāva avisesato vuttā. Upādānakkhandhā sāsavaupādāniyabhāvena visesetvā. Yathāha –
已對照

「諸比丘,我要為你們宣說五蘊與五取蘊。你們要諦聽。諸比丘,什麼是五蘊呢?諸比丘,凡任何色,過去的、未來的、現在的……乃至……或近的,諸比丘,這稱為色蘊。凡任何受……乃至……凡任何識……乃至……或近的,諸比丘,這稱為識蘊。諸比丘,這些稱為五蘊。諸比丘,什麼是五取蘊呢?諸比丘,凡任何色……乃至……或近的,有漏、順取的,諸比丘,這稱為色取蘊。凡任何受……乃至……凡任何識……乃至……或近的,有漏、順取的,諸比丘,這稱為識取蘊。諸比丘,這些稱為五取蘊。」(《相應部》3.48)

‘‘Pañca ceva vo, bhikkhave, khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca, taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā, yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā. Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā. Yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpupādānakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.48).
已對照

而此中,猶如受等也有無漏的,色卻不是這樣。然而因為它依聚之義可成為蘊,所以在諸蘊中說[它];因為依聚之義與有漏之義可成為取蘊,所以在諸取蘊中說[它]。而受等,無漏的只在諸蘊中說,有漏的在諸取蘊中[說]。又此中「諸取蘊(upādānakkhandhā)」,應見其義如此:取的行境之蘊為取蘊。然而此處是把這一切合為一起而意指為「蘊」。

Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi atthi, na evaṃ rūpaṃ. Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati, tasmā khandhesu vuttaṃ. Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati, tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ. Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā. Sāsavā upādānakkhandhesu. Upādānakkhandhāti cettha upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo. Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā.
506緬 2.109已對照

五百零六、「依不少不多(anūnādhikato)」者:為什麼世尊只說了五蘊,不少不多呢?由於把一切有為依同分攝為一,由於我與我所之執取的所依以此為極限,也由於其餘[諸法]歸入其中。因為在有多種類別的諸有為法依同分而被攝集時,色也依與色同分而攝為一,成為一蘊;受依與受同分而攝為一,成為一蘊;想等也是這個方法。所以,由於把一切有為依同分攝為一,只說了五[蘊]。而我與我所之執取的所依,以此為極限,即色等五者。因為這已被說過:「諸比丘,有色時,執取色,執著色,便生起這樣的見:『這是我的、這是我、這是我的自我。』有受、有想、有諸行、有識時,執取識,執著識,便生起這樣的見:『這是我的、這是我、這是我的自我。』」(《相應部》3.207)所以,也由於我與我所之執取的所依以此為極限,只說了五[蘊]。又凡另外所說的戒等五法蘊,它們也由於攝屬於行蘊,便歸入此中。所以,也由於其餘[諸法]歸入其中,只說了五[蘊]。如是,應了知依不少不多的抉擇的方法。

506. Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti. Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato attattaniyagāhavatthussa etaparamato aññesañca tadavarodhato. Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpampi rūpasabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Vedanā vedanāsabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Esa nayo saññādīsu. Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato pañceva vuttā. Etaparamañcetaṃ attattaniyagāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca. Vuttañhetaṃ ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti. Vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 3.207). Tasmā attattaniyagāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā. Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā, tepi saṅkhārakkhandhe pariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti. Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti evaṃ anūnādhikato vinicchayanayo viññātabbo.
507已對照

五百零七、「依譬喻(upamāto)」者:此中,色取蘊如病房,因為它依依處、門、所緣而為如病人的識取蘊的住處。受取蘊如疾病,因為[它]是令病惱的。想取蘊如疾病的等起,因為依欲想等而有與貪等相應的受。行取蘊如受用不適宜[之物],因為[它]是受之疾病的因緣。因為[經中]說:「為了受而造作受。」(《相應部》3.79)同樣[也說]:「由於已作、已積集不善業,與苦俱行的異熟身識生起。」(《法集論》556)識取蘊如病人,因為[它]未從受之疾病中解脫。此外,這些[取蘊]又如監獄、刑罰、罪過、施刑者、罪人,又如器皿、食物、菜餚、分食者、食者。如是,應了知依譬喻的抉擇的方法。

507. Upamātoti ettha hi gilānasālupamo rūpupādānakkhandho, gilānupamassa viññāṇupādānakkhandhassa vatthudvārārammaṇavasena nivāsaṭṭhānato. Gelaññupamo vedanupādānakkhandho, ābādhakattā. Gelaññasamuṭṭhānupamo saññupādānakkhandho, kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsabbhāvā. Asappāyasevanupamo saṅkhārupādānakkhandho, vedanāgelaññassa nidānattā. ‘‘Vedanaṃ vedanatthāya abhisaṅkharontī’’ti (saṃ. ni. 3.79) hi vuttaṃ. Tathā ‘‘akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagata’’nti (dha. sa. 556). Gilānupamo viññāṇupādānakkhandho, vedanāgelaññena aparimuttattā. Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikupamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti evaṃ upamāto vinicchayanayo viññātabbo.
508緬 2.110已對照

五百零八、「依兩種應見(daṭṭhabbato dvidhā)」者:此中也應依略說與廣說如是兩種應見,了知抉擇的方法。因為依略說,五取蘊應依《毒蛇喻經》(《相應部》4.238)所說的方式見為舉刀的怨敵,依《擔經》(《相應部》3.22)見為擔,依《可食經》的理趣(《相應部》3.79)見為食者,依《焰摩迦經》(《相應部》3.85)見為無常、苦、無我、有為、殺者。然而依廣說,此中色應見如泡沫團,因為不堪揉捏;受如水泡,因為[只是]片刻可愛;想如陽焰,因為欺誑;諸行如芭蕉樹幹,因為無心材;識如幻術,因為欺騙。又特別地,內色即使極殊妙,也應見為不淨;受由於不離三苦性,[應見]為苦;想與諸行由於不可驅使,[應見]為無我;識由於是生滅之法,應見為無常。

508. Daṭṭhabbato dvidhāti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbatopettha vinicchayanayo viññātabbo. Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsīvisūpame (saṃ. ni. 4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato, bhārasuttavasena (saṃ. ni. 3.22) bhārato, khajjanīyapariyāyavasena (saṃ. ni. 3.79) khādakato, yamakasuttavasena (saṃ. ni. 3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā. Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ, parimaddanāsahanato. Udakapubbuḷaṃ viya vedanā, muhuttaramaṇīyato. Marīcikā viya saññā, vippalambhanato. Kadalikkhandho viya saṅkhārā, asārakato. Māyā viya viññāṇaṃ, vañcakato. Visesato ca suḷārampi ajjhattikaṃ rūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ. Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti. Saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti. Viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ.
509已對照

五百零九、「依如是觀見者的義利成就(evaṃ passantassatthasiddhito)」者:凡對如是依略說與廣說兩種觀見者所有的義利成就,也應依它了知抉擇的方法。即:首先依略說,觀見五取蘊為舉刀的怨敵等者,不為諸蘊所惱害;而依廣說,觀見色等如泡沫團等者,不於無心材中見心材。

509. Evaṃ passantassatthasiddhitoti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti, tatopi vinicchayanayo viññātabbo. Seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhe ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati. Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti.
已對照

又特別地,觀見內色為不淨者,遍知段食,舍斷「於不淨[執]為淨」的顛倒,渡過欲暴流,與欲軛離系,於欲漏成為無漏,破除貪欲身系,不取欲取。

Visesato ca ajjhattikarūpaṃ asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānāti, asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati. Kāmoghaṃ uttarati, kāmayogena visaṃyujjati, kāmāsavena anāsavo hoti, abhijjhākāyaganthaṃ bhindati, kāmupādānaṃ na upādiyati.
已對照

觀見受為苦者,遍知觸食,舍斷「於苦[執]為樂」的顛倒,渡過有暴流,與有軛離系,於有漏成為無漏,破除瞋恚身系,不取戒禁取。

Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti, dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati, bhavoghaṃ uttarati, bhavayogena visaṃyujjati, bhavāsavena anāsavo hoti, byāpādakāyaganthaṃ bhindati, sīlabbatupādānaṃ na upādiyati.
已對照

觀見想與諸行為無我者,遍知意思食,舍斷「於無我[執]為我」的顛倒,渡過見暴流,與見軛離系,於見漏成為無漏。破除此諦執取身系,不取我論取。

Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti, anattani attāti vipallāsaṃ pajahati, diṭṭhoghaṃ uttarati, diṭṭhiyogena visaṃyujjati, diṭṭhāsavena anāsavo hoti. Idaṃsaccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati, attavādupādānaṃ na upādiyati.
已對照

觀見識為無常者,遍知識食,舍斷「於無常[執]為常」的顛倒,渡過無明暴流,與無明軛離系,於無明漏成為無漏,破除戒禁取身系(sīlabbataparāmāsakāyagantha),不取見取。

Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti, anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati, avijjoghaṃ uttarati, avijjāyogena visaṃyujjati, avijjāsavena anāsavo hoti, sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati, diṭṭhupādānaṃ na upādiyati.
緬 2.111已對照

因為依殺者等而觀見,有如是大功德利益,

Evaṃ mahānisaṃsaṃ, vadhakādivasena dassanaṃ yasmā;
已對照

所以堅固者應依殺者等觀見諸蘊。

Tasmā khandhe dhīro, vadhakādivasena passeyyāti.
已對照

如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已對照

于慧的修習之部,

Paññābhāvanādhikāre
已對照

名為〈蘊的解說〉的

Khandhaniddeso nāma
已對照

第十四章[終]。

Cuddasamo paricchedo.