快樂巴利palinanda.cc

清淨道論·定的解說 Samādhiniddeso

本經目錄十一、定的解說食厭想的修習四界差別的修習定的功德利益論如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,名為〈定的解說〉的第十一章[終]。《清淨道論》第一冊,終。

已對照

十一、定的解說

11. Samādhiniddeso
已對照

食厭想的修習

Āhārepaṭikkūlabhāvanā
294緬 1.336已對照

二百九十四、現在,以「無色之後,一想」這樣所列舉的食厭想(āhāre paṭikkūlasaññā),輪到它的修習的解說了。此中,「帶來(āharati)」,故為「食(āhāra)」。它有四種:段食、觸食、意思食、識食。

那麼,此中何者帶來什麼呢?段食帶來以食素為第八的色;觸食帶來三受;意思食帶來三有中的結生;識食在結生剎那帶來名色。

於其中,段食中有愛著的怖畏,觸食中有趣近的怖畏,意思食中有投生的怖畏,識食中有結生的怖畏。而於這些如是有怖畏的[食]中,段食應以子肉喻(《相應部》2.63)來闡明,觸食以無皮母牛喻(《相應部》2.63),意思食以火炭坑喻(《相應部》2.63),識食以百矛喻(《相應部》2.63)。而在這四食中,於此義裡所意指的「食」,唯是分為所食、所飲、所嚼、所嘗的段食。於那食中依把握厭逆之相而生起的想,[即]是「食厭想」。

欲修習那食厭想者,應學取業處,對所學取的連一句也不錯失,獨處靜坐,於分為所食、所飲、所嚼、所嘗的段食,以十種行相省察[其]厭逆性,即:依行[乞]、依遍求、依受用、依處所、依貯藏、依未消化、依已消化、依果、依流出、依塗染。

294. Idāni āruppānantaraṃ ekā saññāti evaṃ uddiṭṭhāya āhāre paṭikkūlasaññāya bhāvanāniddeso anuppatto. Tattha āharatīti āhāro. So catubbidho kabaḷīkārāhāro, phassāhāro, manosañcetanāhāro, viññāṇāhāroti.
Ko panettha kimāharatīti? Kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharati. Phassāhāro tisso vedanā āharati. Manosañcetanāhāro tīsu bhavesu paṭisandhiṃ āharati. Viññāṇāhāro paṭisandhikkhaṇe nāmarūpaṃ āharati.
Tesu kabaḷīkārāhāre nikantibhayaṃ. Phassāhāre upagamanabhayaṃ. Manosañcetanāhāre upapattibhayaṃ. Viññāṇāhāre paṭisandhibhayaṃ. Evaṃ sappaṭibhayesu ca tesu kabaḷīkārāhāro puttamaṃsūpamena (saṃ. ni. 2.63) dīpetabbo. Phassāhāro niccammagāvūpamena (saṃ. ni. 2.63). Manosañcetanāhāro aṅgārakāsūpamena (saṃ. ni. 2.63). Viññāṇāhāro sattisatūpamenāti (saṃ. ni. 2.63). Imesu pana catūsu āhāresu asitapītakhāyitasāyitappabhedo kabaḷīkāro āhārova imasmiṃ atthe āhāroti adhippeto. Tasmiṃ āhāre paṭikkūlākāraggahaṇavasena uppannā saññā āhāre paṭikkūlasaññā.
Taṃ āhāre paṭikkūlasaññaṃ bhāvetukāmena kammaṭṭhānaṃ uggahetvā uggahato ekapadampi avirajjhantena rahogatena paṭisallīnena asitapītakhāyitasāyitappabhede kabaḷīkārāhāre dasahākārehi paṭikkūlatā paccavekkhitabbā. Seyyathidaṃ, gamanato, pariyesanato, paribhogato, āsayato, nidhānato, aparipakkato, paripakkato, phalato, nissandato, sammakkhanatoti.
295緬 1.337已對照

二百九十五、此中,「依行[乞](gamanato)」者:在如此大威力的教中出家者,整夜誦習佛語或作沙門法之後,一早起來,作了塔院與菩提[樹]院的義務,備好飲用水與洗用水,打掃院落,照料身體,登上座位,作意業處二三十遍之後起身,取了缽與衣,捨棄那些無人眾擁擠、具遠離之樂、有樹蔭與水、清淨清涼、地塊可喜的苦行林,不顧聖者的遠離之喜,猶如朝向冢間的豺一般,為了食物而應朝向村落行去。

295. Tattha gamanatoti evaṃ mahānubhāve nāma sāsane pabbajitena sakalarattiṃ buddhavacanasajjhāyaṃ vā samaṇadhammaṃ vā katvā kālasseva vuṭṭhāya cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapetvā pariveṇaṃ sammajjitvā sarīraṃ paṭijaggitvā āsanamārūyha vīsatiṃsa vāre kammaṭṭhānaṃ manasikaritvā uṭṭhāya pattacīvaraṃ gahetvā nijanasambādhāni pavivekasukhāni chāyūdakasampannāni sucīni sītalāni ramaṇīyabhūmibhāgāni tapovanāni pahāya ariyaṃ vivekaratiṃ anapekkhitvā susānābhimukhena siṅgālena viya āhāratthāya gāmābhimukhena gantabbaṃ.
已對照

而這樣行去時,從下床或下椅開始,就要踩上散佈著腳塵、壁虎糞等的敷具。然後,有時要看到比內室更厭逆的門廊,由於它被鼠、蝙蝠的糞等弄髒;然後是比上層更厭逆的下層,由於它沾滿貓頭鷹、鴿子等的糞;然後是比下層更厭逆的院落,由於它有時被風吹來的舊草葉、病沙彌的尿、糞、唾、涕,以及雨季時的水與泥等汙染。還要看到比院落更厭逆的寺中街道。

Evaṃ gacchatā ca mañcamhā vā pīṭhamhā vā otaraṇato paṭṭhāya pādarajagharagolikavaccādisamparikiṇṇaṃ paccattharaṇaṃ akkamitabbaṃ hoti. Tato appekadā mūsikajatukavaccādīhi upahatattā antogabbhato paṭikkūlataraṃ pamukhaṃ daṭṭhabbaṃ hoti. Tato ulūkapārāvatādivaccasammakkhitattā uparimatalato paṭikkūlataraṃ heṭṭhimatalaṃ. Tato kadāci kadāci vāteritehi purāṇatiṇapaṇṇehi gilānasāmaṇerānaṃ muttakarīsakheḷasiṅghāṇikāhi vassakāle udakacikkhallādīhi ca saṃkiliṭṭhattā heṭṭhimatalato paṭikkūlataraṃ pariveṇaṃ. Pariveṇato paṭikkūlatarā vihāraracchā daṭṭhabbā hoti.
已對照

然後,依次禮敬了菩提樹與塔之後,站在尋思亭中,不顧看那如珍珠堆般的塔、如孔雀尾羽束般可意的菩提樹、具天宮般成就之榮華的坐臥處,[想]:「竟將為了食物而把如此可喜的地方拋在背後行去」,於是動身,走上通往村落的路,還要看到有樹樁與荊棘的路,以及被水勢沖壞的崎嶇之路。

Anupubbena pana bodhiñca cetiyañca vanditvā vitakkamāḷake ṭhitena muttarāsisadisaṃ cetiyaṃ morapiñchakalāpamanoharaṃ bodhiṃ devavimānasampattisassirīkaṃ senāsanañca anapaloketvā evarūpaṃ nāma ramaṇīyaṃ padesaṃ piṭṭhito katvā āhārahetu gantabbaṃ bhavissatīti pakkamitvā gāmamaggaṃ paṭipannena khāṇukaṇṭakamaggopi udakavegabhinnavisamamaggopi daṭṭhabbo hoti.
已對照

然後,猶如遮蓋瘡者一般穿上下衣,猶如裹紮傷布者一般繫上腰帶,猶如遮蓋骨聚者一般披上衣,猶如取出藥碗者一般取出缽,到達村門附近時,還要看到象屍、馬屍、牛屍、水牛屍、人屍、蛇屍、狗屍。而不只是要看到,它們衝擊鼻子的氣味也要忍受。然後站在村門口,為了避開兇猛的象、馬等的危難,要察看村中街道。

Tato gaṇḍaṃ paṭicchādentena viya nivāsanaṃ nivāsetvā vaṇacoḷakaṃ bandhantena viya kāyabandhanaṃ bandhitvā aṭṭhisaṅghātaṃ paṭicchādentena viya cīvaraṃ pārupitvā bhesajjakapālaṃ nīharantena viya pattaṃ nīharitvā gāmadvārasamīpaṃ pāpuṇantena hatthikuṇapaassakuṇapagokuṇapamahiṃsakuṇapamanussakuṇapaahikuṇapakukkurakuṇapānipi daṭṭhabbāni bhavanti. Na kevalañca daṭṭhabbāni, gandhopi nesaṃ ghānaṃ paṭihanamāno adhivāsetabbo hoti. Tato gāmadvāre ṭhatvā caṇḍahatthiassādiparissayaparivajjanatthaṃ gāmaracchā oloketabbā honti.
緬 1.338已對照

如是,從敷具起到種種屍體為止的這些厭逆之物,為了食物而不得不踩、不得不看、不得不嗅。「唉,食物真是厭逆的啊!」——應如是依行[乞]省察厭逆性。

Iccetaṃ paccattharaṇādianekakuṇapapariyosānaṃ paṭikkūlaṃ āhārahetu akkamitabbañca daṭṭhabbañca ghāyitabbañca hoti. Aho vata bho paṭikkūlo āhāroti evaṃ gamanato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
296已對照

二百九十六、如何依遍求?即使如是忍受了行[乞]的厭逆,進入村落後,還得披著僧伽梨,猶如窮人一般手持缽碗,在村中街巷依家戶的次第而行。在那裡,雨季時每踩一處,腳都陷入水泥中,直到小腿肚的肉,一隻手須持缽,一隻手須撩起衣。熱季時須以沾滿被風力揚起的塵土、草屑的身體而行。到了各各家門口,要看到、也要踩到混雜著洗魚水、洗肉水、淘米水、唾、涕、狗與豬的糞等、充滿蛆蟲群、佈滿青蠅的汙泥溝與穢水坑;那些蒼蠅從那裡飛起,落在僧伽梨上、缽上、頭上。

296. Kathaṃ pariyesanato? Evaṃ gamanapaṭikkūlaṃ adhivāsetvāpi gāmaṃ paviṭṭhena saṅghāṭipārutena kapaṇamanussena viya kapālahatthena gharapaṭipāṭiyā gāmavīthīsu caritabbaṃ hoti. Yattha vassakāle akkantaakkantaṭṭhāne yāva piṇḍikamaṃsāpi udakacikkhalle pādā pavisanti, ekena hatthena pattaṃ gahetabbaṃ hoti, ekena cīvaraṃ ukkhipitabbaṃ. Gimhakāle vātavegena samuṭṭhitehi paṃsutiṇarajehi okiṇṇasarīrena caritabbaṃ. Taṃ taṃ gehadvāraṃ patvā macchadhovanamaṃsadhovanataṇḍuladhovanakheḷasiṅghāṇikasunakhasūkaravaccādīhi sammissāni kimikulākulāni nīlamakkhikaparikiṇṇāni oḷigallāni ceva candanikaṭṭhānāni ca daṭṭhabbāni honti akkamitabbānipi. Yato tā makkhikā uṭṭhahitvā saṅghāṭiyampi pattepi sīsepi nilīyanti.
已對照

即使進了家,有些人給,有些人不給。給的人當中,有些人連昨天煮的飯、陳舊的糕點、腐壞的酸粥與餅等也給。不給的人當中,有些人說:「尊者,請往前走」;有些人則如不見一般沉默;有些人把臉轉向別處;有些人以「去吧,禿頭!」等粗惡語相待。如是,應猶如窮人一般在村中乞食之後出來。

Gharaṃ paviṭṭhassāpi keci denti, keci na denti. Dadamānāpi ekacce hiyyo pakkabhattampi purāṇakhajjakampi pūtikummāsapūpādīnipi dadanti. Adadamānāpi kecideva ‘‘aticchatha, bhante’’ti vadanti, keci pana apassamānā viya tuṇhī honti, keci aññena mukhaṃ karonti, keci ‘‘gaccha, re muṇḍakā’’tiādīhi pharusavācāhi samudācaranti. Evaṃ kapaṇamanussena viya gāme piṇḍāya caritvā nikkhamitabbanti.
已對照

如是,從入村起直到出來,水泥等厭逆之物,為了食物而不得不踩、不得不看、不得不忍受。「唉,食物真是厭逆的啊!」——應如是依遍求省察厭逆性。

Iccetaṃ gāmappavesanato paṭṭhāya yāva nikkhamanā udakacikkhallādipaṭikkūlaṃ āhārahetu akkamitabbañceva daṭṭhabbañca adhivāsetabbañca hoti. Aho vata bho paṭikkūlo āhāroti evaṃ pariyesanato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
297緬 1.339已對照

二百九十七、如何依受用?而如是遍求得食之後,在村外舒適之處安樂地坐下,只要還沒有把手伸進那[食物]裡,若見到那樣的堪為尊重的比丘或有慚愧的人,還可以邀請[他]。而此中,由於想吃,手才一伸下去,說「請取」的人就會感到羞恥。而把手伸下去搓揉時,隨五指流下的汗,連乾硬的飯也浸溼,使它變軟。

297. Kathaṃ paribhogato? Evaṃ pariyiṭṭhāhārena pana bahigāme phāsukaṭṭhāne sukhanisinnena yāva tattha hatthaṃ na otāreti, tāva tathārūpaṃ garuṭṭhāniyaṃ bhikkhuṃ vā lajjimanussaṃ vā disvā nimantetumpi sakkā hoti. Bhuñjitukāmatāya panettha hatthe otāritamatte ‘‘gaṇhathā’’ti vadantena lajjitabbaṃ hoti. Hatthaṃ pana otāretvā maddantassa pañcaṅgulianusārena sedo paggharamāno sukkhathaddhabhattampi temento muduṃ karoti.
已對照

然後,那[飯]只因搓揉便失去了美觀,作成一口放進嘴裡時,下牙成就臼的作用,上牙[成就]杵的作用,舌[成就]手的作用。它在那裡,猶如狗槽中的狗食,被牙杵搗碎、被舌翻轉時,舌尖上稀而清的唾塗它,從[舌的]中間起濃唾塗它,在齒木未及之處牙垢塗它。它如是被嚼碎、被塗滿,就在那一剎那失去了色、香與調製的殊勝,猶如留在狗槽中的狗的嘔吐物,達到極可厭惡之狀。雖然已成這樣,由於已越過眼的境,仍不得不吞下——應如是依受用省察厭逆性。

Atha tasmiṃ parimaddanamattenāpi sambhinnasobhe ālopaṃ katvā mukhe ṭhapite heṭṭhimadantā udukkhalakiccaṃ sādhenti, uparimā musalakiccaṃ, jivhā hatthakiccaṃ. Taṃ tattha suvānadoṇiyaṃ suvānapiṇḍamiva dantamusalehi koṭṭetvā jivhāya samparivattiyamānaṃ jivhāgge tanupasannakheḷo makkheti, vemajjhato paṭṭhāya bahalakheḷo makkheti, dantakaṭṭhena asampattaṭṭhāne dantagūthako makkheti. So evaṃ vicuṇṇitamakkhito taṅkhaṇaññeva antarahitavaṇṇagandhasaṅkhāraviseso suvānadoṇiyaṃ ṭhitasuvānavamathu viya paramajegucchabhāvaṃ upagacchati. Evarūpopi samāno cakkhussa āpāthaṃ atītattā ajjhoharitabbo hotīti evaṃ paribhogato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
298已對照

二百九十八、如何依處所?而如是被受用了的這[食物]進入[體]內時,因為即使是諸佛、諸獨覺與轉輪王,在膽汁、痰、膿、血這四處所中也必有其中一種處所,而福德少的人則有四種處所;所以,膽汁處所偏多的人,[那食物]猶如被塗上濃的摩度迦油一般,極可厭惡;痰處所偏多的人,猶如被塗上那伽跋羅葉汁一般;膿處所偏多的人,猶如被塗上腐敗的酪漿一般;血處所偏多的人,猶如被塗上染料一般,極可厭惡——應如是依處所省察厭逆性。

298. Kathaṃ āsayato? Evaṃ paribhogaṃ upagato ca panesa anto pavisamāno yasmā buddhapaccekabuddhānampi raññopi cakkavattissa pittasemhapubbalohitāsayesu catūsu aññataro āsayo hotiyeva. Mandapuññānaṃ pana cattāro āsayā honti. Tasmā yassa pittāsayo adhiko hoti, tassa bahalamadhukatelamakkhito viya paramajeguccho hoti. Yassa semhāsayo adhiko hoti, tassa nāgabalapaṇṇarasamakkhito viya. Yassa pubbāsayo adhiko hoti, tassa pūtitakkamakkhito viya. Yassa lohitāsayo adhiko hoti, tassa rajanamakkhito viya paramajeguccho hotīti evaṃ āsayato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
299緬 1.340已對照

二百九十九、如何依貯藏?它被這四處所中的某一處所塗了,進入腹內,既不貯藏於金器中,也不[貯藏]於摩尼、銀等器中。若被十歲的人吞下,它便住立在一個猶如十年未洗的糞坑般的地方。若被二十、三十、四十、五十、六十、七十、八十、九十歲的人,若被百歲的人吞下,它便住立在一個猶如百年未洗的糞坑般的地方——應如是依貯藏省察厭逆性。

299. Kathaṃ nidhānato? So imesu catūsu āsayesu aññatarena āsayena makkhito antoudaraṃ pavisitvā neva suvaṇṇabhājane na maṇirajatādibhājanesu nidhānaṃ gacchati. Sace pana dasavassikena ajjhohariyati dasa vassāni adhotavaccakūpasadise okāse patiṭṭhahati. Sace vīsa, tiṃsa, cattālīsa, paññāsa, saṭṭhi, sattati, asīti, navutivassikena, sace vassasatikena ajjhohariyati. Vassasataṃ adhotavaccakūpasadise okāse patiṭṭhahatīti evaṃ nidhānato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
300已對照

三百、如何依未消化?而這食物到達如此地方貯藏之後,只要尚未消化,就在那如前所說的、極黑暗昏冥、有帶著種種屍臭的風流動、極臭而可厭惡的地方住立——猶如在炎熱季節下了非時之雨後,落在旃陀羅村門口坑裡的草、葉、破席片、蛇屍、狗屍、人屍等,被日光曬熱,佈滿泡沫與水泡而停留著;同樣,當天、昨天以及更前一天所吞下的一切,合為一處,被痰膜裹住,佈滿因身火的燒灼而沸騰翻滾所生的泡沫與水泡,達到極可厭惡之狀而住立——應如是依未消化省察厭逆性。

300. Kathaṃ aparipakkato? So panāyamāhāro evarūpe okāse nidhānamupagato yāva aparipakko hoti, tāva tasmiññeva yathāvuttappakāre paramandhakāratimise nānākuṇapagandhavāsitapavanavicarite atiduggandhajegucche padese yathā nāma nidāghe akālameghena abhivuṭṭhamhi caṇḍālagāmadvāraāvāṭe patitāni tiṇapaṇṇakilañjakhaṇḍaahikukkuramanussakuṇapādīni sūriyātapena santattāni pheṇapupphuḷakācitāni tiṭṭhanti, evameva taṃdivasampi hiyyopi tato purime divasepi ajjhohato sabbo ekato hutvā semhapaṭalapariyonaddho kāyaggisantāpakuthitakuthanasañjātapheṇapupphuḷakācito paramajegucchabhāvaṃ upagantvā tiṭṭhatīti evaṃ aparipakkato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
301已對照

三百零一、如何依已消化?它被身火消化之後,並不像金、銀等礦那樣成為金、銀等,而是一邊放出泡沫與水泡,一邊猶如在細磨石上磨碎後裝進竹管中的黃土一般,成為糞的狀態而充滿熟藏,成為尿的狀態而充滿膀胱——應如是依已消化省察厭逆性。

301. Kathaṃ paripakkato? So tattakāyagginā paripakko samāno na suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādibhāvaṃ upagacchati. Pheṇapupphuḷake pana muñcanto saṇhakaraṇiyaṃ pisitvā nāḷike pakkhittapaṇḍumattikā viya karīsabhāvaṃ upagantvā pakkāsayaṃ, muttabhāvaṃ upagantvā muttavatthiñca pūretīti evaṃ paripakkato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
302已對照

三百零二、如何依果?而這[食物]正常消化時,生出頭髮、體毛、指甲、牙齒等種種屍穢之物;不正常消化時,[生出]癬、癢、疥、癩、白癩、癆、咳、痢等上百種病——這是它的果。應如是依果省察厭逆性。

302. Kathaṃ phalato? Sammā paripaccamāno ca panāyaṃ kesalomanakhadantādīni nānākuṇapāni nipphādeti asammāparipaccamāno daddukaṇḍukacchukuṭṭhakilāsasosakāsātisārappabhutīni rogasatāni, idamassa phalanti evaṃ phalato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
303緬 1.341已對照

三百零三、如何依流出?而這[食物]被吞下時,從一門進入;流出時,則以「從眼[流出]眼屎,從耳[流出]耳垢」等方式,從多門流出。而吞下時,它甚至與大群隨眾一起被吞下;流出時,成了大小便等的狀態,卻唯獨一人把它排出。第一天受用它時,[人]是歡喜雀躍的、踴躍又踴躍的、生起喜與喜悅的;第二天流出時,則掩著鼻子、皺著臉、厭惡、羞慚。第一天,[人]貪染、貪求、系著、迷醉地把它吞下;第二天,只因過了一夜,便離染、苦惱、羞愧、厭惡地把它排出。因此古師們說——

「飯、飲料、嚼食,以及極貴重的啖食,

從一門進入,從九門流出。

「飯、飲料、嚼食,以及極貴重的啖食,

與隨眾一同吃,排出時卻躲藏。

「飯、飲料、嚼食,以及極貴重的啖食,

歡喜地吃,排出時卻厭惡。

「飯、飲料、嚼食,以及極貴重的啖食,

只經一夜的過宿,一切都成為腐臭。」

應如是依流出省察厭逆性。

303. Kathaṃ nissandato? Ajjhohariyamāno cesa ekena dvārena pavisitvā nissandamāno akkhimhā akkhigūthako kaṇṇamhā kaṇṇagūthakotiādinā pakārena anekehi dvārehi nissandati. Ajjhoharaṇasamaye cesa mahāparivārenāpi ajjhohariyati. Nissandanasamaye pana uccārapassāvādibhāvaṃ upagato ekakeneva nīhariyati. Paṭhamadivase ca naṃ paribhuñjanto haṭṭhapahaṭṭhopi hoti udaggudaggo pītisomanassajāto. Dutiyadivase nissandento pihitanāsiko hoti vikuṇitamukho jegucchī maṅkubhūto. Paṭhamadivase ca naṃ ratto giddho gadhito mucchitopi ajjhoharitvā dutiyadivase ekarattivāsena viratto aṭṭīyamāno harāyamāno jigucchamāno nīharati. Tenāhu porāṇā –
‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;
Ekadvārena pavisitvā, navadvārehi sandati.
‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;
Bhuñjati saparivāro, nikkhāmento nilīyati.
‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;
Bhuñjati abhinandanto, nikkhāmento jigucchati.
‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;
Ekarattiparivāsā, sabbaṃ bhavati pūtika’’nti.
Evaṃ nissandato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
304已對照

三百零四、如何依塗染?而在受用時,這[食物]就塗染手、唇、舌、顎。它們由於被它塗染而成為厭逆的;即使洗過,為了除去氣味,也得一再地洗。被受用之後,猶如煮飯時穀殼、碎米、糠等往上湧,塗染鍋口的邊緣與鍋蓋;同樣,[它]被隨行於全身的身火煮成泡沫浮渣而往上湧時,以牙垢之狀塗染牙齒,以唾、痰等之狀[塗染]舌、顎等,以眼屎、耳垢、涕、尿、糞等之狀塗染眼、耳、鼻、下道等。被它塗染的這些門,即使天天清洗,也既不清淨,也不可意。在它們之中,洗了某一些之後,手還得再用水洗;洗了某一些之後,以牛糞、泥土、香粉洗兩三次,厭逆之性才消失——應如是依塗染省察厭逆性。

304. Kathaṃ sammakkhanato? Paribhogakālepi cesa hatthaoṭṭhajivhātālūni sammakkheti. Tāni tena sammakkhitattā paṭikkūlāni honti, yāni dhotānipi gandhaharaṇatthaṃ punappunaṃ dhovitabbāni honti. Paribhutto samāno yathā nāma odane paccamāne thusakaṇakuṇḍakādīni uttaritvā ukkhalimukhavaṭṭipidhāniyo makkhanti, evameva sakalasarīrānugatena kāyagginā pheṇuddehakaṃ paccitvā uttaramāno dante dantamalabhāvena sammakkheti. Jivhātāluppabhutīni kheḷasemhādibhāvena, akkhikaṇṇanāsaadhomaggādike akkhigūthakakaṇṇagūthakasiṅghāṇikāmuttakarīsādibhāvena sammakkheti. Yena sammakkhitāni imāni dvārāni divase divase dhoviyamānānipi neva sucīni, na manoramāni honti. Yesu ekaccaṃ dhovitvā hattho puna udakena dhovitabbo hoti. Ekaccaṃ dhovitvā dvattikkhattuṃ gomayenapi mattikāyapi gandhacuṇṇenapi dhovato pāṭikulyatā vigacchatīti evaṃ sammakkhanato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
305緬 1.342已對照

三百零五、當他如是以十種行相省察厭逆性、令[它]為思所擊、為尋所擊時,段食便依厭逆之相而顯現。他一再地串習、修習、多作那相。當他如是作時,諸蓋被鎮伏。由於段食以自性法之性而甚深,心以未達安止的近行定而得定。而此中,依把握厭逆之相,想是顯著的;所以這業處唯得稱為「食厭想」。

而致力於這食厭想的比丘,心便從味愛退縮、退避、轉離。他猶如欲渡出荒野者[吃]子肉一般,離驕慢而進食,只是為了渡出苦。於是,他不費多少困難,以段食的遍知為門,屬於五欲功德的貪便達到遍知。他以五欲功德的遍知為門,遍知色蘊。又依未消化等的厭逆之性,他的身至念修習也達到圓滿;他成為行於隨順不淨想之行道者。而依這行道,即使於現法中未能達到以不死為終點,也以善趣為歸趣。

這是關於食厭想修習的詳說。

305. Tassevaṃ dasahākārehi paṭikkūlataṃ paccavekkhato takkāhataṃ vitakkāhataṃ karontassa paṭikkūlākāravasena kabaḷīkārāhāro pākaṭo hoti. So taṃ nimittaṃ punappunaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassevaṃ karoto nīvaraṇāni vikkhambhanti. Kabaḷīkārāhārassa sabhāvadhammatāya gambhīrattā appanaṃ appattena upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati. Paṭikkūlākāraggahaṇavasena panettha saññā pākaṭā hoti. Tasmā imaṃ kammaṭṭhānaṃ āhāre paṭikkūlasaññā icceva saṅkhaṃ gacchati.
Imañca pana āhāre paṭikkūlasaññaṃ anuyuttassa bhikkhuno rasataṇhāya cittaṃ patilīyati patikuṭati pativaṭṭati. So kantāranittharaṇatthiko viya puttamaṃsaṃ vigatamado āhāraṃ āhāreti yāvadeva dukkhassa nittharaṇatthāya. Athassa appakasireneva kabaḷīkārāhārapariññāmukhena pañcakāmaguṇiko rāgo pariññaṃ gacchati. So pañcakāmaguṇapariññāmukhena rūpakkhandhaṃ parijānāti. Aparipakkādipaṭikkūlabhāvavasena cassa kāyagatāsatibhāvanāpi pāripūriṃ gacchati, asubhasaññāya anulomapaṭipadaṃ paṭipanno hoti. Imaṃ pana paṭipattiṃ nissāya diṭṭheva dhamme amatapariyosānataṃ anabhisambhuṇanto sugatiparāyano hotīti.
Ayaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanāya vitthārakathā.
已對照

四界差別的修習

Catudhātuvavatthānabhāvanā
306已對照

三百零六、現在,以「食厭想之後,一差別」這樣所列舉的四界差別,輪到它的修習的解說了。此中,「差別(vavatthāna)」者:即依自性之辨識而作的確定。四界的差別,[即]「四界差別」。界作意、界業處、四界差別,就義而言是一。這[業處]以兩種方式出現:依簡略與依詳細。依簡略,出現於《大念處[經]》中;依詳細,出現於《大象跡喻[經]》、《教誡羅睺羅[大]經》與《界分別[經]》中。因為它——

306. Idāni āhāre paṭikkūlasaññānantaraṃ ekaṃ vavatthānanti evaṃ uddiṭṭhassa catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso anuppatto. Tattha vavatthānanti sabhāvūpalakkhaṇavasena sanniṭṭhānaṃ, catunnaṃ dhātūnaṃ vavatthānaṃ catudhātuvavatthānaṃ. Dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti atthato ekaṃ. Tayidaṃ dvidhā āgataṃ saṅkhepato ca vitthārato ca. Saṅkhepato mahāsatipaṭṭhāne āgataṃ. Vitthārato mahāhatthipadūpame rāhulovāde dhātuvibhaṅge ca. Tañhi –
緬 1.343已對照

「諸比丘,猶如熟練的屠牛者或屠牛者的弟子,宰了母牛,在四衢大道上把它分成一塊塊地坐著;諸比丘,同樣地,比丘就這個身體,如其所住、如其所置,以界省察它:『在這身中有地界、水界、火界、風界。』」——

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assa, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati, atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti –
已對照

如是,在《大念處[經]》(《長部》2.378)中,是就利慧的界業處者而依簡略出現的。

Evaṃ tikkhapaññassa dhātukammaṭṭhānikassa vasena mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.378) saṅkhepato āgataṃ.
已對照

它的義是:猶如熟練的屠牛者,或受他供給飯食工資的弟子,宰了母牛,在所謂通往四方的諸大路[於一處]交貫的中間之處——[即]四衢大道上,把它分成一塊塊地坐著;同樣地,比丘由於以四威儀中的任何一種行相而住,故「如其所住」,又正由於如其所住,故「如其所置」,[他就]這樣的身體,如是以界省察:「在這身中有地界……乃至……風界。」

Tassattho – yathā cheko goghātako vā tasseva vā bhattavetanabhato antevāsiko gāviṃ vadhitvā vinivijjhitvā catasso disā gatānaṃ mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte catumahāpathe koṭṭhāsaṃ katvā nisinno assa, evameva bhikkhu catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhitaṃ. Yathāṭhitattāva yathāpaṇihitaṃ kāyaṃ atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu…pe… vāyodhātūti evaṃ dhātuso paccavekkhati.
已對照

這是說什麼呢?——猶如屠牛者在飼養母牛時、把它牽往屠場時、牽到之後拴在那裡時、宰殺時、以及見到已宰殺而死的[牛]時,只要還沒有把它剖開分成一塊塊,「牛」之想便不消失;而當他分割了坐下時,「牛」之想便消失,肉想生起。他不會想「我在賣牛,這些人在拿走牛」,卻只想「我在賣肉,這些人也在拿走肉」。同樣地,這位比丘在從前愚痴凡夫之時,無論在家或已出家,只要還沒有就這個身體、如其所住、如其所置地作了密集的分解而以界省察,「眾生」或「士夫」或「人」之想便不消失;而當他以界省察時,眾生想便消失,心便唯依界而住立。因此世尊說:「諸比丘,猶如熟練的屠牛者或……乃至……坐著;諸比丘,同樣地,比丘……乃至……風界。」

Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā goghātakassa gāviṃ posentassapi āghātanaṃ āharantassapi āharitvā tattha bandhitvā ṭhapentassapi vadhantassapi vadhitaṃ mataṃ passantassapi tāvadeva gāvītisaññā na antaradhāyati, yāva naṃ padāletvā bilaso na vibhajati. Vibhajitvā nisinnassa pana gāvīsaññā antaradhāyati, maṃsasaññā pavattati. Nāssa evaṃ hoti ‘‘ahaṃ gāviṃ vikkiṇāmi, ime gāviṃ harantī’’ti. Atha khvassa ‘‘ahaṃ maṃsaṃ vikkiṇāmi, imepi maṃsaṃ haranti’’cceva hoti, evameva imassāpi bhikkhuno pubbe bālaputhujjanakāle gihibhūtassapi pabbajitassapi tāvadeva sattoti vā posoti vā puggaloti vā saññā na antaradhāyati, yāva imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso na paccavekkhati. Dhātuso paccavekkhato pana sattasaññā antaradhāyati, dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhati. Tenāha bhagavā ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā…pe… nisinno assa, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu…pe… vāyodhātū’’ti.
307緬 1.344已對照

三百零七、而在《大象跡喻[經]》(《中部》1.300 等)中——「賢友們,什麼是內的地界呢?凡內的、屬己的、堅硬的、屬堅固性的、被執取的[東西],即:頭髮、體毛……乃至……胃中物、糞,以及其他任何內的、屬己的、堅硬的、屬堅固性的、被執取的[東西]——賢友們,這稱為內的地界」,以及

307. Mahāhatthipadūpame (ma. ni. 1.300 ādayo) pana – ‘‘katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ, kesā lomā…pe… udariyaṃ karīsaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccati, āvuso, ajjhattikā pathavīdhātū’’ti ca,
已對照

「賢友們,什麼是內的水界呢?凡內的、屬己的、屬水的、屬水性的、被執取的[東西],即:膽汁……乃至……尿,以及其他任何內的、屬己的、屬水的、屬水性的、被執取的[東西]——賢友們,這稱為內的水界」,以及

‘‘Katamā cāvuso, ajjhattikā āpodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ, pittaṃ…pe… muttaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā āpodhātū’’ti ca,
已對照

「賢友們,什麼是內的火界呢?凡內的、屬己的、屬火的、屬火性的、被執取的[東西],即:以之而熱的、以之而老的、以之而燒的、以之而使所食、所飲、所嚼、所嘗正得消化的,以及其他任何內的、屬己的、屬火的、屬火性的、被執取的[東西]——賢友們,這稱為內的火界」,以及

‘‘Katamā cāvuso, ajjhattikā tejodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ, yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā tejodhātū’’ti ca,
已對照

「賢友們,什麼是內的風界呢?凡內的、屬己的、屬風的、屬風性的、被執取的[東西],即:上行風、下行風、腹中風、腸中風、隨行肢節風,入息與出息,以及其他任何內的、屬己的、屬風的、屬風性的、被執取的[東西]——賢友們,這稱為內的風界」——

‘‘Katamā cāvuso, ajjhattikā vāyodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ, uddhaṅgamā vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino vātā, assāso passāso iti vā, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā vāyodhātū’’ti ca –
已對照

如是,是就慧不甚利的界業處者而依詳細出現的。正如此處,在《教誡羅睺羅[大]經》與《界分別[經]》中也是如此。

Evaṃ nātitikkhapaññassa dhātukammaṭṭhānikassa vasena vitthārato āgataṃ. Yathā cettha, evaṃ rāhulovādadhātuvibhaṅgesupi.
緬 1.345已對照

此中,這是對不淺顯之語的釋義。首先,「內的、屬己的(ajjhattaṃ paccattaṃ)」這二者,都是「自己的(niyaka)」的增語。所謂「自己的」,即生於自己中的、屬於自相續的——此是其義。而這,猶如世間中關於女人的談話被稱為「關於女人(adhitthi)」那樣,由於在自己中轉起,[稱為]「內的(ajjhatta)」;由於緣於自己、一一緣於[自己]而轉起,也稱為「屬己的(paccatta)」。「堅硬的(kakkhaḷaṃ)」者:即堅固的。「屬堅固性的(kharigataṃ)」者:即粗澀的。此中,前者是相之語,後者是行相之語。因為地界以堅硬為相,它是粗澀的行相,所以說為「屬堅固性的」。「被執取的(upādinnaṃ)」者:即被牢固地取——以「我」「我的」這樣被牢固地取,義為被把握、被執著。「即(seyyathidaṃ)」者:是不變詞;它的義是:若[問]「那是什麼呢」。然後,為顯示那[地界],[長老]說了「頭髮、體毛」等[語]。而此中應知:加入腦之後,地界是以二十種行相而被解說的。「以及其他任何(yaṃ vā panaññampi kiñci)」者:[以此]包攝了其餘三部分中的地界。

Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā, ajjhattaṃ paccattanti idaṃ tāva ubhayampi niyakassa adhivacanaṃ. Niyakaṃ nāma attani jātaṃ sasantānapariyāpannanti attho. Tayidaṃ yathā loke itthīsu kathā adhitthīti vuccati, evaṃ attani pavattattā ajjhattaṃ, attānaṃ paṭicca paṭicca pavattattā paccattantipi vuccati. Kakkhaḷanti thaddhaṃ. Kharigatanti pharusaṃ. Tattha paṭhamaṃ lakkhaṇavacanaṃ, dutiyaṃ ākāravacanaṃ, kakkhaḷalakkhaṇā hi pathavīdhātu, sā pharusākārā hoti, tasmā kharigatanti vuttā. Upādinnanti daḷhaṃ ādinnaṃ, ahaṃ mamanti evaṃ daḷhaṃ ādinnaṃ, gahitaṃ parāmaṭṭhanti attho. Seyyathidanti nipāto. Tassa taṃ katamanti ceti attho. Tato taṃ dassento ‘‘kesā lomā’’tiādimāha. Ettha ca matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā. Yaṃ vā panaññampi kiñcīti avasesesu tīsu koṭṭhāsesu pathavīdhātu saṅgahitā.
已對照

依流溢之性遍及(appoti)各各處所,故為「屬水的(āpo)」。依業等起等,進入種種水中,故為「屬水性的(āpogataṃ)」。那是什麼呢?是水界的黏結相。

Vissandanabhāvena taṃ taṃ ṭhānaṃ appotīti āpo. Kammasamuṭṭhānādivasena nānāvidhesu āpesu gatanti āpogataṃ. Kiṃ taṃ? Āpodhātuyā ābandhanalakkhaṇaṃ.
已對照

依銳利(tejana)而為「屬火的(tejo)」;依所說的方法,進入諸火中,故為「屬火性的(tejogataṃ)」。那是什麼呢?是熱性之相。「以之而(yena ca)」者:即以那屬於火界的[火]激動時,這身體便熱,由於一日熱病等而生熱。「以之而老的(yena ca jīrīyati)」者:即以之而這身體衰老,達於諸根衰退、體力耗盡、皺紋白髮等[狀態]。「以之而燒的(yena ca pariḍayhati)」者:即以那激動的[火界]而這身體被燒,而那人便哀號「我在燒,我在燒」,渴望百次洗煉的熟酥、牛頭旃檀等塗抹,以及多羅扇之風。「以之而使所食、所飲、所嚼、所嘗正得消化的(yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati)」者:即以之而這所食的飯等、所飲的飲料等、所嚼的粉餅等、所嘗的熟芒果、蜜、糖蜜等正得成熟,其義為分解為味等而各別。而此中,前三者是火界等起的,最後者唯是業等起的。

Tejanavasena tejo, vuttanayeneva tejesu gatanti tejogataṃ. Kiṃ taṃ? Uṇhattalakkhaṇaṃ. Yena cāti yena tejodhātugatena kupitena ayaṃ kāyo santappati, ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti. Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jīrati, indriyavekallataṃ balaparikkhayaṃ valipalitādibhāvañca pāpuṇāti. Yena ca pariḍayhatīti yena kupitena ayaṃ kāyo ḍayhati. So ca puggalo ‘‘ḍayhāmi ḍayhāmī’’ti kandanto satadhotasappigosīsacandanādilepañceva tālavaṇṭavātañca paccāsīsati. Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti yenetaṃ asitaṃ vā odanādi pītaṃ vā pānakādi khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati, rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho. Ettha ca purimā tayo tejodhātusamuṭṭhānā. Pacchimo kammasamuṭṭhānova.
緬 1.346已對照

依吹動(vāyana)而為「屬風的(vāyo)」;依所說的方法,進入諸風中,故為「屬風性的(vāyogataṃ)」。那是什麼呢?是支持相。「上行風(uddhaṅgamā vātā)」者:即引發噯氣、打嗝等的、向上而行之風。「下行風(adhogamā vātā)」者:即排出大小便等的、向下而行之風。「腹中風(kucchisayā vātā)」者:即腸外之風。「腸中風(koṭṭhāsayā vātā)」者:即腸內之風。「隨行肢節風(aṅgamaṅgānusārino vātā)」者:即依脈絡之網遍行於全身肢節、引發屈伸等之風。「入息(assāso)」者:即入於內的鼻中之風。「出息(passāso)」者:即出於外的鼻中之風。而此中,前五者是四等起的,入息出息唯是心等起的。在一切[界]中,以「以及其他任何」這一語,包攝了其餘諸部分中的水界等。

Vāyanavasena vāyo, vuttanayeneva vāyesu gatanti vāyogataṃ. Kiṃ taṃ? Vitthambhanalakkhaṇaṃ. Uddhaṅgamā vātāti uggārahikkādipavattakā uddhaṃ ārohaṇavātā. Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohaṇavātā. Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā. Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā. Aṅgamaṅgānusārino vātāti dhamanijālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakā vātā. Assāsoti antopavisananāsikavāto. Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto. Ettha ca purimā pañca catusamuṭṭhānā. Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāva. Sabbattha yaṃ vā panaññampi kiñcīti iminā padena avasesakoṭṭhāsesu āpodhātuādayo saṅgahitā.
已對照

如是,地界以二十種行相、水界以十二種、火界以四種、風界以六種——四界以四十二種行相而被詳說了。這暫且是此中的聖典釋義。

Iti vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu, dvādasahi āpodhātu, catūhi tejodhātu, chahi vāyodhātūti dvācattālīsāya ākārehi catasso dhātuyo vitthāritā hontīti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.
308已對照

三百零八、而此中,在修習的理趣上:對利慧的比丘而言,以「頭髮是地界,體毛是地界」這樣依詳細的界之把握,顯得遲緩。而他如是作意時——「凡以堅固為相的,這是地界;凡以黏結為相的,這是水界;凡以遍熟為相的,這是火界;凡以支持為相的,這是風界」——業處便顯現。而對慧不甚利的人,如是作意時,[業處]是黑暗的、不明顯的;依前面的方法詳細作意時,才顯現。

308. Bhāvanānaye panettha tikkhapaññassa bhikkhuno kesā pathavīdhātu, lomā pathavīdhātūti evaṃ vitthārato dhātupariggaho papañcato upaṭṭhāti. Yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ, ayaṃ pathavīdhātu. Yaṃ ābandhanalakkhaṇaṃ, ayaṃ āpodhātu. Yaṃ paripācanalakkhaṇaṃ, ayaṃ tejodhātu. Yaṃ vitthambhanalakkhaṇaṃ, ayaṃ vāyodhātūti evaṃ manasikaroto panassa kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti. Nātitikkhapaññassa pana evaṃ manasikaroto andhakāraṃ avibhūtaṃ hoti. Purimanayena vitthārato manasikarontassa pākaṭaṃ hoti.
已對照

如何呢?猶如兩位比丘誦習有許多省略的聖典時,利慧的比丘把省略段的開頭詳誦一兩次之後,此後便只依[每段的]兩端而誦習下去。在那裡,慧不甚利的[比丘]會這樣說:「這算什麼誦習,連讓嘴唇碰一下的工夫都不給!這樣誦習的話,聖典何時才能純熟?」他每遇到省略段的開頭,都詳細[展開]而誦習。另一位便對他這樣說:「這算什麼誦習,總不讓人誦到終了!這樣誦習的話,聖典何時才能到終了?」同樣,對利慧者而言,依頭髮等詳細地把握諸界,顯得遲緩;以「凡以堅固為相的,這是地界」等理趣簡略作意時,業處便顯現。另一位如是作意時,[業處]是黑暗的、不明顯的;依頭髮等詳細作意時,才顯現。

Kathaṃ? Yathā dvīsu bhikkhūsu bahupeyyālaṃ tantiṃ sajjhāyantesu tikkhapañño bhikkhu sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā peyyālamukhaṃ vitthāretvā tato paraṃ ubhatokoṭivaseneva sajjhāyaṃ karonto gacchati. Tatra nātitikkhapañño evaṃ vattā hoti ‘‘kiṃ sajjhāyo nāmesa oṭṭhapariyāhatamattaṃ kātuṃ na deti, evaṃ sajjhāye kariyamāne kadā tanti paguṇā bhavissatī’’ti. So āgatāgataṃ peyyālamukhaṃ vitthāretvāva sajjhāyaṃ karoti. Tamenaṃ itaro evamāha – ‘‘kiṃ sajjhāyo nāmesa pariyosānaṃ gantuṃ na deti, evaṃ sajjhāye kariyamāne kadā tanti pariyosānaṃ gamissatī’’ti. Evameva tikkhapaññassa kesādivasena vitthārato dhātupariggaho papañcato upaṭṭhāti. Yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ, ayaṃ pathavīdhātūtiādinā nayena saṅkhepato manasikaroto kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti. Itarassa tathā manasikaroto andhakāraṃ avibhūtaṃ hoti. Kesādivasena vitthārato manasikarontassa pākaṭaṃ hoti.
緬 1.347已對照

所以,欲修習這業處者,若是利慧者,首先應獨處靜坐,轉向自己整個色身:「凡在這身中的堅固性或粗澀性,這是地界;凡黏結性或流動性,這是水界;凡遍熟性或熱性,這是火界;凡支持性或推動性,這是風界」——如是簡略地把握諸界之後,應一再地以「地界、水界」[等],作為唯是界、非有情、非命者,來轉向、作意、省察。當他如是精勤時,不久便生起定:它為照見諸界之別的慧所攝持,由於以自性法為所緣,未達安止,唯是近行。

Tasmā imaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetukāmena tikkhapaññena tāva rahogatena paṭisallīnena sakalampi attano rūpakāyaṃ āvajjetvā yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā, ayaṃ pathavīdhātu. Yo ābandhanabhāvo vā dravabhāvo vā, ayaṃ āpodhātu. Yo paripācanabhāvo vā uṇhabhāvo vā, ayaṃ tejodhātu. Yo vitthambhanabhāvo vā samudīraṇabhāvo vā, ayaṃ vāyodhātūti evaṃ saṃkhittena dhātuyo pariggahetvā punappunaṃ pathavīdhātu āpodhātūti dhātumattato nissattato nijjīvato āvajjitabbaṃ manasikātabbaṃ paccavekkhitabbaṃ. Tassevaṃ vāyamamānassa nacireneva dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahito sabhāvadhammārammaṇattā appanaṃ appatto upacāramatto samādhi uppajjati.
已對照

或者,法將為顯示四大種的非有情性,以「緣於骨、緣於腱、緣於肉、緣於皮[而]虛空被圍合,便得稱為『色』」(《中部》1.306)說了這四部分;在它們之中,以循著各各間隙而行的智之手一再地分開之後,依前面的方法把握諸界——「凡在這些中的堅固性或粗澀性,這是地界」——應一再地以「地界、水界」[等],作為唯是界、非有情、非命者,來轉向、作意、省察。當他如是精勤時,不久便生起定:它為照見諸界之別的慧所攝持,由於以自性法為所緣,未達安止,唯是近行。這是依簡略而出現的四界差別中的修習理趣。

Atha vā pana ye ime catunnaṃ mahābhūtānaṃ nissattabhāvadassanatthaṃ dhammasenāpatinā ‘‘aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṃsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306) cattāro koṭṭhāsā vuttā. Tesu taṃ taṃ antarānusārinā ñāṇahatthena vinibbhujitvā vinibbhujitvā yo etesu thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā, ayaṃ pathavīdhātūti purimanayeneva dhātuyo pariggahetvā punappunaṃ pathavīdhātu āpodhātūti dhātumattato nissattato nijjīvato āvajjitabbaṃ manasikātabbaṃ paccavekkhitabbaṃ. Tassevaṃ vāyamamānassa nacireneva dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahito sabhāvadhammārammaṇattā appanaṃ appatto upacāramatto samādhi uppajjati. Ayaṃ saṅkhepato āgate catudhātuvavatthāne bhāvanānayo.
309緬 1.348已對照

三百零九、而在依詳細而出現的[四界差別中],[修習理趣]應如是了知。因為想修習這業處的、慧不甚利的瑜伽者,應在阿闍梨處以四十二種行相(ākāra)廣學諸界之後,住在如所說那樣的坐臥處,作完一切應作之事,獨處靜坐,依具材料的略說(sasambhārasaṅkhepa)、依具材料的分別(sasambhāravibhatti)、依具相的略說(salakkhaṇasaṅkhepa)、依具相的分別(salakkhaṇavibhatti)——如是以四種行相修習業處。

此中,如何依具材料的略說而修習呢?於此,比丘於二十部分中,把堅固的行相辨定(vavatthapeti)為「地界」;於十二部分中,把成液汁的、稱為水的、黏結的行相辨定為「水界」;於四部分中,把遍熟的火辨定為「火界」;於六部分中,把支持的行相辨定為「風界」。當他如是辨定時,諸界便顯明。對它們一再轉向、作意時,便依所說的方式生起近行定。

309. Vitthārato āgate pana evaṃ veditabbo. Idaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetukāmena hi nātitikkhapaññena yoginā ācariyasantike dvācattālīsāya ākārehi vitthārato dhātuyo uggaṇhitvā vuttappakāre senāsane viharantena katasabbakiccena rahogatena paṭisallīnena sasambhārasaṅkhepato, sasambhāravibhattito, salakkhaṇasaṅkhepato, salakkhaṇavibhattitoti evaṃ catūhākārehi kammaṭṭhānaṃ bhāvetabbaṃ.
Tattha kathaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāveti? Idha bhikkhu vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhākāraṃ pathavīdhātūti vavatthapeti. Dvādasasu koṭṭhāsesu yūsagataṃ udakasaṅkhātaṃ ābandhanākāraṃ āpodhātūti vavatthapeti. Catūsu koṭṭhāsesu paripācanakaṃ tejaṃ tejodhātūti vavatthapeti. Chasu koṭṭhāsesu vitthambhanākāraṃ vāyodhātūti vavatthapeti. Tassevaṃ vavatthāpayatoyeva dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.
310已對照

三百一十、然而,若人如是修習而業處不成功,他應依具材料的分別而修習。如何[修習]呢?因為在身至念業處的解說中,說了七種學取善巧與十種作意善巧;那比丘首先應於三十二行相上不遺漏那一切,以皮五法等的順逆語誦為始,作那裡所說的一切規定。因為區別只在這一點:在那裡,雖依顏色、形狀、方位、處所、界限而作意頭髮等,卻應依厭惡而安置心;在這裡則依界[而安置]。所以,依顏色等以五種、五種[方式]作意頭髮等之後,最後應如是令作意轉起:

310. Yassa pana evaṃ bhāvayato kammaṭṭhānaṃ na ijjhati, tena sasambhāravibhattito bhāvetabbaṃ. Kathaṃ? Tena hi bhikkhunā yaṃ taṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaniddese sattadhā uggahakosallaṃ dasadhā manasikārakosallañca vuttaṃ. Dvattiṃsākāre tāva taṃ sabbaṃ aparihāpetvā tacapañcakādīnaṃ anulomapaṭilomato vacasā sajjhāyaṃ ādiṃkatvā sabbaṃ tattha vuttavidhānaṃ kātabbaṃ. Ayameva hi viseso, tattha vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena kesādayo manasikaritvāpi paṭikkūlavasena cittaṃ ṭhapetabbaṃ, idha dhātuvasena. Tasmā vaṇṇādivasena pañcadhā pañcadhā kesādayo manasikaritvā avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo.
311已對照

三百一十一、所謂頭髮,生於包裹頭蓋骨的皮上。此中,猶如鈍草(kuṇṭhatiṇa)生於蟻垤頂上,蟻垤頂不知道「鈍草生在我上面」,鈍草也不知道「我們生在蟻垤頂上」;同樣,包裹頭蓋骨的皮不知道「頭髮生在我上面」,頭髮也不知道「我們生在包裹頭蓋骨的皮上」。這些法彼此離於關注(ābhoga)與省察(paccavekkhaṇa)。如是,所謂頭髮,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

311. Ime kesā nāma sīsakaṭāhapaliveṭhanacamme jātā. Tattha yathāvammikamatthake jātesu kuṇṭhatiṇesu na vammikamatthako jānāti mayi kuṇṭhatiṇāni jātānīti, napi kuṇṭhatiṇāni jānanti mayaṃ vammikamatthake jātānīti, evameva na sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ jānāti mayi kesā jātāti, napi kesā jānanti mayaṃ sīsakaṭāhaveṭhanacamme jātāti, aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kesā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
312緬 1.349已對照

三百一十二、體毛生於包裹身體的皮上。此中,猶如達婆草(dabbatiṇaka)生於空村之地,空村之地不知道「達婆草生在我上面」,達婆草也不知道「我們生在空村之地」;同樣,包裹身體的皮不知道「體毛生在我上面」,體毛也不知道「我們生在包裹身體的皮上」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂體毛,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

312. Lomā sarīraveṭhanacamme jātā. Tattha yathā suññagāmaṭṭhāne jātesu dabbatiṇakesu na suññagāmaṭṭhānaṃ jānāti mayi dabbatiṇakāni jātānīti, napi dabbatiṇakāni jānanti mayaṃ suññagāmaṭṭhāne jātānīti, evameva na sarīraveṭhanacammaṃ jānāti mayi lomā jātāti. Napi lomā jānanti mayaṃ sarīraveṭhanacamme jātāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti lomā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
313已對照

三百一十三、指甲生於諸指的尖端。此中,猶如孩童們用小棍穿著摩度迦果核(madhukaṭṭhika)遊戲時,小棍不知道「摩度迦果核放在我們上面」,摩度迦果核也不知道「我們被放在小棍上」;同樣,諸指不知道「指甲生在我們的尖端」,指甲也不知道「我們生在諸指的尖端」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂指甲,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

313. Nakhā aṅgulīnaṃ aggesu jātā. Tattha yathā kumārakesu daṇḍakehi madhukaṭṭhike vijjhitvā kīḷantesu na daṇḍakā jānanti amhesu madhukaṭṭhikā ṭhapitāti, napi madhukaṭṭhikā jānanti mayaṃ daṇḍakesu ṭhapitāti, evameva na aṅguliyo jānanti amhākaṃ aggesu nakhā jātāti. Napi nakhā jānanti mayaṃ aṅgulīnaṃ aggesu jātāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti nakhā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
314已對照

三百一十四、牙齒生於顎骨上。此中,猶如木匠們以某種膠粘物粘牢而立於石礎(pāsāṇaudukkhalaka)中的柱子,石礎不知道「柱子立在我們之中」,柱子也不知道「我們立在石礎中」;同樣,顎骨不知道「牙齒生在我們上面」,牙齒也不知道「我們生在顎骨上」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂牙齒,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

314. Dantā hanukaṭṭhikesu jātā. Tattha yathā vaḍḍhakīhi pāsāṇaudukkhalakesu kenacideva silesajātena bandhitvā ṭhapitathambhesu na udukkhalā jānanti amhesu thambhā ṭhitāti. Napi thambhā jānanti mayaṃ udukkhalesu ṭhitāti, evameva na hanukaṭṭhīni jānanti amhesu dantā jātāti. Napi dantā jānanti mayaṃ hanukaṭṭhīsu jātāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti dantā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
315已對照

三百一十五、皮膚包覆整個身體而住。此中,猶如蒙著溼牛皮的大琵琶,大琵琶不知道「我被溼牛皮蒙著」,溼牛皮也不知道「大琵琶被我蒙著」;同樣,身體不知道「我被皮膚包覆著」,皮膚也不知道「身體被我包覆著」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂皮膚,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

315. Taco sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhito. Tattha yathā allagocammapariyonaddhāya mahāvīṇāya na mahāvīṇā jānāti ahaṃ allagocammena pariyonaddhāti. Napi allagocammaṃ jānāti mayā mahāvīṇā pariyonaddhāti, evameva na sarīraṃ jānāti ahaṃ tacena pariyonaddhanti. Napi taco jānāti mayā sarīraṃ pariyonaddhanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti taco nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
316緬 1.350已對照

三百一十六、肉塗附骨架而住。此中,猶如塗了厚泥的牆,牆不知道「我被厚泥塗著」,厚泥也不知道「牆被我塗著」;同樣,骨架不知道「我被分為九百塊肉片的肉塗著」,肉也不知道「骨架被我塗著」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂肉,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

316. Maṃsaṃ aṭṭhisaṅghāṭaṃ anulimpitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā mahāmattikalittāya bhittiyā na bhitti jānāti ahaṃ mahāmattikāya littāti. Napi mahāmattikā jānāti mayā bhitti littāti, evameva na aṭṭhisaṅghāṭo jānāti ahaṃ navapesisatappabhedena maṃsena littoti. Napi maṃsaṃ jānāti mayā aṭṭhisaṅghāṭo littoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti maṃsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
317已對照

三百一十七、腱在身體內部繫縛諸骨而住。此中,猶如被藤蔓捆紮的牆木,牆木不知道「我們被藤蔓捆紮著」,藤蔓也不知道「牆木被我們捆紮著」;同樣,諸骨不知道「我們被腱繫縛著」,腱也不知道「諸骨被我們繫縛著」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂腱,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

317. Nhāru sarīrabbhantare aṭṭhīni ābandhamānā ṭhitā. Tattha yathā vallīhi vinaddhesu kuṭṭadārūsu na kuṭṭadārūni jānanti mayaṃ vallīhi vinaddhānīti. Napi valliyo jānanti amhehi kuṭṭadārūni vinaddhānīti, evameva na aṭṭhīni jānanti mayaṃ nhārūhi ābaddhānīti. Napi nhārū jānanti amhehi aṭṭhīni ābaddhānīti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti nhāru nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
318已對照

三百一十八、諸骨中,踵骨撐起踝骨而住,踝骨撐起脛骨而住,脛骨撐起股骨而住,股骨撐起髖骨而住,髖骨撐起脊骨而住,脊骨撐起頸骨而住,頸骨撐起頭骨而住。頭骨住立於頸骨上,頸骨住立於脊骨上,脊骨住立於髖骨上,髖骨住立於股骨上,股骨住立於脛骨上,脛骨住立於踝骨上,踝骨住立於踵骨上。

318. Aṭṭhīsu paṇhikaṭṭhi gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Gopphakaṭṭhi jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Jaṅghaṭṭhi ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Ūruṭṭhi kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Kaṭiṭṭhi piṭṭhikaṇṭakaṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ, piṭṭhikaṇṭako gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhito. Gīvaṭṭhi sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Sīsaṭṭhi gīvaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Gīvaṭṭhi piṭṭhikaṇṭake patiṭṭhitaṃ. Piṭṭhikaṇṭako kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhito. Kaṭiṭṭhi ūruṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Ūruṭṭhi jaṅghaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Jaṅghaṭṭhi gopphakaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Gopphakaṭṭhi paṇhikaṭṭhike patiṭṭhitaṃ.
緬 1.351已對照

此中,猶如在磚、木、牛糞等的堆垛中,下面一層層的不知道「我們撐起上面一層層的而住」,上面一層層的也不知道「我們住立於下面一層層的上」;同樣,踵骨不知道「我撐起踝骨而住」,踝骨不知道「我撐起脛骨而住」,脛骨不知道「我撐起股骨而住」,股骨不知道「我撐起髖骨而住」,髖骨不知道「我撐起脊骨而住」,脊骨不知道「我撐起頸骨而住」,頸骨不知道「我撐起頭骨而住」,頭骨不知道「我住立於頸骨上」,頸骨不知道「我住立於脊骨上」,脊骨不知道「我住立於髖骨上」,髖骨不知道「我住立於股骨上」,股骨不知道「我住立於脛骨上」,脛骨不知道「我住立於踝骨上」,踝骨不知道「我住立於踵骨上」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂骨,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

Tattha yathā iṭṭhakadārugomayādisañcayesu na heṭṭhimā heṭṭhimā jānanti mayaṃ uparime uparime ukkhipitvā ṭhitāti. Napi uparimā uparimā jānanti mayaṃ heṭṭhimesu heṭṭhimesu patiṭṭhitāti, evameva na paṇhikaṭṭhi jānāti ahaṃ gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na gopphakaṭṭhi jānāti ahaṃ jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na jaṅghaṭṭhi jānāti ahaṃ ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na ūruṭṭhi jānāti ahaṃ kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na kaṭiṭṭhi jānāti ahaṃ piṭṭhikaṇṭakaṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na piṭṭhikaṇṭako jānāti ahaṃ gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na gīvaṭṭhi jānāti ahaṃ sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na sīsaṭṭhi jānāti ahaṃ gīvaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na gīvaṭṭhi jānāti ahaṃ piṭṭhikaṇṭake patiṭṭhitanti. Na piṭṭhikaṇṭako jānāti ahaṃ kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhitoti. Na kaṭiṭṭhi jānāti ahaṃ ūruṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na ūruṭṭhi jānāti ahaṃ jaṅghaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na jaṅghaṭṭhi jānāti ahaṃ gopphakaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na gopphakaṭṭhi jānāti ahaṃ paṇhikaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti aṭṭhi nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
319已對照

三百一十九、骨髓住於各各骨的內部。此中,猶如放進竹節等內部的切下的藤尖等,竹節等不知道「藤尖等放在我們之中」,藤尖等也不知道「我們住於竹節等之中」;同樣,諸骨不知道「骨髓住於我們內部」,骨髓也不知道「我住於諸骨內部」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂骨髓,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

319. Aṭṭhimiñjaṃ tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā veḷupabbādīnaṃ anto pakkhittachinnavettaggādīsu na veḷupabbādīni jānanti amhesu vettaggādīni pakkhittānīti. Napi vettaggādīni jānanti mayaṃ veḷupabbādīsu ṭhitānīti, evameva na aṭṭhīni jānanti amhākaṃ anto miñjaṃ ṭhitanti. Nāpi miñjaṃ jānāti ahaṃ aṭṭhīnaṃ anto ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti aṭṭhimiñjaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
320已對照

三百二十、腎由一條從咽喉根部出來、以一根[主幹]行進少許後分為兩支的粗腱所繫縛,環繞心肉而住。此中,猶如由果柄繫著的一對芒果,果柄不知道「一對芒果由我係著」,一對芒果也不知道「我由果柄繫著」;同樣,粗腱不知道「腎由我係著」,腎也不知道「我由粗腱繫著」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂腎,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

320. Vakkaṃ galavāṭakato nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhaṃ hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā vaṇṭupanibaddhe ambaphaladvaye na vaṇṭaṃ jānāti mayā ambaphaladvayaṃ upanibaddhanti. Napi ambaphaladvayaṃ jānāti ahaṃ vaṇṭena upanibaddhanti, evameva na thūlanhāru jānāti mayā vakkaṃ upanibaddhanti. Napi vakkaṃ jānāti ahaṃ thūlanhārunā upanibaddhanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti vakkaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
321緬 1.352已對照

三百二十一、心在身體內部,依胸骨籠的中央而住。此中,猶如依舊車廂框架而放置的肉塊,車廂框架的內部不知道「肉塊依我而住」,肉塊也不知道「我依舊車廂框架而住」;同樣,胸骨籠的內部不知道「心依我而住」,心也不知道「我依胸骨籠而住」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂心,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

321. Hadayaṃ sarīrabbhantare uraṭṭhipañjaramajjhaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā jiṇṇasandamānikapañjaraṃ nissāya ṭhapitāya maṃsapesiyā na sandamānikapañjarabbhantaraṃ jānāti maṃ nissāya maṃsapesi ṭhitāti. Napi maṃsapesi jānāti ahaṃ jiṇṇasandamānikapañjaraṃ nissāya ṭhitāti, evameva na uraṭṭhipañjarabbhantaraṃ jānāti maṃ nissāya hadayaṃ ṭhitanti. Napi hadayaṃ jānāti ahaṃ uraṭṭhipañjaraṃ nissāya ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti hadayaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
322已對照

三百二十二、肝在身體內兩乳之間,依右側而住。此中,猶如粘在鍋片側面的一對肉團,鍋片側面不知道「一對肉團粘在我上面」,一對肉團也不知道「我粘在鍋片側面」;同樣,兩乳之間的右側不知道「肝依我而住」,肝也不知道「我依兩乳之間的右側而住」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂肝,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

322. Yakanaṃ antosarīre dvinnaṃ thanānamabbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā ukkhalikapālapassamhi lagge yamakamaṃsapiṇḍe na ukkhalikapālapassaṃ jānāti mayi yamakamaṃsapiṇḍo laggoti. Napi yamakamaṃsapiṇḍo jānāti ahaṃ ukkhalikapālapasse laggoti, evameva na thanānamabbhantare dakkhiṇapassaṃ jānāti maṃ nissāya yakanaṃ ṭhitanti. Napi yakanaṃ jānāti ahaṃ thanānamabbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti yakanaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
323已對照

三百二十三、肋膜中,被覆蓋的肋膜圍繞心與腎而住;未被覆蓋的肋膜在整個身體中,於皮之下包覆著肉而住。此中,猶如被破布裹著的肉,肉不知道「我被破布裹著」,破布也不知道「肉被我裹著」;同樣,腎與心以及整個身體中的肉不知道「我被肋膜覆蓋著」,肋膜也不知道「腎與心以及整個身體中的肉被我覆蓋著」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂肋膜,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

323. Kilomakesu paṭicchannakilomakaṃ hadayañca vakkañca parivāretvā ṭhitaṃ. Appaṭicchannakilomakaṃ sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā pilotikapaliveṭhite maṃse na maṃsaṃ jānāti ahaṃ pilotikāya paliveṭhitanti. Napi pilotikā jānāti mayā maṃsaṃ paliveṭhitanti, evameva na vakkahadayāni sakalasarīre ca maṃsaṃ jānāti ahaṃ kilomakena paṭicchannanti. Napi kilomakaṃ jānāti mayā vakkahadayāni sakalasarīre ca maṃsaṃ paṭicchannanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kilomakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
324已對照

三百二十四、脾在心的左側,依腹膜的上方而住。此中,猶如依穀倉上方而放置的牛糞團,穀倉上方不知道「牛糞團依我而住」,牛糞團也不知道「我依穀倉上方而住」;同樣,腹膜上方不知道「脾依我而住」,脾也不知道「我依腹膜上方而住」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂脾,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

324. Pihakaṃ hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā koṭṭhamatthakapassaṃ nissāya ṭhitāya gomayapiṇḍiyā na koṭṭhamatthakapassaṃ jānāti gomayapiṇḍi maṃ nissāya ṭhitāti. Napi gomayapiṇḍi jānāti ahaṃ koṭṭhamatthakapassaṃ nissāya ṭhitāti, evameva na udarapaṭalassa matthakapassaṃ jānāti pihakaṃ maṃ nissāya ṭhitanti. Napi pihakaṃ jānāti ahaṃ udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti pihakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
325緬 1.353已對照

三百二十五、肺在身體內部兩乳之間,覆蓋於心與肝之上,懸垂而住。此中,猶如懸掛在舊穀倉內部的鳥巢,舊穀倉內部不知道「鳥巢懸掛在我之中」,鳥巢也不知道「我懸掛在舊穀倉內部」;同樣,那身體內部不知道「肺懸掛在我之中」,肺也不知道「我懸掛在這樣的身體內部」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂肺,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

325. Papphāsaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānamantare hadayañca yakanañca upari chādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ. Tattha yathā jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāne sakuṇakulāvake na jiṇṇakoṭṭhabbhantaraṃ jānāti mayi sakuṇakulāvako lambamāno ṭhitoti. Napi sakuṇakulāvako jānāti ahaṃ jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāno ṭhitoti, evameva na taṃ sarīrabbhantaraṃ jānāti mayi papphāsaṃ lambamānaṃ ṭhitanti. Napi papphāsaṃ jānāti ahaṃ evarūpe sarīrabbhantare lambamānaṃ ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti papphāsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
326已對照

三百二十六、腸住於以咽喉與糞道為邊際的身體內部。此中,猶如盤曲著放在血槽中的斷頭鼠蛇(dhammani)屍體,血槽不知道「鼠蛇屍體在我之中」,鼠蛇屍體也不知道「我在血槽中」;同樣,身體內部不知道「腸在我之中」,腸也不知道「我在身體內部」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂腸,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

326. Antaṃ galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā lohitadoṇikāya obhujitvā ṭhapite chinnasīsadhammanikaḷevare na lohitadoṇi jānāti mayi dhammanikaḷevaraṃ ṭhitanti. Napi dhammanikaḷevaraṃ jānāti ahaṃ lohitadoṇiyā ṭhitanti, evameva na sarīrabbhantaraṃ jānāti mayi antaṃ ṭhitanti. Napi antaṃ jānāti ahaṃ sarīrabbhantare ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti antaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
327已對照

三百二十七、腸間膜在腸與腸之間,繫住二十一處腸的彎曲而住。此中,猶如縫住擦腳繩墊的細繩,擦腳繩墊不知道「細繩縫住我而住」,細繩也不知道「我們縫住擦腳繩墊而住」;同樣,腸不知道「腸間膜繫縛我而住」,腸間膜也不知道「我係縛腸而住」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂腸間膜,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

327. Antaguṇaṃ antantare ekavīsatiantabhoge bandhitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbetvā ṭhitesu rajjukesu na pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ jānāti rajjukā maṃ sibbitvā ṭhitāti. Napi rajjukā jānanti mayaṃ pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbitvā ṭhitāti, evameva na antaṃ jānāti antaguṇaṃ maṃ ābandhitvā ṭhitanti. Napi antaguṇaṃ jānāti ahaṃ antaṃ ābandhitvā ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti antaguṇaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
328緬 1.354已對照

三百二十八、胃中物,是留在胃中的所食、所飲、所嚼、所嘗。此中,猶如狗槽中的狗嘔吐物,狗槽不知道「狗嘔吐物在我之中」,狗嘔吐物也不知道「我在狗槽中」;同樣,胃不知道「胃中物在我之中」,胃中物也不知道「我在胃中」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂胃中物,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

328. Udariyaṃ udare ṭhitaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ. Tattha yathā suvānadoṇiyaṃ ṭhite suvānavamathumhi na suvānadoṇi jānāti mayi suvānavamathu ṭhitoti. Napi suvānavamathu jānāti ahaṃ suvānadoṇiyaṃ ṭhitoti, evameva na udaraṃ jānāti mayi udariyaṃ ṭhitanti. Napi udariyaṃ jānāti ahaṃ udare ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti udariyaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
329已對照

三百二十九、糞住於稱為熟藏(pakkāsaya)、如八指長竹節的腸的末端。此中,猶如被壓實裝進竹節中的細黃土,竹節不知道「黃土在我之中」,黃土也不知道「我在竹節中」;同樣,熟藏不知道「糞在我之中」,糞也不知道「我在熟藏中」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂糞,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

329. Karīsaṃ pakkāsayasaṅkhāte aṭṭhaṅgulaveḷupabbasadise antapariyosāne ṭhitaṃ. Tattha yathā veḷupabbe omadditvā pakkhittāya saṇhapaṇḍumattikāya na veḷupabbaṃ jānāti mayi paṇḍumattikā ṭhitāti. Napi paṇḍumattikā jānāti ahaṃ veḷupabbe ṭhitāti, evameva na pakkāsayo jānāti mayi karīsaṃ ṭhitanti. Napi karīsaṃ jānāti ahaṃ pakkāsaye ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti karīsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
330已對照

三百三十、腦住於頭蓋骨內部。此中,猶如放進舊葫蘆殼中的麵糰,葫蘆殼不知道「麵糰在我之中」,麵糰也不知道「我在葫蘆殼中」;同樣,頭蓋骨內部不知道「腦在我之中」,腦也不知道「我在頭蓋骨內部」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂腦,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、堅固的地界。

330. Matthaluṅgaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā purāṇalābukaṭāhe pakkhittāya piṭṭhapiṇḍiyā na lābukaṭāhaṃ jānāti mayi piṭṭhapiṇḍi ṭhitāti. Napi piṭṭhapiṇḍi jānāti ahaṃ lābukaṭāhe ṭhitāti, evameva na sīsakaṭāhabbhantaraṃ jānāti mayi matthaluṅgaṃ ṭhitanti. Napi matthaluṅgaṃ jānāti ahaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti matthaluṅgaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
331緬 1.355已對照

三百三十一、膽汁中,游離的膽汁與命根相系,遍佈整個身體而住;聚結的膽汁住於膽囊中。此中,猶如油遍佈於餅,餅不知道「油遍佈我而住」,油也不知道「我遍佈餅而住」;同樣,身體不知道「游離的膽汁遍佈我而住」,游離的膽汁也不知道「我遍佈身體而住」。又猶如充滿雨水的絲瓜囊,絲瓜囊不知道「雨水在我之中」,雨水也不知道「我在絲瓜囊中」;同樣,膽囊不知道「聚結的膽汁在我之中」,聚結的膽汁也不知道「我在膽囊中」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂膽汁,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、成液汁的、黏結行相的水界。

331. Pittesu abaddhapittaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ. Baddhapittaṃ pittakosake ṭhitaṃ. Tattha yathā pūvaṃ byāpetvā ṭhite tele na pūvaṃ jānāti telaṃ maṃ byāpetvā ṭhitanti. Napi telaṃ jānāti ahaṃ pūvaṃ byāpetvā ṭhitanti, evameva na sarīraṃ jānāti abaddhapittaṃ maṃ byāpetvā ṭhitanti. Napi abaddhapittaṃ jānāti ahaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhitanti. Yathā vassodakena puṇṇe kosātakikosake na kosātakikosako jānāti mayi vassodakaṃ ṭhitanti. Napi vassodakaṃ jānāti ahaṃ kosātakikosake ṭhitanti, evameva na pittakosako jānāti mayi baddhapittaṃ ṭhitanti. Napi baddhapittaṃ jānāti ahaṃ pittakosake ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti pittaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
332已對照

三百三十二、痰約滿一缽他(pattha)之量,住於腹膜上。此中,猶如錶面生了一層泡沫的穢水坑,穢水坑不知道「泡沫層在我上面」,泡沫層也不知道「我在穢水坑上」;同樣,腹膜不知道「痰在我上面」,痰也不知道「我在腹膜上」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂痰,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、成液汁的、黏結行相的水界。

332. Semhaṃ ekapatthapūrappamāṇaṃ udarapaṭale ṭhitaṃ. Tattha yathā upari sañjātapheṇapaṭalāya candanikāya na candanikā jānāti mayi pheṇapaṭalaṃ ṭhitanti. Napi pheṇapaṭalaṃ jānāti ahaṃ candanikāya ṭhitanti, evameva na udarapaṭalaṃ jānāti mayi semhaṃ ṭhitanti. Napi semhaṃ jānāti ahaṃ udarapaṭale ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti semhaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
333已對照

三百三十三、膿沒有固定的處所:在身體被樹樁、荊棘、擊打、火焰等所傷之處,凡在何處血凝聚而化膿,或生出癤、瘡等,它就住於何處。此中,猶如樹被斧砍等而流出樹脂,樹被砍等之處不知道「樹脂在我們之中」,樹脂也不知道「我在樹被砍等之處」;同樣,身體被樹樁、荊棘等所傷之處不知道「膿在我們之中」,膿也不知道「我在那些處」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂膿,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、成液汁的、黏結行相的水界。

333. Pubbo anibaddhokāso yattha yattheva khāṇukaṇṭakappaharaṇaaggijālādīhi abhihate sarīrappadese lohitaṃ saṇṭhahitvā paccati, gaṇḍapīḷakādayo vā uppajjanti, tattha tattha tiṭṭhati. Tattha yathā pharasuppahārādivasena paggharitaniyyāse rukkhe na rukkhassa pahārādippadesā jānanti amhesu niyyāso ṭhitoti, napi niyyāso jānāti ahaṃ rukkhassa pahārādippadesesu ṭhitoti, evameva na sarīrassa khāṇukaṇṭakādīhi abhihatappadesā jānanti amhesu pubbo ṭhitoti. Napi pubbo jānāti ahaṃ tesu padesesu ṭhitoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti pubbo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
334緬 1.356已對照

三百三十四、血中,流動的血如膽汁一般遍佈整個身體而住;積聚的血充滿肝之所在的下部,約滿一缽他之量,浸潤著腎、心、肝、肺而住。此中,於流動的血,抉擇與游離的膽汁相同。而另一種[血],猶如雨水落進破陶器,浸溼下面的土塊碎片等,土塊碎片等不知道「我們正被水浸溼」,水也不知道「我浸溼土塊碎片等」;同樣,肝的下部之處或腎等不知道「血在我之中」或「[血]浸溼我們而住」,血也不知道「我充滿肝的下部、浸溼腎等而住」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂血,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、成液汁的、黏結行相的水界。

334. Lohitesu saṃsaraṇalohitaṃ pittaṃ viya sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ. Sannicitalohitaṃ yakanaṭṭhānassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā ekapatthapūramattaṃ vakkahadayayakanapapphāsāni tementaṃ ṭhitaṃ. Tattha saṃsaraṇalohite abaddhapittasadisova vinicchayo. Itaraṃ pana yathā jajjarakapāle ovaṭṭhe udake heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni temayamāne na leḍḍukhaṇḍādīni jānanti mayaṃ udakena temiyamānāti. Napi udakaṃ jānāti ahaṃ leḍḍukhaṇḍādīni tememīti, evameva na yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ vakkādīni vā jānanti mayi lohitaṃ ṭhitaṃ amhe vā temayamānaṃ ṭhitanti. Napi lohitaṃ jānāti ahaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā vakkādīni temayamānaṃ ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti lohitaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
335已對照

三百三十五、汗在火的熱等之時,充滿發孔與毛孔,既停住,也流出。此中,猶如剛從水中拔起的蓮藕、蓮莖、睡蓮莖之束,藕束等的縫隙不知道「水從我們流出」,從藕束等的縫隙流出的水也不知道「我從藕束等的縫隙流出」;同樣,發孔與毛孔不知道「汗從我們流出」,汗也不知道「我從發孔與毛孔流出」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂汗,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、成液汁的、黏結行相的水界。

335. Sedo aggisantāpādikālesu kesalomakūpavivarāni pūretvā tiṭṭhati ceva paggharati ca. Tattha yathā udakā abbūḷhamattesu bhisamuḷālakumudanāḷakalāpesu na bhisādikalāpavivarāni jānanti amhehi udakaṃ paggharatīti. Napi bhisādikalāpavivarehi paggharantaṃ udakaṃ jānāti ahaṃ bhisādikalāpavivarehi paggharāmīti, evameva na kesalomakūpavivarāni jānanti amhehi sedo paggharatīti. Napi sedo jānāti ahaṃ kesalomakūpavivarehi paggharāmīti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti sedo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
336已對照

三百三十六、脂肪是凝結的油脂,於肥胖者遍佈整個身體,於瘦者依脛肉等而住。此中,猶如被薑黃色破布覆蓋的肉堆,肉堆不知道「薑黃色破布依我而住」,薑黃色破布也不知道「我依肉堆而住」;同樣,整個身體中或脛等中的肉不知道「脂肪依我而住」,脂肪也不知道「我依整個身體中或脛等中的肉而住」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂脂肪,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、凝結液汁的、黏結行相的水界。

336. Medo thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito patthinnasineho. Tattha yathā haliddipilotikapaṭicchanne maṃsapuñje na maṃsapuñjo jānāti maṃ nissāya haliddipilotikā ṭhitāti. Napi haliddipilotikā jānāti ahaṃ maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitāti, evameva na sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ jānāti maṃ nissāya medo ṭhitoti. Napi medo jānāti ahaṃ sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ nissāya ṭhitoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti medo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto patthinnayūso ābandhanākāro āpodhātūti.
337緬 1.357已對照

三百三十七、淚在生起時,充滿眼窩而停住,或流出。此中,猶如充滿水的嫩多羅果核的孔,嫩多羅果核的孔不知道「水在我們之中」,嫩多羅果核孔中的水也不知道「我在嫩多羅果核的孔中」;同樣,眼窩不知道「淚在我們之中」,淚也不知道「我在眼窩中」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂淚,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、成液汁的、黏結行相的水界。

337. Assu yadā sañjāyati tadā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā. Tattha yathā udakapuṇṇesu taruṇatālaṭṭhikūpakesu na taruṇatālaṭṭhikūpakā jānanti amhesu udakaṃ ṭhitanti. Napi taruṇatālaṭṭhikūpakesu udakaṃ jānāti ahaṃ taruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhitanti, evameva na akkhikūpakā jānanti amhesu assu ṭhitanti. Napi assu jānāti ahaṃ akkhikūpakesu ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti assu nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
338已對照

三百三十八、膏是在火的熱等之時,住於手掌、手背、腳掌、腳背、鼻孔、額頭、肩頭的溶化油脂。此中,猶如注了油的米湯(ācāma),米湯不知道「油覆蓋我而住」,油也不知道「我覆蓋米湯而住」;同樣,手掌等處不知道「膏覆蓋我而住」,膏也不知道「我覆蓋手掌等處而住」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂膏,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、成液汁的、黏結行相的水界。

338. Vasā aggisantāpādikāle hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhi nāsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhitavilīnasneho. Tattha yathā pakkhittatele ācāme na ācāmo jānāti maṃ telaṃ ajjhottharitvā ṭhitanti. Napi telaṃ jānāti ahaṃ ācāmaṃ ajjhottharitvā ṭhitanti, evameva na hatthatalādippadeso jānāti maṃ vasā ajjhottharitvā ṭhitāti. Napi vasā jānāti ahaṃ hatthatalādippadesaṃ ajjhottharitvā ṭhitāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti vasā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
339已對照

三百三十九、唾在有那樣的唾生起之緣時,從兩頰側流下,住於舌面。此中,猶如水不斷滲出的河岸井,井底不知道「水停住在我上面」,水也不知道「我停住在井底」;同樣,舌面不知道「唾從兩頰側流下而住在我上面」,唾也不知道「我從兩頰側流下而住於舌面」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂唾,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、成液汁的、黏結行相的水界。

339. Kheḷo tathārūpe kheḷuppattipaccaye sati ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale tiṭṭhati. Tattha yathā abbocchinnaudakanissande nadītīrakūpake na kūpatalaṃ jānāti mayi udakaṃ santiṭṭhatīti. Napi udakaṃ jānāti ahaṃ kūpatale santiṭṭhāmīti, evameva na jivhātalaṃ jānāti mayi ubhohi kapolapassehi orohitvā kheḷo ṭhitoti. Napi kheḷo jānāti ahaṃ ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale ṭhitoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kheḷo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
340緬 1.358已對照

三百四十、涕在生起時,充滿鼻孔而停住,或流出。此中,猶如盛滿腐酪的貝殼,貝殼不知道「腐酪在我之中」,腐酪也不知道「我在貝殼中」;同樣,鼻孔不知道「涕在我們之中」,涕也不知道「我在鼻孔中」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂涕,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、成液汁的、黏結行相的水界。

340. Siṅghāṇikā yadā sañjāyati, tadā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā. Tattha yathā pūtidadhibharitāya sippikāya na sippikā jānāti mayi pūtidadhi ṭhitanti. Napi pūtidadhi jānāti ahaṃ sippikāya ṭhitanti, evameva na nāsāpuṭā jānanti amhesu siṅghāṇikā ṭhitāti. Napi siṅghāṇikā jānāti ahaṃ nāsāpuṭesu ṭhitāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti siṅghāṇikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
341已對照

三百四十一、關節滑液成辦潤滑諸骨關節的作用,住於一百八十個關節中。此中,猶如塗了油的車軸,車軸不知道「油塗著我而住」,油也不知道「我塗著車軸而住」;同樣,一百八十個關節不知道「關節滑液塗著我們而住」,關節滑液也不知道「我塗著一百八十個關節而住」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂關節滑液,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、成液汁的、黏結行相的水界。

341. Lasikā aṭṭhikasandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā asītisatasandhīsu ṭhitā. Tattha yathā telabbhañjite akkhe na akkho jānāti maṃ telaṃ abbhañjitvā ṭhitanti. Napi telaṃ jānāti ahaṃ akkhaṃ abbhañjitvā ṭhitanti, evameva na asītisatasandhayo jānanti lasikā amhe abbhañjitvā ṭhitāti. Napi lasikā jānāti ahaṃ asītisatasandhayo abbhañjitvā ṭhitāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti lasikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
342已對照

三百四十二、尿住於膀胱內部。此中,猶如放進穢水坑中的無口滲水罐(ravaṇaghaṭa),滲水罐不知道「穢水坑的汁液在我之中」,穢水坑的汁液也不知道「我在滲水罐中」;同樣,膀胱不知道「尿在我之中」,尿也不知道「我在膀胱中」。這些法彼此離於關注與省察。如是,所謂尿,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、成液汁的、黏結行相的水界。

342. Muttaṃ vatthissa abbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā candanikāya pakkhitte amukhe ravaṇaghaṭe na ravaṇaghaṭo jānāti mayi candanikāraso ṭhitoti. Napi candanikāraso jānāti ahaṃ ravaṇaghaṭe ṭhitoti, evameva na vatthi jānāti mayi muttaṃ ṭhitanti. Napi muttaṃ jānāti ahaṃ vatthimhi ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti muttaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
343緬 1.359已對照

三百四十三、如是於頭髮等令作意轉起之後,「以之而熱的,這是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、遍熟行相的火界;以之而老的、以之而燒的、以之而使所食、所飲、所嚼、所嘗正得消化的,這是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、遍熟行相的火界。」——應如是於火的諸部分令作意轉起。

343. Evaṃ kesādīsu manasikāraṃ pavattetvā yena santappati, ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātūti, yena jīrīyati, yena pariḍayhati, yena asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātūti evaṃ tejokoṭṭhāsesu manasikāro pavattetabbo.
344已對照

三百四十四、然後,依上行而攝持上行風,依下行而[攝持]下行[風],依腹中而[攝持]腹中[風],依腸中而[攝持]腸中[風],依隨行肢節而[攝持]隨行肢節[風],依入息出息而攝持入息出息;攝持之後,「所謂上行風,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、支持行相的風界;所謂下行風,所謂腹中風,所謂腸中風,所謂隨行肢節風,所謂入息出息,是這身體中一個各別的部分,是無心識的、無記的、空的、非有情的、支持行相的風界。」——應如是於風的諸部分令作意轉起。當他的作意如是轉起時,諸界便顯明。對它們一再轉向、作意時,便依所說的方式生起近行定。

344. Tato uddhaṅgame vāte uddhaṅgamavasena pariggahetvā adhogame adhogamavasena, kucchisaye kucchisayavasena, koṭṭhāsaye koṭṭhāsayavasena, aṅgamaṅgānusārimhi aṅgamaṅgānusārivasena, assāsapassāse assāsapassāsavasena pariggahetvā uddhaṅgamā vātā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto vitthambhanākāro vāyodhātūti, adhogamā vātā nāma, kucchisayā vātā nāma, koṭṭhāsayā vātā nāma, aṅgamaṅgānusārino vātā nāma, assāsapassāsā vātā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto vitthambhanākāro vāyodhātūti evaṃ vāyokoṭṭhāsesu manasikāro pavattetabbo. Tassevaṃ pavattamanasikārassa dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.
345已對照

三百四十五、然而,若人如是修習而業處不成功,他應依具相的略說而修習。如何[修習]呢?應於二十部分中把堅固之相辨定為「地界」,就在那裡[把]黏結之相[辨定為]「水界」,遍熟之相[為]「火界」,支持之相[為]「風界」。

345. Yassa pana evaṃ bhāvayato kammaṭṭhānaṃ na ijjhati, tena salakkhaṇasaṅkhepato bhāvetabbaṃ. Kathaṃ? Vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti. Paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti.
已對照

應於十二部分中把黏結之相辨定為「水界」,就在那裡[把]遍熟之相[辨定為]「火界」,支持之相[為]「風界」,堅固之相[為]「地界」。

Dvādasasu koṭṭhāsesu ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti. Thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti.
已對照

應於四部分中把遍熟之相辨定為「火界」,[把]與它不可分的支持之相[辨定為]「風界」,堅固之相[為]「地界」,黏結之相[為]「水界」。

Catūsu koṭṭhāsesu paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti vavatthapetabbaṃ. Tena avinibhuttaṃ vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti. Thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti. Ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti.
緬 1.360已對照

應於六部分中把支持之相辨定為「風界」,就在那裡[把]堅固之相[辨定為]「地界」,黏結之相[為]「水界」,遍熟之相[為]「火界」。當他如是辨定時,諸界便顯明。對它們一再轉向、作意時,便依所說的方式生起近行定。

Chasu koṭṭhāsesu vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti. Ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti. Paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Tassevaṃ vavatthāpayato dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.
346已對照

三百四十六、然而,若人即使如是修習而業處仍不成功,他應依具相的分別而修習。如何[修習]呢?依前面所說的方式攝持頭髮等之後,應於頭髮中把堅固之相辨定為「地界」,就在那裡[把]黏結之相[辨定為]「水界」,遍熟之相[為]「火界」,支持之相[為]「風界」。如是,應於一切部分中,於每一部分各辨定四界。當他如是辨定時,諸界便顯明。對它們一再轉向、作意時,便依所說的方式生起近行定。

346. Yassa pana evampi bhāvayato kammaṭṭhānaṃ na ijjhati, tena salakkhaṇavibhattito bhāvetabbaṃ. Kathaṃ? Pubbe vuttanayeneva kesādayo pariggahetvā kesamhi thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti. Paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti. Evaṃ sabbakoṭṭhāsesu ekekasmiṃ koṭṭhāse catasso catasso dhātuyo vavatthapetabbā. Tassevaṃ vavatthāpayato dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.
已對照

此外,也應以這些行相作意諸界:依語義、依聚、依碎析(cuṇṇa)、依相等、依等起、依異性與一性、依可分與不可分、依同分與異分、依內與外的區別、依攝、依緣、依無專注(asamannāhāra)、依緣的分別。

Apica kho pana vacanatthato, kalāpato, cuṇṇato, lakkhaṇādito, samuṭṭhānato, nānattekattato, vinibbhogāvinibbhogato, sabhāgavisabhāgato, ajjhattikabāhiravisesato, saṅgahato, paccayato, asamannāhārato, paccayavibhāgatoti imehipi ākārehi dhātuyo manasikātabbā.
347已對照

三百四十七、此中,依語義作意者[應如是作意]:由於擴展,故為地(pathavī);流注,或被飲幹,或令增益,故為水(āpo);熾熱,故為火(tejo);吹動,故為風(vāyo)。而無差別地[說],由於持有自相、由於取來苦、由於安置苦,故為界(dhātu)。如是,應依別與共而依語義作意。

347. Tattha vacanatthato manasikarontena patthaṭattā pathavī. Appoti āpiyati appāyatīti vā āpo. Tejatīti tejo. Vāyatīti vāyo. Avisesena pana salakkhaṇadhāraṇato dukkhādānato dukkhādhānato ca dhātūti. Evaṃ visesasāmaññavasena vacanatthato manasikātabbā.
348已對照

三百四十八、「依聚」者:凡以「頭髮、體毛」等方式依二十種行相所說明的地界,以及以「膽汁、痰」等方式依十二種行相所說明的水界,此中,因為——

348. Kalāpatoti yā ayaṃ kesā lomātiādinā nayena vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu, pittaṃ semhanti ca ādinā nayena dvādasahākārehi āpodhātu niddiṭṭhā, tattha yasmā –
緬 1.361已對照

顏色、香、味、食素,以及四界;

Vaṇṇo gandho raso ojā, catasso cāpi dhātuyo;
已對照

由八法和合,便有「頭髮」之世俗;

Aṭṭhadhammasamodhānā, hoti kesāti sammuti;
已對照

正由它們分離,便無「頭髮」之世俗。

Tesaṃyeva vinibbhogā, natthi kesāti sammuti.
已對照

所以頭髮也只是八法聚而已;體毛等也是如此。而此中凡業等起的部分,它連同命根與性,也成為十法聚。然而依偏盛,[它]得名為「地界」「水界」。如是應依聚作意。

Tasmā kesāpi aṭṭhadhammakalāpamattameva. Tathā lomādayoti. Yo panettha kammasamuṭṭhāno koṭṭhāso, so jīvitindriyena ca bhāvena ca saddhiṃ dasadhammakalāpopi hoti. Ussadavasena pana pathavīdhātu āpodhātūti saṅkhaṃ gato. Evaṃ kalāpato manasikātabbā.
349已對照

三百四十九、「依碎析」者:因為於此身體中,以中等的量來攝持時,被碎為極微之分、成為細塵的地界,約有一斗(doṇa)之量。它被其半量的水界所聚攝、被火界所護持、被風界所支持,便不散開、不壞散;不散開、不壞散,便達到女、男的特徵等種種狀態的分別,並顯出微、粗、長、短、穩固、堅實等狀態。

349. Cuṇṇatoti imasmiṃ hi sarīre majjhimena pamāṇena pariggayhamānā paramāṇubhedasañcuṇṇā sukhumarajabhūtā pathavīdhātu doṇamattā siyā. Sā tato upaḍḍhappamāṇāya āpodhātuyā saṅgahitā, tejodhātuyā anupālitā vāyodhātuyā vitthambhitā na vikiriyati na viddhaṃsiyati, avikiriyamānā aviddhaṃsiyamānā anekavidhaṃ itthipurisaliṅgādibhāvavikappaṃ upagacchati, aṇuthūladīgharassathirakathinādibhāvañca pakāseti.
已對照

而此中,成液汁、作為黏結之行相的水界,住立於地、被火所護持、被風所支持,便不流出、不滲漏;不流出、不滲漏,便顯出處處豐滿之狀。

Yūsagatā ābandhanākārabhūtā panettha āpodhātu pathavīpatiṭṭhitā tejānupālitā vāyovitthambhitā na paggharati na parissavati, apaggharamānā aparissavamānā pīṇitapīṇitabhāvaṃ dasseti.
已對照

又此中,消化所食、所飲等的、作為暖熱之行相的、以熱為相的火界,住立於地、被水所聚攝、被風所支持,使這身遍熟,併為它帶來容色的圓滿。而這身被它遍熟,便不顯出腐爛之狀。

Asitapītādipācakā cettha usumākārabhūtā uṇhattalakkhaṇā tejodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā vāyovitthambhitā imaṃ kāyaṃ paripāceti, vaṇṇasampattiñcassa āvahati. Tāya ca pana paripācito ayaṃ kāyo na pūtibhāvaṃ dasseti.
已對照

又此中,隨佈於諸肢節、以動搖與支持為相的風界,住立於地、被水所聚攝、被火所護持,支持這身。而這身被它支持,便不倒下,端直而立。又被另一風界所推動,便在行、住、坐、臥的威儀中顯示錶,屈,伸,擺動手足。如是,這一界的機關,以女、男等狀態欺誑愚人,如幻術之色一般而轉起——如是應依碎析作意。

Aṅgamaṅgānusaṭā cettha samudīraṇavitthambhanalakkhaṇā vāyodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā tejānupālitā imaṃ kāyaṃ vitthambheti. Tāya ca pana vitthambhito ayaṃ kāyo na paripatati, ujukaṃ saṇṭhāti. Aparāya vāyodhātuyā samabbhāhato gamanaṭṭhānanisajjāsayanairiyāpathesu viññattiṃ dasseti, samiñjeti, sampasāreti, hatthapādaṃ lāḷeti. Evametaṃ itthipurisādibhāvena bālajanavañcanaṃ māyārūpasadisaṃ dhātuyantaṃ pavattatīti evaṃ cuṇṇato manasikātabbā.
350緬 1.362已對照

三百五十、「依相等」者:如是轉向四界——「地界以什麼為相?以什麼為味?以什麼為現起?」——之後,[應如是作意:]地界以堅硬為相,以住立為味,以領受為現起;水界以流動為相,以增益為味,以聚攝為現起;火界以熱為相,以遍熟為味,以給予柔軟為現起;風界以支持為相,以動搖為味,以推移為現起——如是應依相等作意。

350. Lakkhaṇāditoti pathavīdhātu kiṃ lakkhaṇā, kiṃ rasā, kiṃ paccupaṭṭhānāti evaṃ catassopi dhātuyo āvajjetvā pathavīdhātu kakkhaḷattalakkhaṇā, patiṭṭhānarasā, sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā. Āpodhātu paggharaṇalakkhaṇā, brūhanarasā, saṅgahapaccupaṭṭhānā. Tejodhātu uṇhattalakkhaṇā, paripācanarasā, maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā. Vāyodhātu vitthambhanalakkhaṇā, samudīraṇarasā. Abhinīhārapaccupaṭṭhānāti evaṃ lakkhaṇādito manasikātabbā.
351已對照

三百五十一、「依等起」者:為廣顯地界等而顯示的這些頭髮等四十二部分之中,胃中物、糞、膿、尿這四部分唯是時節等起的;淚、汗、唾、涕這四部分是時節與心等起的;消化所食等的火唯是業等起的;入息出息唯是心等起的;其餘一切都是四等起的——如是應依等起作意。

351. Samuṭṭhānatoti ye ime pathavīdhātuādīnaṃ vitthārato dassanavasena kesādayo dvācattālīsa koṭṭhāsā dassitā. Tesu udariyaṃ karīsaṃ pubbo muttanti ime cattāro koṭṭhāsā utusamuṭṭhānāva. Assu sedo kheḷo siṅghāṇikāti ime cattāro utucittasamuṭṭhānā. Asitādiparipācako tejo kammasamuṭṭhānova. Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāva. Avasesā sabbepi catusamuṭṭhānāti evaṃ samuṭṭhānato manasikātabbā.
352緬 1.363已對照

三百五十二、「依異性與一性」者:一切界依自相等而有異性。因為地界的相、味、現起是各別的,水界等的[相、味、現起]是另外的。如是,它們雖依相等、依業等起等而為異性,卻依色、大種、界、法、無常等而有一性。因為一切界由於不超越變壞之相,故為色;由於大顯現等理由,故為大種。

「由於大顯現等」者:因為這些界依大顯現、依與大怪物(mahābhūta)相似、依大維護、依大變異、依大性與存在性——由於這些理由而稱為大種(mahābhūta)。

此中,「依大顯現」者:因為這些[界]於非執受的相續中、於執受的相續中都顯現為大。它們於非執受的相續中——

「二十萬,又四萬[由旬],

以厚度計算,這大地據說即是這麼多。」——

以此等方式,[其]大顯現性已在佛隨唸的解說中說過了。

於執受的相續中,也依魚、龜、天、檀那婆(dānava)等的身體而顯現為大。因為這已被說過:「諸比丘,大海中有甚至百由旬的自體」等。

「依與大怪物相似」者:因為這些[界],猶如幻術師把本非摩尼的水變作摩尼而顯示,把本非黃金的土塊變作黃金而顯示;

又猶如[他]自身既非夜叉也非夜叉女,卻顯示夜叉之狀、夜叉女之狀;同樣,[這些界]自身本非青,卻顯示青的所造色;本非黃、非赤、非白,卻顯示[黃的、赤的、]白的所造色——如是依與幻術師這一大怪物相似,故為大種。

又猶如夜叉等大怪物所附著之人,它們的處所既不能在那人之內、也不能在其外被找到,而它們又並非不依那人而住;同樣,那些[界]也既不被發現為住在彼此之內、也不被發現為住在彼此之外,而又並非不互相依止而住——如是由於處所不可思議,也依與夜叉等大怪物相似,故為大種。又猶如稱為夜叉女的大怪物,以可意的顏色、形狀與舉動遮蔽自己的可怖之狀而欺誑眾生;同樣,這些[界]也在女、男的身體等之中,以可意的膚色、以可意的自身大小肢節的形狀、以及以可意的手、足、指、眉的舉動,遮蔽自己堅硬性等種種的自味與相而欺誑愚人,不讓[他們]看見自己的自性——如是由於欺誑性,也依與夜叉女這一大怪物相似,故為大種。

「依大維護」者:由於須以大的資具來維護。因為這些[界]須日日供給,以大的食物、衣著等而存在、轉起,故為大種;或者,是需大維護的存在,故也為大種。

「依大變異」者:因為這些[界]無論非執受的、執受的,都有大變異。此中,非執受的[界],其變異之大於劫壞時顯明;執受的[界],於界的擾動之時[顯明]。正是如此——

「從地面升起,直奔至梵天界,

是火的火焰,當世間被火所焚之時;

十萬俱胝輪圍合為一而溶解,

當世間被激動的水所毀滅之時;

十萬俱胝輪圍合為一而散滅,

當世間由風界的擾動而毀滅之時;

身體變得僵硬,[猶]如被木口所咬,

由於地界的擾動,它就如在木口[之中];

身體變得腐爛,[猶]如被腐口所咬,

由於水界的擾動,它就如在腐口[之中];

身體變得灼熱,[猶]如被火口所咬,

由於火界的擾動,它就如在火口[之中];

身體變得斷裂,[猶]如被刀口所咬,

由於風界的擾動,它就如在刀口[之中]。」

如是,是具大變異的存在,故為大種。

「依大性與存在性」者:因為這些[界]由於須以大精勤來攝持,故為大;由於是實有的,故為存在——依大性與存在性,故為大種。

如是,這一切界由於大顯現等理由而為大種。

而由於持有自相、由於取來苦、由於安置苦,又由於一切[界]都不超越界之相,故為界;由於持有自相,以及由於依自身剎那相應而持續,故為法;以盡之義為無常,以可怖之義為苦,以無實質之義為無我。

如是,一切[界]依色、大種、界、法、無常等而有一性——如是應依異性與一性作意。

352. Nānattekattatoti sabbāsampi dhātūnaṃ salakkhaṇādito nānattaṃ. Aññāneva hi pathavīdhātuyā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānāni. Aññāni āpodhātuādīnaṃ. Evaṃ lakkhaṇādivasena pana kammasamuṭṭhānādivasena ca nānattabhūtānampi etāsaṃ rūpamahābhūtadhātudhammaaniccādivasena ekattaṃ hoti. Sabbāpi hi dhātuyo ruppanalakkhaṇaṃ anatītattā rūpāni. Mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtāni.
Mahantapātubhāvādīhīti etā hi dhātuyo mahantapātubhāvato, mahābhūtasāmaññato, mahāparihārato, mahāvikārato, mahattā bhūtattā cāti imehi kāraṇehi mahābhūtānīti vuccanti.
Tattha mahantapātubhāvatoti etāni hi anupādinnasantānepi upādinnasantānepi mahantāni pātubhūtāni. Tesaṃ anupādinnasantāne –
Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;
Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharāti. –
Ādinā nayena mahantapātubhāvatā buddhānussatiniddese vuttāva.
Upādinnasantānepi macchakacchapadevadānavādisarīravasena mahantāneva pātubhūtāni. Vuttañhetaṃ ‘‘santi, bhikkhave, mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā’’tiādi.
Mahābhūtasāmaññatoti etāni hi yathā māyākāro amaṇiṃyeva udakaṃ maṇiṃ katvā dasseti, asuvaṇṇaṃyeva leḍḍuṃ suvaṇṇaṃ katvā dasseti.
Yathā ca sayaṃ neva yakkho na yakkhī samāno yakkhabhāvampi yakkhibhāvampi dasseti, evameva sayaṃ anīlāneva hutvā nīlaṃ upādārūpaṃ dassenti, apītāni alohitāni anodātāneva hutvā odātaṃ upādārūpaṃ dassentīti māyākāramahābhūtasāmaññato mahābhūtāni.
Yathā ca yakkhādīni mahābhūtāni yaṃ gaṇhanti, neva nesaṃ tassa anto na bahi ṭhānaṃ upalabbhati, na ca taṃ nissāya na tiṭṭhanti, evameva tānipi neva aññamaññassa anto na bahi ṭhitāni hutvā upalabbhanti, na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantīti acinteyyaṭṭhānatāya yakkhādimahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni. Yathā ca yakkhinīsaṅkhātāni mahābhūtāni manāpehi vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehi attano bhayānakabhāvaṃ paṭicchādetvā satte vañcenti, evameva etānipi itthipurisasarīrādīsu manāpena chavivaṇṇena manāpena attano aṅgapaccaṅgasaṇṭhānena manāpena ca hatthapādaṅgulibhamukavikkhepena attano kakkhaḷattādibhedaṃ sarasalakkhaṇaṃ paṭicchādetvā bālajanaṃ vañcenti, attano sabhāvaṃ daṭṭhuṃ na dentīti vañcakattena yakkhinīmahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni.
Mahāparihāratoti mahantehi paccayehi pariharitabbato. Etāni hi divase divase upanetabbattā mahantehi ghāsacchādanādīhi bhūtāni pavattānīti mahābhūtāni. Mahāparihārāni vā bhūtānītipi mahābhūtāni.
Mahāvikāratoti etāni hi anupādinnānipi upādinnānipi mahāvikārāni honti. Tattha anupādinnānaṃ kappavuṭṭhāne vikāramahattaṃ pākaṭaṃ hoti. Upādinnānaṃ dhātukkhobhakāle. Tathā hi –
Bhūmito vuṭṭhitā yāva, brahmalokā vidhāvati;
Acci accimato loke, ḍayhamānamhi tejasā.
Koṭisatasahassekaṃ, cakkavāḷaṃ vilīyati;
Kupitena yadā loko, salilena vinassati.
Koṭisatasahassekaṃ, cakkavāḷaṃ vikīrati;
Vāyodhātuppakopena, yadā loko vinassati.
Patthaddho bhavati kāyo, daṭṭho kaṭṭhamukhena vā;
Pathavīdhātuppakopena, hoti kaṭṭhamukheva so.
Pūtiyo bhavati kāyo, daṭṭho pūtimukhena vā;
Āpodhātuppakopena, hoti pūtimukheva so.
Santatto bhavati kāyo, daṭṭho aggimukhena vā;
Tejodhātuppakopena, hoti aggimukheva so.
Sañchinno bhavati kāyo, daṭṭho satthamukhena vā;
Vāyodhātuppakopena, hoti satthamukheva so.
Iti mahāvikārāni bhūtānīti mahābhūtāni.
Mahattā bhūtattā cāti etāni hi mahantāni mahatā vāyāmena pariggahetabbattā bhūtāni vijjamānattāti mahattā bhūtattā ca mahābhūtāni.
Evaṃ sabbāpetā dhātuyo mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtāni.
Salakkhaṇadhāraṇato pana dukkhādānato ca dukkhādhānato ca sabbāpi dhātulakkhaṇaṃ anatītattā dhātuyo. Salakkhaṇadhāraṇena ca attano khaṇānurūpadhāraṇena ca dhammā. Khayaṭṭhena aniccā. Bhayaṭṭhena dukkhā. Asārakaṭṭhena anattā.
Iti sabbāsampi rūpamahābhūtadhātudhammaaniccādivasena ekattanti evaṃ nānattekattato manasikātabbā.
353緬 1.365已對照

三百五十三、「依可分與不可分」者:這些[界]是俱生的,即使在最邊際的每一純八法聚等聚中,依位置也是不可分的;而依相則是可分的——如是應依可分與不可分作意。

353. Vinibbhogāvinibbhogatoti sahuppannāva etā ekekasmiṃ sabbapariyantime suddhaṭṭhakādikalāpepi padesena avinibbhuttā. Lakkhaṇena pana vinibbhuttāti evaṃ vinibbhogāvinibbhogato manasikātabbā.
354已對照

三百五十四、「依同分與異分」者:它們雖如是不可分,然而此中前二者由於重而為同分;後二者由於輕亦然;而前者與後者、後者與前者為異分——如是應依同分與異分作意。

354. Sabhāgavisabhāgatoti evaṃ avinibbhuttāsu cāpi etāsu purimā dve garukattā sabhāgā. Tathā pacchimā lahukattā. Purimā pana pacchimāhi pacchimā ca purimāhi visabhāgāti evaṃ sabhāgavisabhāgato manasikātabbā.
355已對照

三百五十五、「依內與外的區別」者:內的諸界是識的依處、表、根的依止,具威儀,是四等起的;外的則是與所說相反的方式——如是應依內與外的區別作意。

355. Ajjhattikabāhiravisesatoti ajjhattikā dhātuyo viññāṇavatthuviññattiindriyānaṃ nissayā honti, sairiyāpathā, catusamuṭṭhānā. Bāhirā vuttaviparītappakārāti evaṃ ajjhattikabāhiravisesato manasikātabbā.
356已對照

三百五十六、「依攝」者:業等起的地界與業等起的其餘[界]同為一攝,因為等起沒有異性。同樣,心等等起的[界]與心等等起的[界同為一攝]——如是應依攝作意。

356. Saṅgahatoti kammasamuṭṭhānā pathavīdhātu kammasamuṭṭhānāhi itarāhi ekasaṅgahā hoti samuṭṭhānanānattābhāvato. Tathā cittādisamuṭṭhānā cittādisamuṭṭhānāhīti evaṃ saṅgahato manasikātabbā.
357已對照

三百五十七、「依緣」者:地界被水所聚攝、被火所護持、被風所支持,成為[其餘]三大種的住立而為緣;水界住立於地、被火所護持、被風所支持,成為[其餘]三大種的黏結而為緣;火界住立於地、被水所聚攝、被風所支持,成為[其餘]三大種的遍熟而為緣;風界住立於地、被水所聚攝、被火所遍熟,成為[其餘]三大種的支持而為緣——如是應依緣作意。

357. Paccayatoti pathavīdhātu āposaṅgahitā tejoanupālitā vāyovitthambhitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā paccayo hoti. Āpodhātu pathavīpatiṭṭhitā tejoanupālitā vāyovitthambhitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ ābandhanaṃ hutvā paccayo hoti. Tejodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā vāyovitthambhitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ paripācanaṃ hutvā paccayo hoti. Vāyodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā tejoparipācitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ vitthambhanaṃ hutvā paccayo hotīti evaṃ paccayato manasikātabbā.
358已對照

三百五十八、「依無專注」者:又此中,地界不知道「我是地界」,或「我成為[其餘]三大種的住立而為緣」;其餘三[界]也不知道「地界成為我們的住立而為緣」。一切處都是這個方式——如是應依無專注作意。

358. Asamannāhāratoti pathavīdhātu cettha ‘‘ahaṃ pathavīdhātū’’ti vā, ‘‘tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā paccayo homī’’ti vā na jānāti. Itarānipi tīṇi ‘‘amhākaṃ pathavīdhātu patiṭṭhā hutvā paccayo hotī’’ti na jānanti. Esa nayo sabbatthāti evaṃ asamannāhārato manasikātabbā.
359緬 1.366已對照

三百五十九、「依緣的分別(paccayavibhāgato)」者:因為諸界有業、心、食、時節這四種緣。此中,對業等起的[諸界],唯業是緣,心等不是;對心等等起的[諸界],也唯心等是緣,其餘的不是。又,對業等起的[諸界],業是令生緣;對其餘的[諸界],[業]依間接的方式(pariyāyato)是親依止緣。對心等起的[諸界],心是令生緣;對其餘的[諸界],是後生緣、有緣與不離去緣。對食等起的[諸界],食是令生緣;對其餘的[諸界],是食緣、有緣與不離去緣。對時節等起的[諸界],時節是令生緣;對其餘的[諸界],是有緣與不離去緣。業等起的大種,是業等起諸大種的緣,也是心等等起[諸大種]的緣。心等起的、食等起的[大種]也是如此。時節等起的大種,是時節等起諸大種的緣,也是業等等起[諸大種]的緣。

此中,業等起的地界,對業等起的其餘[三界],依俱生、相互、依止、有、不離去的方式以及依住立的方式而為緣,不依令生的方式。對其餘三相續的大種,依依止、有、不離去的方式而為緣,不依住立的方式,不依令生的方式。而此中水界,對其餘三[界],依俱生等方式以及依黏結的方式而為緣,不依令生的方式。對其餘三相續的[大種],唯依依止緣、有緣、不離去緣的方式[而為緣],不依黏結的方式,不依令生的方式。此中火界,對其餘三[界],依俱生等方式以及依遍熟的方式而為緣,不依令生的方式。對其餘三相續的[大種],唯依依止緣、有緣、不離去緣的方式[而為緣],不依遍熟的方式,不依令生的方式。此中風界,對其餘三[界],依俱生等方式以及依支持的方式而為緣,不依令生的方式。對其餘三相續的[大種],唯依依止緣、有緣、不離去緣的方式[而為緣],不依支持的方式,不依令生的方式。於心、食、時節等起的地界等,也是這個方法。

如是,於這些依俱生等緣而轉起的諸界中——

依一[界]而有三[界],依三[界]而有一[界],各以四種方式;

依兩界而有兩界,以六種方式轉起。

因為於地[界]等中,依每一[界],其餘三[界]、三[界][轉起]——如是依一而有三,以四種方式轉起。同樣,地界等中的每一[界],依其餘三[界]、三[界][轉起]——如是依三而有一,以四種方式轉起。而依前兩[界]有後兩[界],依後兩[界]有前兩[界];依第一與第三有第二與第四,依第二與第四有第一與第三;依第一與第四有第二與第三,依第二與第三有第一與第四——如是依兩界而有兩界,以六種方式轉起。

其中,地界在前進、返回等時,是壓下的緣;那[地界]為水界所隨行,是安立[足]的緣。而為地界所隨行的水界,是放下[足]的緣。為風界所隨行的火界,是舉[足]的緣。為火界所隨行的風界,是移前與橫移的緣——應如是依緣的分別而作意。

因為如是依語義等作意者,諸界也由一一門而顯明。對它們一再轉向、作意時,便依所說的方式生起近行定。而這[定]由於依辨定四界之智的威力而生起,便稱為「四界差別」。

359. Paccayavibhāgatoti dhātūnaṃ hi kammaṃ, cittaṃ, āhāro, utūti cattāro paccayā. Tattha kammasamuṭṭhānānaṃ kammameva paccayo hoti, na cittādayo. Cittādisamuṭṭhānānampi cittādayova paccayā honti, na itare. Kammasamuṭṭhānānañca kammaṃ janakapaccayo hoti, sesānaṃ pariyāyato upanissayapaccayo hoti. Cittasamuṭṭhānānaṃ cittaṃ janakapaccayo hoti, sesānaṃ pacchājātapaccayo atthipaccayo avigatapaccayo ca. Āhārasamuṭṭhānānaṃ āhāro janakapaccayo hoti, sesānaṃ āhārapaccayo atthipaccayo avigatapaccayo ca. Utusamuṭṭhānānaṃ utu janakapaccayo hoti, sesānaṃ atthipaccayo avigatapaccayo ca. Kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūtaṃ kammasamuṭṭhānānampi mahābhūtānaṃ paccayo hoti cittādisamuṭṭhānānampi. Tathā cittasamuṭṭhānaṃ, āhārasamuṭṭhānaṃ. Utusamuṭṭhānaṃ mahābhūtaṃ utusamuṭṭhānānampi mahābhūtānaṃ paccayo hoti kammādisamuṭṭhānānampi.
Tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātu kammasamuṭṭhānānaṃ itarāsaṃ sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena ceva patiṭṭhāvasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatimahābhūtānaṃ nissayaatthiavigatavasena paccayo hoti, na patiṭṭhāvasena na janakavasena. Āpodhātu cettha itarāsaṃ tiṇṇaṃ sahajātādivasena ceva ābandhanavasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatikānaṃ nissayaatthiavigatapaccayavaseneva, na ābandhanavasena na janakavasena. Tejodhātupettha itarāsaṃ tiṇṇaṃ sahajātādivasena ceva paripācanavasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatikānaṃ nissayaatthiavigatapaccayavaseneva, na paripācanavasena, na janakavasena. Vāyodhātupettha itarāsaṃ tiṇṇaṃ sahajātādivasena ceva vitthambhanavasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatikānaṃ nissayaatthiavigatapaccayavaseneva, na vitthambhanavasena, na janakavasena. Cittaāhārautusamuṭṭhānapathavīdhātuādīsupi eseva nayo.
Evaṃ sahajātādipaccayavasappavattāsu ca panetāsu dhātūsu –
Ekaṃ paṭicca tisso, catudhā tisso paṭicca eko ca;
Dve dhātuyo paṭicca, dve chaddhā sampavattanti.
Pathavīādīsu hi ekekaṃ paṭicca itarā tisso tissoti evaṃ ekaṃ paṭicca tisso catudhā sampavattanti. Tathā pathavīdhātuādīsu ekekā itarā tisso tisso paṭiccāti evaṃ tisso paṭicca ekā catudhā sampavattati. Purimā pana dve paṭicca pacchimā, pacchimā ca dve paṭicca purimā, paṭhamatatiyā paṭicca dutiyacatutthā, dutiyacatutthā paṭicca paṭhamatatiyā, paṭhamacatutthā paṭicca dutiyatatiyā, dutiyatatiyā paṭicca paṭhamacatutthāti evaṃ dve dhātuyo paṭicca dve chadhā sampavattanti.
Tāsu pathavīdhātu abhikkamapaṭikkamādikāle uppīḷanassa paccayo hoti. Sāva āpodhātuyā anugatā patiṭṭhāpanassa. Pathavīdhātuyā pana anugatā āpodhātu avakkhepanassa. Vāyodhātuyā anugatā tejodhātu uddharaṇassa. Tejodhātuyā anugatā vāyodhātu atiharaṇavītiharaṇānaṃ paccayo hotīti evaṃ paccayavibhāgato manasikātabbā.
Evaṃ vacanatthādivasena manasi karontassāpi hi ekekena mukhena dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati. Svāyaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vavatthāpakassa ñāṇassānubhāvena uppajjanato catudhātuvavatthānantveva saṅkhaṃ gacchati.
360已對照

三百六十、而致力於這四界差別的比丘,深入空性,揭除眾生想。他由於已揭除眾生想,不再分別猛獸、夜叉、羅剎等,便堪忍怖畏與驚駭,堪忍不樂與樂,於可喜與不可喜中不陷入欣喜與沮喪。他又有大慧,或以不死為終點,或以善趣為歸趣。

這有如是大威力、為成千殊勝瑜伽者所遊戲的,

四界差別,智者應當常常修習。

這是四界差別之修習的解說。

360. Idañca pana catudhātuvavatthānaṃ anuyutto bhikkhu suññataṃ avagāhati, sattasaññaṃ samugghāteti. So sattasaññāya samūhatattā vāḷamigayakkharakkhasādivikappaṃ anāvajjamāno bhayabheravasaho hoti, aratiratisaho, na iṭṭhāniṭṭhesu ugghātanigghātaṃ pāpuṇāti. Mahāpañño ca pana hoti amatapariyosāno vā sugatiparāyano vāti.
Evaṃ mahānubhāvaṃ, yogivarasahassa kīḷitaṃ etaṃ;
Catudhātuvavatthānaṃ, niccaṃ sevetha medhāvīti.
Ayaṃ catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso.
361緬 1.368已對照

三百六十一、至此,為顯示定的詳說與修習方法,曾以「什麼是定?依何義為定?」等方式作了諸問,其中對「應如何修習」這一句依一切行相的義釋,已經完畢。

361. Ettāvatā ca yaṃ samādhissa vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetuṃ ‘‘ko samādhi, kenaṭṭhena samādhī’’tiādinā nayena pañhākammaṃ kataṃ, tattha ‘‘kathaṃ bhāvetabbo’’ti imassa padassa sabbappakārato atthavaṇṇanā samattā hoti.
已對照

因為此處所意指的定唯有兩種:近行定與安止定。此中,於十種業處中,以及於安止的前分諸心中的一境性,是近行定;於其餘諸業處中的心一境性,是安止定。由於已修習了那些業處,那兩種[定]也就都已修習了。因此說:「對『應如何修習』這一句依一切行相的義釋,已經完畢。」

Duvidhoyeva hayaṃ idha adhippeto upacārasamādhi ceva appanāsamādhi ca. Tattha dasasu kammaṭṭhānesu, appanāpubbabhāgacittesu ca ekaggatā upacārasamādhi. Avasesakammaṭṭhānesu cittekaggatā appanāsamādhi. So duvidhopi tesaṃ kammaṭṭhānānaṃ bhāvitattā bhāvito hoti. Tena vuttaṃ ‘‘kathaṃ bhāvetabboti imassa padassa sabbappakārato atthavaṇṇanā samattā’’ti.
已對照

定的功德利益論

Samādhiānisaṃsakathā
362緬 1.369已對照

三百六十二、而所說的「定的修習有什麼功德利益」,此中,定的修習的功德利益有現法樂住等五種。即:那些漏盡的阿羅漢[想著]「我們要入定,以一境之心安樂地度過一日」而修習定,對他們來說,安止定的修習具有現法樂住的功德利益。因此世尊說:「然而純陀,在聖者之律中,這些並不稱為諸削減;在聖者之律中,這些稱為諸現法樂住。」(《中部》1.82)

對於從等至出起、[想著]「我們要以得定之心修觀」而修習的有學與凡夫來說,安止定的修習由於是觀的近因,近行定的修習也依在擁擠處得到空隙的方式,都具有觀的功德利益。因此世尊說:「諸比丘,你們要修習定;諸比丘,得定的比丘如實了知。」(《相應部》3.5)

而那些人生起八等至之後,入作為神通之基礎的禪那,從等至出起,希求以「一身能變成多身」等方式所說的諸神通而令它們生起;對他們來說,當有其因時,安止定的修習由於是神通的近因,便具有神通的功德利益。因此世尊說:「他為證知、作證而使心轉向任何應以證知作證之法,當有其因時,便於彼彼[法]上達到親證之能。」(《中部》3.158;《增支部》3.102)

那些禪那未退失的凡夫,無論是[想著]「我們要生於梵天界」而希求生於梵天界,或者並不希求,只要不從定退失,對他們來說,安止定的修習由於帶來殊勝之有,便具有殊勝之有的功德利益。因此世尊說:「修習下品的初禪後,生於何處?生於梵眾天諸天的同伴中。」等(《分別論》1024)

而近行定的修習,也必定帶來欲界善趣中的殊勝之有。

而那些聖者生起八等至之後,[想著]「我們要入滅盡定,七日無心,就在現法中達到滅、[即]涅槃而安樂地住」而修習定,對他們來說,安止定的修習具有滅的功德利益。因此[法將]說:「以十六智行、九定行而有的自在之慧,是滅盡定之智。」(《無礙解道》1.34)

如是,定的修習的這功德利益有現法樂住等五種——

「因此,於有非一功德利益、能滌除煩惱垢的

定的修習之致力,智者不應放逸。」

362. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘samādhibhāvanāya ko ānisaṃso’’ti, tattha diṭṭhadhammasukhavihārādipañcavidho samādhibhāvanāya ānisaṃso. Tathā hi ye arahanto khīṇāsavā samāpajjitvā ekaggacittā sukhaṃ divasaṃ viharissāmāti samādhiṃ bhāventi, tesaṃ appanāsamādhibhāvanā diṭṭhadhammasukhavihārānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā ‘‘na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti. Diṭṭhadhammasukhavihārā ete ariyassa vinaye vuccantī’’ti (ma. ni. 1.82).
Sekkhaputhujjanānaṃ samāpattito vuṭṭhāya samāhitena cittena vipassissāmāti bhāvayataṃ vipassanāya padaṭṭhānattā appanāsamādhibhāvanāpi sambādhe okāsādhigamanayena upacārasamādhibhāvanāpi vipassanānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā ‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha. Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5).
Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya ekopi hutvā bahudhā hotīti vuttanayā abhiññāyo patthento nibbattenti, tesaṃ sati sati āyatane abhiññāpadaṭṭhānattā appanāsamādhibhāvanā abhiññānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘so yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane’’ti (ma. ni. 3.158; a. ni. 3.102).
Ye aparihīnajjhānā brahmaloke nibbattissāmāti brahmalokūpapattiṃ patthentā apatthayamānā vāpi puthujjanā samādhito na parihāyanti, tesaṃ bhavavisesāvahattā appanāsamādhibhāvanā bhavavisesānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ parittaṃ bhāvetvā kattha upapajjanti. Brahmapārisajjānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjantī’’tiādi (vibha. 1024).
Upacārasamādhibhāvanāpi pana kāmāvacarasugatibhavavisesaṃ āvahatiyeva.
Ye pana ariyā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā satta divasāni acittā hutvā diṭṭheva dhamme nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmāti samādhiṃ bhāventi, tesaṃ appanāsamādhibhāvanā nirodhānisaṃsā hoti. Tenāha – ‘‘soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.34).
Evamayaṃ diṭṭhadhammasukhavihārādi pañcavidho samādhibhāvanāya ānisaṃso –
‘‘Tasmā nekānisaṃsamhi, kilesamalasodhane;
Samādhibhāvanāyoge, nappamajjeyya paṇḍito’’ti.
363已對照

三百六十三、至此,在依「有慧之人安住於戒」這一偈、以戒定慧為門所教說的清淨道中,定也已闡明瞭。

363. Ettāvatā ca ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti imissā gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge samādhipi paridīpito hoti.
已對照

如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已對照

名為〈定的解說〉的

Samādhiniddeso nāma
已對照

第十一章[終]。

Ekādasamo paricchedo.
364緬 1.370已對照

三百六十四、第一是〈戒的解說〉;第二是〈頭陀支的解說〉;第三是〈取業處的解說〉;第四是〈地遍的解說〉;第五是〈餘遍的解說〉;第六是〈不淨的解說〉;第七是〈六隨唸的解說〉;第八是〈其餘隨唸的解說〉;第九是〈梵住的解說〉;第十是〈無色的解說〉;〈厭想與界差別二者的解說〉是第十一。

364. Paṭhamo sīlaniddeso. Dutiyo dhutaṅganiddeso;. Tatiyo kammaṭṭhānaggahaṇaniddeso. Catuttho pathavīkasiṇaniddeso. Pañcamo sesakasiṇaniddeso. Chaṭṭho asubhaniddeso. Sattamo chaanussatiniddeso. Aṭṭhamo sesānussatiniddeso. Navamo brahmavihāraniddeso. Dasamo āruppaniddeso. Paṭikkūlasaññādhātuvavatthānadvayaniddeso ekādasamoti.
已對照

《清淨道論》第一冊,終。

Visuddhimaggassa paṭhamo bhāgo niṭṭhito.