快樂巴利palinanda.cc

中部第85經 · 菩提王子經 Bodhirājakumārasuttaṃ

本經目錄五、菩提王子經

324PTS 2.92緬 2.278已對照

五、菩提王子經

三二四、如是我聞——一時,世尊住在跋伽(Bhaggā)[國]中,鱷魚山(Susumāragira)貝薩迦羅林(Bhesakaḷāvana)的鹿野苑(Migadāya)。那時,菩提王子(Bodhi rājakumāra)有一座名叫紅蓮(Kokanada)的殿樓(pāsāda),剛建成不久,還不曾有沙門、婆羅門或任何人類居住過。於是,菩提王子召喚珊闍迦子青年(Sañjikāputta māṇava)——“來,珊闍迦子賢友,你前往世尊之處;到了之後,以我的名義以頭禮敬世尊雙足,問候[世尊]少病、少惱、起居輕利、有力、安樂而住:‘尊者,菩提王子以頭禮敬世尊雙足,問候[世尊]少病、少惱、起居輕利、有力、安樂而住。’並且這樣說:‘尊者,願世尊與比丘僧團一起接受菩提王子明日的飲食。’”“是的,尊師。”珊闍迦子青年應諾菩提王子之後,來到世尊之處;到了之後,與世尊互相問候。互相問候、交談了一番愉快而值得憶念的話之後,坐在一旁。坐在一旁的珊闍迦子青年對世尊這樣說——“菩提王子以頭禮敬喬達摩尊師的雙足,問候[尊師]少病、少惱、起居輕利、有力、安樂而住;並且這樣說:‘願喬達摩尊師與比丘僧團一起接受菩提王子明日的飲食。’”世尊以默然表示接受。於是,珊闍迦子青年知道世尊已接受,便從座而起,來到菩提王子之處;到了之後,對菩提王子這樣說——“我們已依尊師的話對那位喬達摩尊師說了——‘菩提王子以頭禮敬喬達摩尊師的雙足,問候[尊師]少病、少惱、起居輕利、有力、安樂而住;並且這樣說:願喬達摩尊師與比丘僧團一起接受菩提王子明日的飲食。’而沙門喬達摩已經接受了。”

324. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Tena kho pana samayena bodhissa rājakumārassa kokanado [kokanudo (syā. kaṃ. ka.)] nāma pāsādo acirakārito hoti anajjhāvuṭṭho samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena. Atha kho bodhi rājakumāro sañjikāputtaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, samma sañjikāputta, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vanda, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha – ‘bodhi, bhante, rājakumāro bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’ti. Evañca vadehi – ‘adhivāsetu kira, bhante, bhagavā bodhissa rājakumārassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’’ti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho sañjikāputto māṇavo bodhissa rājakumārassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho sañjikāputto māṇavo bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘bodhi kho [bodhi bho gotama (sī. syā. kaṃ. pī.)] rājakumāro bhoto gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati. Evañca vadeti – ‘adhivāsetu kira bhavaṃ gotamo bodhissa rājakumārassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’’’ti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho sañjikāputto māṇavo bhagavato adhivāsanaṃ viditvā uṭṭhāyāsanā yena bodhi rājakumāro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bodhiṃ rājakumāraṃ etadavoca – ‘‘avocumha bhoto vacanena taṃ bhavantaṃ gotamaṃ – ‘bodhi kho rājakumāro bhoto gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchati. Evañca vadeti – adhivāsetu kira bhavaṃ gotamo bodhissa rājakumārassa svātanāya bhattaṃ saddhiṃ bhikkhusaṅghenā’ti. Adhivuṭṭhañca pana samaṇena gotamenā’’ti.
325緬 2.279已對照

三二五、於是,那一夜過後,菩提王子在自己的住處備辦了上妙的嚼食、噉食,又令人以白布鋪覆紅蓮殿樓,直到最下一級臺階(pacchimasopānakaḷevara),然後召喚珊闍迦子青年——“來,珊闍迦子賢友,你前往世尊之處;到了之後,向世尊通報時間:‘尊者,是時候了,飲食已經備好。’”“是的,尊師。”珊闍迦子青年應諾菩提王子之後,來到世尊之處;到了之後,向世尊通報時間:“喬達摩尊師,是時候了,飲食已經備好。”於是,世尊在上午穿好[下衣],取了缽與衣,來到菩提王子的住處。那時,菩提王子正站在門屋之外,等候著世尊。菩提王子遠遠地看見世尊走來;看見之後,便上前迎接,禮敬世尊,讓世尊在前,來到紅蓮殿樓。於是,世尊依著最下一級臺階站住了。於是,菩提王子對世尊這樣說——“尊者,願世尊踏上這些布,願善逝踏上這些布,那將長久為我帶來利益與安樂。”這樣說時,世尊默然。第二次……乃至……第三次,菩提王子對世尊這樣說——“尊者,願世尊踏上這些布,願善逝踏上這些布,那將長久為我帶來利益與安樂。”

325. Atha kho bodhi rājakumāro tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā, kokanadañca pāsādaṃ odātehi dussehi santharāpetvā yāva pacchimasopānakaḷevarā [kaḷebarā (sī.)], sañjikāputtaṃ māṇavaṃ āmantesi – ‘‘ehi tvaṃ, samma sañjikāputta, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā bhagavato kālaṃ ārocehi – ‘kālo, bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’’nti. ‘‘Evaṃ, bho’’ti kho sañjikāputto māṇavo bodhissa rājakumārassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato kālaṃ ārocesi – ‘‘kālo, bho gotama, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena bodhissa rājakumārassa nivesanaṃ tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena bodhi rājakumāro bahidvārakoṭṭhake ṭhito hoti bhagavantaṃ āgamayamāno. Addasā kho bodhi rājakumāro bhagavantaṃ dūratova āgacchantaṃ. Disvāna paccuggantvā bhagavantaṃ abhivādetvā purakkhatvā yena kokanado pāsādo tenupasaṅkami. Atha kho bhagavā pacchimaṃ sopānakaḷevaraṃ nissāya aṭṭhāsi. Atha kho bodhi rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhiruhatu [abhirūhatu (syā. kaṃ. pī.) akkamatu (cūḷava. 268)], bhante, bhagavā dussāni, abhiruhatu sugato dussāni; yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti. Evaṃ vutte, bhagavā tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho…pe… tatiyampi kho bodhi rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘abhiruhatu, bhante, bhagavā. Dussāni, abhiruhatu sugato dussāni; yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti.
326PTS 2.93已對照

三二六、於是,世尊看了具壽阿難一眼。於是,具壽阿難對菩提王子這樣說——“王子,請把這些布收起來。世尊不會踩踏布毯(celapaṭikā)。如來是在悲憫後來的人們。”於是,菩提王子令人收起了布,在紅蓮殿樓上層敷設了座位。於是,世尊登上紅蓮殿樓,與比丘僧團一起坐在所敷設的座位上。於是,菩提王子以上妙的嚼食、噉食親手奉侍以佛陀為首的比丘僧團,使之飽足滿意。當世尊食畢,手已離缽時,菩提王子取了一個低座,坐在一旁。坐在一旁的菩提王子對世尊這樣說——“尊者,我是這樣想的:‘不能以樂來證得樂,樂是要以苦來證得的。’”

326. Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ apalokesi. Atha kho āyasmā ānando bodhiṃ rājakumāraṃ etadavoca – ‘‘saṃharatu, rājakumāra, dussāni; na bhagavā celapaṭikaṃ [celapattikaṃ (sī. pī.)] akkamissati. Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatī’’ti [apaloketīti (sabbattha)]. Atha kho bodhi rājakumāro dussāni saṃharāpetvā uparikokanadapāsāde [uparikokanade pāsāde (sī. pī. vinayeca), uparikokanade (syā. kaṃ.)] āsanāni paññapesi. Atha kho bhagavā kokanadaṃ pāsādaṃ abhiruhitvā paññatte āsane nisīdi saddhiṃ bhikkhusaṅghena. Atha kho bodhi rājakumāro buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho bodhi rājakumāro bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ aññataraṃ nīcaṃ āsanaṃ gahetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho bodhi rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘mayhaṃ kho, bhante, evaṃ hoti – ‘na kho sukhena sukhaṃ adhigantabbaṃ, dukkhena kho sukhaṃ adhigantabba’’’nti.
327緬 2.280已對照

三二七、“王子,我在正覺之前、尚未現等覺、仍是菩薩之時,也曾這樣想——‘不能以樂來證得樂,樂是要以苦來證得的。’王子,後來,我還年輕,[發]甚是黑亮,具足賢善的青春,正當第一期年歲,在父母不願、淚流滿面、哭泣[之中],剃除了鬚髮,披上袈裟衣,從家出家而入非家。如是出家之後,我為求何者是善(kiṃ kusalagavesī)、遍求無上寂靜殊勝之處(anuttaraṃ santivarapada),便前往阿羅邏·迦羅摩(Āḷāra Kālāma)之處。到了之後,我對阿羅邏·迦羅摩這樣說——‘迦羅摩賢友,我願在這法與律中行梵行。’王子,這樣說時,阿羅邏·迦羅摩對我這樣說——‘具壽請住下;這法是這樣的:有智之人在其中不久便能以自己的證智作證、成就其自己老師的[所證]而住。’王子,我不久、很快便通曉了那法。王子,我僅以那樣動動嘴唇、復說言語的程度,便說著知論(ñāṇavāda)與長老論(theravāda),並且我自己與別人都自稱‘我知、我見’。王子,那時我心裡這樣想——‘阿羅邏·迦羅摩宣說這法“我以自己的證智作證、成就而住”,並不只是以單單的信;阿羅邏·迦羅摩必定是知著、見著這法而住的。’

327. ‘‘Mayhampi kho, rājakumāra, pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi – ‘na kho sukhena sukhaṃ adhigantabbaṃ, dukkhena kho sukhaṃ adhigantabba’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, aparena samayena daharova samāno susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṃ mātāpitūnaṃ assumukhānaṃ rudantānaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajiṃ. So evaṃ pabbajito samāno kiṃkusalagavesī [kiṃkusalaṃgavesī (ka.)] anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘icchāmahaṃ, āvuso kālāma, imasmiṃ dhammavinaye brahmacariyaṃ caritu’nti. Evaṃ vutte, rājakumāra, āḷāro kālāmo maṃ etadavoca – ‘viharatāyasmā, tādiso ayaṃ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṃ ācariyakaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ pariyāpuṇiṃ. So kho ahaṃ, rājakumāra, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca vadāmi, theravādañca jānāmi passāmīti ca paṭijānāmi, ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho āḷāro kālāmo imaṃ dhammaṃ kevalaṃ saddhāmattakena sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti; addhā āḷāro kālāmo imaṃ dhammaṃ jānaṃ passaṃ viharatī’ti.
緬 2.281已對照

“王子,於是我便前往阿羅邏·迦羅摩之處;到了之後,我對阿羅邏·迦羅摩這樣說——‘迦羅摩賢友,您是到什麼程度而宣說“我以自己的證智作證、成就這法而住”的呢?’王子,這樣說時,阿羅邏·迦羅摩宣說了無所有處。王子,那時我心裡這樣想——‘不只是阿羅邏·迦羅摩有信,我也有信;不只是阿羅邏·迦羅摩有精進……乃至……念……定……慧,我也有慧。我何不為了作證阿羅邏·迦羅摩所宣說“我以自己的證智作證、成就而住”的那個法,而致力精勤呢?’王子,我不久、很快便以自己的證智作證、成就那法而住了。王子,於是我便前往阿羅邏·迦羅摩之處;到了之後,我對阿羅邏·迦羅摩這樣說——‘迦羅摩賢友,您是到這個程度而宣說以自己的證智作證、成就這法的嗎?’‘賢友,我正是到這個程度而宣說以自己的證智作證、成就這法的。’‘賢友,我也是到這個程度而以自己的證智作證、成就這法而住的。’‘賢友,我們有所得啊!賢友,我們所得甚善啊——我們竟見到具壽這樣的同梵行者(sabrahmacārī)。如是,我以自己的證智作證、成就而宣說的那個法,您也以自己的證智作證、成就而住;您以自己的證智作證、成就而住的那個法,我也以自己的證智作證、成就而宣說。如是,我所知的那個法,您也知;您所知的那個法,我也知。如是,我怎樣,您也怎樣;您怎樣,我也怎樣。賢友,來吧,如今我們兩人一同統領這個眾(gaṇa)。’王子,如是,阿羅邏·迦羅摩身為我的老師,卻把身為弟子的我安立在與自己完全平等[的地位],並且以隆重的供養供養我。王子,那時我心裡這樣想——‘這法不導向厭離、不[導向]離貪、不[導向]滅、不[導向]寂止、不[導向]證智、不[導向]正覺、不[導向]涅槃,而只[導向]無所有處之生。’王子,我便不滿足於那法,厭離那法而離去了。

‘‘Atha khvāhaṃ, rājakumāra, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā no, āvuso kālāma, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti [upasampajja pavedesīti (sī. syā. kaṃ. pī.)]? Evaṃ vutte, rājakumāra, āḷāro kālāmo ākiñcaññāyatanaṃ pavedesi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho āḷārasseva kālāmassa atthi saddhā, mayhaṃpatthi saddhā; na kho āḷārasseva kālāmassa atthi vīriyaṃ…pe… sati… samādhi… paññā, mayhaṃpatthi paññā. Yaṃnūnāhaṃ yaṃ dhammaṃ āḷāro kālāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṃ. Atha khvāhaṃ, rājakumāra, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā āḷāraṃ kālāmaṃ etadavocaṃ – ‘ettāvatā no, āvuso kālāma, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti? ‘Ettāvatā kho ahaṃ, āvuso, imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemī’ti. ‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti. ‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṃ no, āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ passāma. Iti yāhaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi, taṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi. Yaṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi, tamahaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi. Iti yāhaṃ dhammaṃ jānāmi taṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi; yaṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi tamahaṃ dhammaṃ jānāmi. Iti yādiso ahaṃ, tādiso tuvaṃ; yādiso tuvaṃ tādiso ahaṃ. Ehi dāni, āvuso, ubhova santā imaṃ gaṇaṃ pariharāmā’ti. Iti kho, rājakumāra, āḷāro kālāmo ācariyo me samāno (attano) [( ) natthi (sī. syā. kaṃ. pī.)] antevāsiṃ maṃ samānaṃ attanā [attano (sī. pī.)] samasamaṃ ṭhapesi, uḷārāya ca maṃ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘nāyaṃ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, taṃ dhammaṃ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṃ.
328緬 2.282已對照

三二八、“王子,我為求何者是善、遍求無上寂靜殊勝之處,便前往鬱陀迦·羅摩子(Udaka Rāmaputta)之處;到了之後,我對鬱陀迦·羅摩子這樣說——‘賢友,我願在這法與律中行梵行。’王子,這樣說時,鬱陀迦·羅摩子對我這樣說——‘具壽請住下;這法是這樣的:有智之人在其中不久便能以自己的證智作證、成就其自己老師的[所證]而住。’王子,我不久、很快便通曉了那法。王子,我僅以那樣動動嘴唇、復說言語的程度,便說著知論與長老論,並且我自己與別人都自稱‘我知、我見’。王子,那時我心裡這樣想——‘羅摩(Rāma)宣說這法“我以自己的證智作證、成就而住”,並不只是以單單的信;羅摩必定是知著、見著這法而住過的。’王子,於是我便前往鬱陀迦·羅摩子之處;到了之後,我對鬱陀迦·羅摩子這樣說——‘賢友,羅摩是到什麼程度而宣說“我以自己的證智作證、成就這法而住”的呢?’王子,這樣說時,鬱陀迦·羅摩子宣說了非想非非想處。王子,那時我心裡這樣想——‘不只是羅摩曾有信,我也有信;不只是羅摩曾有精進……乃至……念……定……慧,我也有慧。我何不為了作證羅摩所宣說“我以自己的證智作證、成就而住”的那個法,而致力精勤呢?’王子,我不久、很快便以自己的證智作證、成就那法而住了。

328. ‘‘So kho ahaṃ, rājakumāra, kiṃkusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno yena udako [uddako (sī. syā. kaṃ. pī.)] rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘icchāmahaṃ, āvuso [āvuso rāma (sī. syā. kaṃ. ka.) passa ma. ni. 1.278 pāsarāsisutte], imasmiṃ dhammavinaye brahmacariyaṃ caritu’nti. Evaṃ vutte, rājakumāra, udako rāmaputto maṃ etadavoca – ‘viharatāyasmā, tādiso ayaṃ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṃ ācariyakaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ pariyāpuṇiṃ. So kho ahaṃ, rājakumāra, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca vadāmi, theravādañca jānāmi passāmīti ca paṭijānāmi, ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho rāmo imaṃ dhammaṃ kevalaṃ saddhāmattakena sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesi; addhā rāmo imaṃ dhammaṃ jānaṃ passaṃ vihāsī’ti. Atha khvāhaṃ, rājakumāra, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘kittāvatā no, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti? Evaṃ vutte, rājakumāra, udako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatanaṃ pavedesi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho rāmasseva ahosi saddhā, mayhaṃpatthi saddhā; na kho rāmasseva ahosi vīriyaṃ…pe… sati… samādhi… paññā, mayhaṃpatthi paññā. Yaṃnūnāhaṃ yaṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṃ.
已對照

“王子,於是我便前往鬱陀迦·羅摩子之處;到了之後,我對鬱陀迦·羅摩子這樣說——‘賢友,羅摩是到這個程度而宣說以自己的證智作證、成就這法的嗎?’‘賢友,羅摩正是到這個程度而宣說以自己的證智作證、成就這法的。’‘賢友,我也是到這個程度而以自己的證智作證、成就這法而住的。’‘賢友,我們有所得啊!賢友,我們所得甚善啊——我們竟見到具壽這樣的同梵行者。如是,羅摩以自己的證智作證、成就而宣說的那個法,您也以自己的證智作證、成就而住;您以自己的證智作證、成就而住的那個法,羅摩也以自己的證智作證、成就而宣說。如是,羅摩所證知的那個法,您也知;您所知的那個法,羅摩也曾證知。如是,羅摩曾怎樣,您也怎樣;您怎樣,羅摩也曾怎樣。賢友,來吧,如今就由您來統領這個眾。’王子,如是,鬱陀迦·羅摩子身為我的同梵行者,卻把我安立在老師之位,並且以隆重的供養供養我。王子,那時我心裡這樣想——‘這法不導向厭離、不[導向]離貪、不[導向]滅、不[導向]寂止、不[導向]證智、不[導向]正覺、不[導向]涅槃,而只[導向]非想非非想處之生。’王子,我便不滿足於那法,厭離那法而離去了。

‘‘Atha khvāhaṃ, rājakumāra, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṃ; upasaṅkamitvā udakaṃ rāmaputtaṃ etadavocaṃ – ‘ettāvatā no, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti? ‘Ettāvatā kho, āvuso, rāmo imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti. ‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti. ‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṃ no, āvuso, ye mayaṃ āyasmantaṃ tādisaṃ sabrahmacāriṃ passāma. Iti yaṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi taṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi. Yaṃ tvaṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi taṃ dhammaṃ rāmo sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi. Iti yaṃ dhammaṃ rāmo abhiññāsi taṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi; yaṃ tvaṃ dhammaṃ jānāsi taṃ dhammaṃ rāmo abhiññāsi. Iti yādiso rāmo ahosi tādiso tuvaṃ, yādiso tuvaṃ tādiso rāmo ahosi. Ehi dāni, āvuso, tuvaṃ imaṃ gaṇaṃ pariharā’ti. Iti kho, rājakumāra, udako rāmaputto sabrahmacārī me samāno ācariyaṭṭhāne maṃ ṭhapesi, uḷārāya ca maṃ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘nāyaṃ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṃvattati, yāvadeva nevasaññānāsaññāyatanūpapattiyā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, taṃ dhammaṃ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṃ.
329緬 2.283已對照

三二九、“王子,我為求何者是善、遍求無上寂靜殊勝之處,便在摩揭陀(Magadha)依次遊行,來到了優樓頻螺(Uruvelā)的軍村(Senānigama)。在那裡我見到一片可喜的地方、一座令人淨信的叢林、一條流著清淨而有好渡口的可喜之河,四周還有可行[乞]的村落。王子,那時我心裡這樣想——‘諸位,這地方實在可喜,這叢林令人淨信,這河流著清淨而有好渡口、可喜,四周還有可行[乞]的村落。這對於欲求精勤的良家子的精勤,實在是足夠了。’王子,我便就在那裡坐下——[心想]‘這[地方]足以精勤了’。王子,而且有三個譬喻現起於我[心中],是稀有的、前所未聞的。

329. ‘‘So kho ahaṃ, rājakumāra, kiṃkusalagavesī anuttaraṃ santivarapadaṃ pariyesamāno, magadhesu anupubbena cārikaṃ caramāno, yena uruvelā senānigamo tadavasariṃ. Tatthaddasaṃ ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ, pāsādikañca vanasaṇḍaṃ, nadīñca sandantiṃ setakaṃ supatitthaṃ, ramaṇīyaṃ samantā ca gocaragāmaṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘ramaṇīyo vata, bho, bhūmibhāgo, pāsādiko ca vanasaṇḍo, nadiñca sandantiṃ setakā supatitthā, ramaṇīyā samantā [sāmantā (?) purimapiṭṭhepi] ca gocaragāmo. Alaṃ vatidaṃ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāyā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, tattheva nisīdiṃ – ‘alamidaṃ padhānāyā’ti. Apissu maṃ, rājakumāra, tisso upamā paṭibhaṃsu anacchariyā pubbe assutapubbā.
已對照

“王子,猶如一塊溼而有脂液(sasneha)的木,被置於水中。這時有人拿著上鑽木(uttarāraṇī)前來——[心想]‘我要生起火,我要顯現出熱焰。’王子,你認為怎樣?那人拿著上鑽木鑽那塊溼而有脂液、又被置於水中的木,能生起火、顯現出熱焰嗎?”“並非如此,尊者。這是什麼緣故呢?尊者,因為那塊木是溼而有脂液的,而且還被置於水中。那人只會分得疲勞與惱害(vighāta)罷了。”“王子,正是這樣:凡是那些沙門或婆羅門,身與心都還未遠離諸欲而住,而他們對諸欲的欲欲(kāmacchanda)、欲愛戀(kāmasneha)、欲迷醉(kāmamucchā)、欲渴(kāmapipāsā)、欲熱惱(kāmapariḷāha)在內心還未善斷、還未善止息——那麼,這些沙門婆羅門尊師縱然感受由精勤所生的、劇烈的、粗猛的、辛辣的苦受,也不堪能得到智、得到見、得到無上正覺;這些沙門婆羅門尊師縱然不感受由精勤所生的、劇烈的、粗猛的、辛辣的苦受,也不堪能得到智、得到見、得到無上正覺。王子,這就是現起於我[心中]的第一個譬喻,是稀有的、前所未聞的。

‘‘Seyyathāpi, rājakumāra, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ udake nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, api nu so puriso amuṃ allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ udake nikkhittaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento [abhimatthanto (syā. kaṃ. ka.)] aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bhante. Taṃ kissa hetu? Aduñhi, bhante, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ tañca pana udake nikkhittaṃ, yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, rājakumāra, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi avūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṃ na suppahīno hoti, na suppaṭippassaddho. Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, rājakumāra, paṭhamā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.
330緬 2.284已對照

三三〇、“王子,又有第二個譬喻現起於我[心中],是稀有的、前所未聞的。王子,猶如一塊溼而有脂液的木,被置於遠離水的陸地上。這時有人拿著上鑽木前來——[心想]‘我要生起火,我要顯現出熱焰。’王子,你認為怎樣?那人拿著上鑽木鑽那塊溼而有脂液、被置於遠離水的陸地上的木,能生起火、顯現出熱焰嗎?”“並非如此,尊者。這是什麼緣故呢?尊者,因為那塊木是溼而有脂液的,縱然被置於遠離水的陸地上。那人只會分得疲勞與惱害罷了。”“王子,正是這樣:凡是那些沙門或婆羅門,身與心雖已遠離諸欲而住,而他們對諸欲的欲欲、欲愛戀、欲迷醉、欲渴、欲熱惱在內心還未善斷、還未善止息——那麼,這些沙門婆羅門尊師縱然感受由精勤所生的、劇烈的、粗猛的、辛辣的苦受,也不堪能得到智、得到見、得到無上正覺;這些沙門婆羅門尊師縱然不感受由精勤所生的、劇烈的、粗猛的、辛辣的苦受,也不堪能得到智、得到見、得到無上正覺。王子,這就是現起於我[心中]的第二個譬喻,是稀有的、前所未聞的。

330. ‘‘Aparāpi kho maṃ, rājakumāra, dutiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi, rājakumāra, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, api nu so puriso amuṃ allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘No hidaṃ, bhante. Taṃ kissa hetu? Aduñhi, bhante, allaṃ kaṭṭhaṃ sasnehaṃ kiñcāpi ārakā udakā thale nikkhittaṃ, yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā’’ti. ‘‘Evameva kho, rājakumāra, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṃ na suppahīno hoti, na suppaṭippassaddho. Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, rājakumāra, dutiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.
331緬 2.285已對照

三三一、“王子,又有第三個譬喻現起於我[心中],是稀有的、前所未聞的。王子,猶如一塊枯乾(koḷāpa)的幹木,被置於遠離水的陸地上。這時有人拿著上鑽木前來——[心想]‘我要生起火,我要顯現出熱焰。’王子,你認為怎樣?那人拿著上鑽木鑽那塊枯乾的幹木、被置於遠離水的陸地上的[木],能生起火、顯現出熱焰嗎?”“是的,尊者。這是什麼緣故呢?尊者,因為那塊木是枯乾的幹木,而且被置於遠離水的陸地上。”“王子,正是這樣:凡是那些沙門或婆羅門,身與心都已遠離諸欲而住,而他們對諸欲的欲欲、欲愛戀、欲迷醉、欲渴、欲熱惱在內心已善斷、已善止息——那麼,這些沙門婆羅門尊師縱然感受由精勤所生的、劇烈的、粗猛的、辛辣的苦受,也堪能得到智、得到見、得到無上正覺;這些沙門婆羅門尊師縱然不感受由精勤所生的、劇烈的、粗猛的、辛辣的苦受,也堪能得到智、得到見、得到無上正覺。王子,這就是現起於我[心中]的第三個譬喻,是稀有的、前所未聞的。王子,這三個譬喻就是這樣現起於我[心中]的,是稀有的、前所未聞的。

331. ‘‘Aparāpi kho maṃ, rājakumāra, tatiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi, rājakumāra, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṃ ādāya – ‘aggiṃ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, api nu so puriso amuṃ sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ ārakā udakā thale nikkhittaṃ uttarāraṇiṃ ādāya abhimanthento aggiṃ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante’’. Taṃ kissa hetu? Aduñhi, bhante, sukkhaṃ kaṭṭhaṃ koḷāpaṃ, tañca pana ārakā udakā thale nikkhitta’’nti. ‘‘Evameva kho, rājakumāra, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṃ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṃ suppahīno hoti suppaṭippassaddho. Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṃ kho maṃ, rājakumāra, tatiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā. Imā kho maṃ, rājakumāra, tisso upamā paṭibhaṃsu anacchariyā pubbe assutapubbā.
332已對照

三三二、“王子,那時我心裡這樣想——‘我何不以齒[壓]齒(dantebhidantamādhāya)、以舌抵上顎,以心遍制伏、遍壓迫、遍燒惱心呢?’王子,於是我便以齒[壓]齒、以舌抵上顎,以心遍制伏、遍壓迫、遍燒惱心。王子,當我以齒[壓]齒、以舌抵上顎,以心遍制伏、遍壓迫、遍燒惱心時,汗水從腋下滲出。王子,猶如強力之人抓住較弱之人的頭、或肩而遍制伏、遍壓迫、遍燒惱[他],王子,正是這樣——當我以齒[壓]齒、以舌抵上顎,以心遍制伏、遍壓迫、遍燒惱心時,汗水從腋下滲出。王子,那時我所發起的精進是不退縮的,念已現起而不忘失;然而我的身卻因那苦的精勤、因被精勤所刺而躁動而不輕安。

332. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ dantebhidantamādhāya [passa ma. ni. 1.220 vitakkasaṇṭhānasutte], jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇheyyaṃ abhinippīḷeyyaṃ abhisantāpeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇhāmi abhinippīḷemi abhisantāpemi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti. Seyyathāpi, rājakumāra, balavā puriso dubbalataraṃ purisaṃ sīse vā gahetvā khandhe vā gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya abhisantāpeyya; evameva kho me, rājakumāra, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṃ āhacca, cetasā cittaṃ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
333緬 2.286已對照

三三三、“王子,那時我心裡這樣想——‘我何不修那無息之禪(appāṇakaṃ jhānaṃ)呢?’王子,於是我從口與鼻阻斷了出入息。王子,當我從口與鼻阻斷出入息時,由耳孔出去的風發出極大的聲響。猶如鼓動鐵匠的風箱時發出極大的聲響,王子,正是這樣——當我從口與鼻阻斷出入息時,由耳孔出去的風發出極大的聲響。王子,那時我所發起的精進是不退縮的,念已現起而不忘失;然而我的身卻因那苦的精勤、因被精勤所刺而躁動而不輕安。

“王子,那時我心裡這樣想——‘我何不修那無息之禪呢?’王子,於是我從口、鼻與耳阻斷了出入息。王子,當我從口、鼻與耳阻斷出入息時,猛烈的風攪擊著頭頂。王子,猶如強力之人用銳利的尖器鑽攪頭頂,王子,正是這樣——當我從口、鼻與耳阻斷出入息時,猛烈的風攪擊著頭頂。王子,那時我所發起的精進是不退縮的,念已現起而不忘失;然而我的身卻因那苦的精勤、因被精勤所刺而躁動而不輕安。

“王子,那時我心裡這樣想——‘我何不修那無息之禪呢?’王子,於是我從口、鼻與耳阻斷了出入息。王子,當我從口、鼻與耳阻斷出入息時,頭上有猛烈的頭痛。王子,猶如強力之人用堅韌的皮帶在頭上給[人]纏頭之刑,王子,正是這樣——當我從口、鼻與耳阻斷出入息時,頭上有猛烈的頭痛。王子,那時我所發起的精進是不退縮的,念已現起而不忘失;然而我的身卻因那苦的精勤、因被精勤所刺而躁動而不輕安。

“王子,那時我心裡這樣想——‘我何不修那無息之禪呢?’王子,於是我從口、鼻與耳阻斷了出入息。王子,當我從口、鼻與耳阻斷出入息時,猛烈的風絞割著腹部。王子,猶如熟練的屠牛者或屠牛者的弟子用銳利的屠牛刀絞割腹部,王子,正是這樣——當我從口、鼻與耳阻斷出入息時,猛烈的風絞割著腹部。王子,那時我所發起的精進是不退縮的,念已現起而不忘失;然而我的身卻因那苦的精勤、因被精勤所刺而躁動而不輕安。

“王子,那時我心裡這樣想——‘我何不修那無息之禪呢?’王子,於是我從口、鼻與耳阻斷了出入息。王子,當我從口、鼻與耳阻斷出入息時,身中有猛烈的燒灼。王子,猶如兩個強力之人抓住較弱之人的兩臂,在炭火坑上炙烤、遍炙烤[他],王子,正是這樣——當我從口、鼻與耳阻斷出入息時,身中有猛烈的燒灼。王子,那時我所發起的精進是不退縮的,念已現起而不忘失;然而我的身卻因那苦的精勤、因被精勤所刺而躁動而不輕安。

“王子,而且諸天神見了我,便這樣說——‘沙門喬達摩已死了。’有些天神這樣說——‘沙門喬達摩沒有死,不過正在死去。’有些天神這樣說——‘沙門喬達摩沒有死,也不是正在死去;沙門喬達摩是阿羅漢,阿羅漢之住正是這樣的。’

333. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṃ nikkhamantānaṃ adhimatto saddo hoti. Seyyathāpi nāma kammāragaggariyā dhamamānāya adhimatto saddo hoti, evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṃ nikkhamantānaṃ adhimatto saddo hoti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
334緬 2.287已對照

三三四、“王子,那時我心裡這樣想——‘我何不行道於完全斷食呢?’王子,於是諸天神前來對我這樣說——‘尊駕(mārisa),你不要行道於完全斷食。尊駕,你若行道於完全斷食,我們便從你的毛孔灌入天上的精味,你就靠那個維生。’王子,那時我心裡這樣想——‘如果我自稱完全不食,而這些天神卻從毛孔灌入天上的精味,我又靠那個維生,那對我便成了妄語。’王子,於是我謝絕了那些天神,說‘夠了’。

“王子,那時我心裡這樣想——‘我何不一點一點地進食,一掬一掬地[進食]——或綠豆湯,或馬豆湯,或豌豆湯,或野豆湯呢?’王子,於是我便一點一點地進食,一掬一掬地[進食]——或綠豆湯,或馬豆湯,或豌豆湯,或野豆湯。王子,當我一點一點地進食、一掬一掬地[進食]——或綠豆湯,或馬豆湯,或豌豆湯,或野豆湯時,我的身體達到了極度消瘦。猶如阿私提迦(āsītika)[藤]之節或黑[藤]之節,我的肢體支節也正是這樣,全由於[飲食]極少之故。猶如駱駝的蹄,我的臀部也正是這樣,全由於[飲食]極少之故。猶如一串紡錘,我的脊骨也凹凸不平,全由於[飲食]極少之故。猶如舊堂朽壞斷折的椽子,我的肋骨也朽壞斷折,全由於[飲食]極少之故。猶如深井中的水星深深陷落而顯現,我眼窩中的眼珠也深深陷落而顯現,全由於[飲食]極少之故。猶如生割的苦瓠被風吹日曬而萎縮皺縮,我的頭皮也萎縮皺縮,全由於[飲食]極少之故。王子,我[想]‘我要摸一摸腹皮’,摸到的卻正是脊骨;[想]‘我要摸一摸脊骨’,摸到的卻正是腹皮——王子,全由於[飲食]極少之故,我的腹皮竟貼上了脊骨。王子,我[想]‘我要大便或小便’,卻就在那裡俯面倒下,全由於[飲食]極少之故。王子,我為撫慰這身體而以手揉摩肢體;王子,當我以手揉摩肢體時,根已腐爛的毛便從身上脫落,全由於[飲食]極少之故。王子,而且人們見了我,便這樣說——‘沙門喬達摩是黑的。’有些人這樣說——‘沙門喬達摩不是黑的,沙門喬達摩是黃褐的。’有些人這樣說——‘沙門喬達摩不是黑的,也不是黃褐的,沙門喬達摩是目求羅魚色之膚(maṅguracchavi)的。’王子,我原本那樣遍淨、潔白的膚色就這樣被毀壞了,全由於[飲食]極少之故。

‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhani ūhananti [ūhanti (sī.), ohananti (syā. kaṃ.), uhananti (ka.)]. Seyyathāpi, rājakumāra, balavā puriso tiṇhena sikharena muddhani abhimattheyya [muddhānaṃ abhimantheyya (sī. pī.), muddhānaṃ abhimattheyya (syā. kaṃ.)], evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhani ūhananti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse sīsavedanā honti. Seyyathāpi, rājakumāra, balavā puriso daḷhena varattakkhaṇḍena [varattakabandhanena (sī.)] sīse sīsaveṭhaṃ dadeyya; evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse sīsavedanā honti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā kucchiṃ parikantanti. Seyyathāpi, rājakumāra, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena govikantanena kucchiṃ parikanteyya, evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā, vātā kucchiṃ parikantanti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ appāṇakaṃyeva jhānaṃ jhāyeyya’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimatto kāyasmiṃ ḍāho hoti. Seyyathāpi, rājakumāra, dve balavanto purisā dubbalataraṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṃ samparitāpeyyuṃ, evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimatto kāyasmiṃ ḍāho hoti. Āraddhaṃ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṃ hoti asallīnaṃ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
‘‘Apissu maṃ, rājakumāra, devatā disvā evamāhaṃsu – ‘kālaṅkato samaṇo gotamo’ti. Ekaccā devatā evamāhaṃsu – ‘na kālaṅkato samaṇo gotamo, api ca kālaṅkarotī’ti. Ekaccā devatā evamāhaṃsu – ‘na kālaṅkato samaṇo gotamo, nāpi kālaṅkaroti. Arahaṃ samaṇo gotamo. Vihārotveva so [vihārotveveso (sī.)] arahato evarūpo hotī’ti [vihārotveveso arahato’’ti (?)].
334. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjeyya’nti. Atha kho maṃ, rājakumāra, devatā upasaṅkamitvā etadavocuṃ – ‘mā kho tvaṃ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajji. Sace kho tvaṃ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjissasi, tassa te mayaṃ dibbaṃ ojaṃ lomakūpehi ajjhohāressāma [ajjhoharissāma (syā. kaṃ. pī. ka.)], tāya tvaṃ yāpessasī’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘ahañceva kho pana sabbaso ajajjitaṃ [ajaddhukaṃ (sī. pī.), jaddhukaṃ (syā. kaṃ.)] paṭijāneyyaṃ. Imā ca me devatā dibbaṃ ojaṃ lomakūpehi ajjhohāreyyuṃ [ajjhohareyyuṃ (syā. kaṃ. pī. ka.)], tāya cāhaṃ yāpeyyaṃ, taṃ mamassa musā’ti. So kho ahaṃ, rājakumāra, tā devatā paccācikkhāmi. ‘Hala’nti vadāmi.
‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘yaṃnūnāhaṃ thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhāreyyaṃ pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ yadi vā kulatthayūsaṃ yadi vā kaḷāyayūsaṃ yadi vā hareṇukayūsa’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhāresiṃ pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ yadi vā kulatthayūsaṃ yadi vā kaḷāyayūsaṃ yadi vā hareṇukayūsaṃ. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, thokaṃ thokaṃ āhāraṃ āhārayato pasataṃ pasataṃ, yadi vā muggayūsaṃ yadi vā kulatthayūsaṃ yadi vā kaḷāyayūsaṃ yadi vā hareṇukayūsaṃ, adhimattakasimānaṃ patto kāyo hoti. Seyyathāpi nāma āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vā, evamevassu me aṅgapaccaṅgāni bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma oṭṭhapadaṃ, evamevassu me ānisadaṃ hoti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma vaṭṭanāvaḷī, evamevassu me piṭṭhikaṇṭako uṇṇatāvanato hoti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma jarasālāya gopānasiyo oluggaviluggā bhavanti, evamevassu me phāsuḷiyo oluggaviluggā bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma gambhīre udapāne udakatārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti, evamevassu me akkhikūpesu akkhitārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma tittakālābu āmakacchinno vātātapena saṃphuṭito [samphusito (syā. kaṃ.), saṃpuṭīto (ka.) saṃphuṭitoti ettha saṅkucitoti attho] hoti sammilāto, evamevassu me sīsacchavi saṃphuṭitā hoti sammilātā tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, rājakumāra, ‘udaracchaviṃ parimasissāmī’ti piṭṭhikaṇṭakaṃyeva pariggaṇhāmi, ‘piṭṭhikaṇṭakaṃ parimasissāmī’ti udaracchaviṃyeva pariggaṇhāmi. Yāvassu me, rājakumāra, udaracchavi piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnā hoti tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, rājakumāra, ‘vaccaṃ vā muttaṃ vā karissāmī’ti tattheva avakujjo papatāmi tāyevappāhāratāya. So kho ahaṃ, rājakumāra, imameva kāyaṃ assāsento pāṇinā gattāni anumajjāmi. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, pāṇinā gattāni anumajjato pūtimūlāni lomāni kāyasmā papatanti tāyevappāhāratāya. Apissu maṃ, rājakumāra, manussā disvā evamāhaṃsu – ‘kāḷo samaṇo gotamo’ti, ekacce manussā evamāhaṃsu – ‘na kāḷo samaṇo gotamo, sāmo samaṇo gotamo’ti. Ekacce manussā evamāhaṃsu – ‘na kāḷo samaṇo gotamo, napi sāmo, maṅguracchavi samaṇo gotamo’ti. Yāvassu me, rājakumāra, tāva parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto upahato hoti tāyevappāhāratāya.
335緬 2.290已對照

三三五、“王子,那時我心裡這樣想——‘凡是過去世的任何沙門或婆羅門所曾感受的由精勤所生的、劇烈的、粗猛的、辛辣的苦受,[其極]至此為最,再沒有超過這個的了。凡是未來世的任何沙門或婆羅門將要感受的由精勤所生的、劇烈的、粗猛的、辛辣的苦受,[其極]至此為最,再沒有超過這個的了。凡是現今的任何沙門或婆羅門所感受的由精勤所生的、劇烈的、粗猛的、辛辣的苦受,[其極]至此為最,再沒有超過這個的了。然而我以這辛辣的難行,並未證得上人法、足以為聖的殊勝智見。會不會有別的道通向正覺呢?’王子,那時我心裡這樣想——‘而我記得:在父親釋迦[族]的農事[之處],我曾坐在清涼的閻浮樹蔭下,已離諸欲,離諸不善法,有尋、有伺,離生喜、樂,成就並住於初禪。會不會這個就是通向正覺的道呢?’王子,那時我生起了隨念之識(satānusāri viññāṇa)——‘正是這個才是通向正覺的道。’王子,那時我心裡這樣想——‘我為什麼要畏懼那種樂呢——那種樂是在諸欲之外、在諸不善法之外的啊。’王子,那時我心裡這樣想——‘我不畏懼那種樂——那種樂是在諸欲之外、在諸不善法之外的。’

335. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘ye kho keci atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā [tippā (sī. pī.)] kharā kaṭukā vedanā vedayiṃsu, etāvaparamaṃ nayito bhiyyo. Yepi hi keci anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayissanti, etāvaparamaṃ nayito bhiyyo. Yepi hi keci etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, etāvaparamaṃ nayito bhiyyo. Na kho panāhaṃ imāya kaṭukāya dukkarakārikāya adhigacchāmi uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ; siyā nu kho añño maggo bodhāyā’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘abhijānāmi kho panāhaṃ pitu sakkassa kammante sītāya jambucchāyāya nisinno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitā; siyā nu kho eso maggo bodhāyā’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, satānusāri viññāṇaṃ ahosi – ‘eseva maggo bodhāyā’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘kiṃ nu kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi yaṃ taṃ sukhaṃ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehī’ti? Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho ahaṃ tassa sukhassa bhāyāmi yaṃ taṃ sukhaṃ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehī’ti.
已對照

“王子,那時我心裡這樣想——‘以這樣達到極度消瘦的身體,要證得那種樂是不容易的。我何不進食粗食——米飯與酸粥(odanakummāsa)呢?’王子,於是我進食了粗食——米飯與酸粥。王子,那時有五比丘(pañcavaggiyā bhikkhū)隨侍著我——[心想]‘沙門喬達摩將證得什麼法,他會告知我們的。’王子,而自從我進食了粗食——米飯與酸粥,那五比丘便厭離而離去了——[說]‘沙門喬達摩是耽於豐足者、已從精勤退失、已轉向豐足。’

‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘na kho taṃ sukaraṃ sukhaṃ adhigantuṃ evaṃ adhimattakasimānaṃ pattakāyena. Yaṃnūnāhaṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āhāreyyaṃ odanakummāsa’nti. So kho ahaṃ, rājakumāra, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāresiṃ odanakummāsaṃ. Tena kho pana maṃ, rājakumāra, samayena pañcavaggiyā bhikkhū paccupaṭṭhitā honti – ‘yaṃ kho samaṇo gotamo dhammaṃ adhigamissati taṃ no ārocessatī’ti. Yato kho ahaṃ, rājakumāra, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāresiṃ odanakummāsaṃ, atha me te pañcavaggiyā bhikkhū nibbijja pakkamiṃsu – ‘bāhulliko [bāhuliko (sī. pī.) sāratthaṭīkāya saṃghabhedasikkhāpadavaṇṇanāya sameti] samaṇo gotamo padhānavibbhanto, āvatto bāhullāyā’ti.
336已對照

三三六、“王子,我進食了粗食、恢復了體力之後,便已離諸欲……乃至……成就並住於初禪。尋、伺寂止……第二禪……第三禪……成就並住於第四禪。當我的心如此得定、清淨、皎潔、無穢、離隨煩惱、柔軟、適於作業、住立、達到不動時,我引導心、使心轉向於宿住隨念智(pubbenivāsānussatiñāṇa)。我回憶起許多種宿住,即:一生、二生……乃至……如此,我回憶起具有行相、具有細節的許多種宿住。王子,這便是我在夜的初分所證得的第一明;無明被摧破,明生起了;黑暗被摧破,光明生起了——正如對於不放逸、精勤、自我策勵而住者[所應有的]那樣。

336. ‘‘So kho ahaṃ, rājakumāra, oḷārikaṃ āhāraṃ āhāretvā balaṃ gahetvā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā… dutiyaṃ jhānaṃ… tatiyaṃ jhānaṃ… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsiṃ. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Ayaṃ kho me, rājakumāra, rattiyā paṭhame yāme paṭhamā vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno – yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.
緬 2.291已對照

“當我的心如此得定、清淨、皎潔、無穢、離隨煩惱、柔軟、適於作業、住立、達到不動時,我引導心、使心轉向於眾生死生智(sattānaṃ cutūpapātañāṇa)。我以清淨、超人的天眼(dibbacakkhu),看見眾生的死亡與投生:或低賤或高貴,或美麗或醜陋,或善趣或惡趣,了知眾生隨業而去……乃至……王子,這便是我在夜的中分所證得的第二明;無明被摧破,明生起了;黑暗被摧破,光明生起了——正如對於不放逸、精勤、自我策勵而住者[所應有的]那樣。

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi …pe… ayaṃ kho me, rājakumāra, rattiyā majjhime yāme dutiyā vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno – yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.
已對照

“當我的心如此得定、清淨、皎潔、無穢、離隨煩惱、柔軟、適於作業、住立、達到不動時,我引導心、使心轉向於漏盡智(āsavānaṃ khayañāṇa)。我如實了知‘此是苦’……乃至……如實了知‘此是導至苦滅之道’;如實了知‘此是諸漏(āsava)’……乃至……如實了知‘此是導至漏滅之道’。當我如此知、如此見時,心從欲漏解脫,心從有漏解脫,心從無明漏解脫;於解脫時,有‘已解脫’之智。我了知:‘生已盡,梵行已立,應作已作,再無後有。’王子,這便是我在夜的後分所證得的第三明;無明被摧破,明生起了;黑暗被摧破,光明生起了——正如對於不放逸、精勤、自我策勵而住者[所應有的]那樣。

‘‘So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmesiṃ. So ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ…pe… ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ; ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ…pe… ‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ abbhaññāsiṃ. Tassa me evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccittha, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccittha. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ ahosi. ‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti abbhaññāsiṃ. Ayaṃ kho me, rājakumāra, rattiyā pacchime yāme tatiyā vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno – yathā taṃ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.
337已對照

三三七、“王子,那時我心裡這樣想——‘我所證得的這法甚深、難見、難覺悟、寂靜、殊勝、超越思辨之境(atakkāvacara)、微妙、唯智者能體驗。然而這世人樂於執著(ālaya)、喜於執著、欣於執著。對於樂於執著、喜於執著、欣於執著的世人,這一處實難見,即此緣性、緣起(idappaccayatā paṭiccasamuppāda);這一處也實難見,即一切行的止息、一切依(upadhi)的舍離、愛盡、離貪、滅、涅槃。假如我說法,而別人不了知我,那對我是疲勞,那對我是疲惱。’王子,而且這些前所未聞的稀有之偈,顯現於我[心中]——

337. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘adhigato kho myāyaṃ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. Ālayarāmā kho panāyaṃ pajā ālayaratā ālayasammuditā. Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṃ idaṃ ṭhānaṃ yadidaṃ – idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Idampi kho ṭhānaṃ duddasaṃ – yadidaṃ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṃ. Ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyuṃ, so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti. Apissu maṃ, rājakumāra, imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṃsu pubbe assutapubbā –
已對照

‘我所證得實為艱難,如今何須宣說;

‘Kicchena me adhigataṃ, halaṃ dāni pakāsituṃ;
已對照

為貪與瞋所纏者,難以覺悟此法。

Rāgadosaparetehi, nāyaṃ dhammo susambudho.
已對照

‘[此法]逆流而行,微妙、甚深、難見、精細;

‘Paṭisotagāmiṃ nipuṇaṃ, gambhīraṃ duddasaṃ aṇuṃ;
已對照

為貪所染者不得見,為黑暗之蘊所覆。’

Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’ [āvaṭā (sī.), āvutā (syā. kaṃ.)] ti.
緬 2.292已對照

“王子,我如是思察時,心傾向於無所為,不傾向於說法。

‘‘Itiha me, rājakumāra, paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṃ namati no dhammadesanāya.
338已對照

三三八、“王子,那時,娑婆主梵天(Brahmā Sahampati)以心了知我心中的思慮,便想——‘諸位,世間要毀滅了!諸位,世間要敗壞了!因為如來、阿羅漢、正等正覺者的心竟傾向於無所為,不傾向於說法。’王子,那時,娑婆主梵天猶如有力之人伸展屈曲的手臂、或屈曲伸展的手臂那樣,從梵天界隱沒,出現在我面前。王子,那時,娑婆主梵天把上衣偏袒一肩,向我合掌,對我這樣說——‘尊者,願世尊說法,願善逝說法!有少塵垢性的眾生,因不聞法而衰退;[若得聞法,]他們將成為法的了知者。’王子,娑婆主梵天說了這[話]。說了這[話]之後,他又這樣說——

‘[此法]從前曾出現於摩揭陀,

[而後]為有垢者所思構,成了不淨之法;

請開啟這不死之門,

願[他們]聽聞由無垢者所隨覺的法。

‘猶如立於石山之頂者,

能遍觀四周的眾人;

如是,善慧者(sumedha)、普眼者啊,

請登上法所成之殿[而觀]。

‘自身已離憂者,請垂觀那沉沒於憂、

為生老所制伏的眾人;

起來吧,英雄、戰勝者!

商隊之主、無債者啊,請遊行於世間;

願世尊說法,

[必]將有了知者。’

338. ‘‘Atha kho, rājakumāra, brahmuno sahampatissa mama cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi – ‘nassati vata, bho, loko; vinassati vata, bho, loko. Yatra hi nāma tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṃ namati [namissati (?)] no dhammadesanāyā’ti. Atha kho, rājakumāra, brahmā sahampati – seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva – brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi. Atha kho, rājakumāra, brahmā sahampati ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yenāhaṃ tenañjaliṃ paṇāmetvā maṃ etadavoca – ‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṃ, desetu sugato dhammaṃ. Santi sattā apparajakkhajātikā assavanatāya dhammassa parihāyanti; bhavissanti dhammassa aññātāro’ti. Idamavoca, rājakumāra, brahmā sahampati; idaṃ vatvā athāparaṃ etadavoca –
‘Pāturahosi magadhesu pubbe,
Dhammo asuddho samalehi cintito;
Apāpuretaṃ [avāpuretaṃ (sī.)] amatassa dvāraṃ,
Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhaṃ.
‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito,
Yathāpi passe janataṃ samantato;
Tathūpamaṃ dhammamayaṃ sumedha,
Pāsādamāruyha samantacakkhu.
‘Sokāvatiṇṇaṃ [sokāvakiṇṇaṃ (syā.)] janatamapetasoko,
Avekkhassu jātijarābhibhūtaṃ;
Uṭṭhehi vīra, vijitasaṅgāma,
Satthavāha aṇaṇa [anaṇa (sī. syā. kaṃ. pī. ka.)], vicara loke;
Desassu [desetu (syā. kaṃ. ka.)] bhagavā dhammaṃ,
Aññātāro bhavissantī’ti.
339緬 2.293已對照

三三九、“王子,那時,我知道了梵天的勸請,又因為對眾生的悲愍,便以佛眼觀察世間。王子,我以佛眼觀察世間時,看見諸眾生有少塵垢者、多塵垢者,利根者、鈍根者,善行相者、惡行相者,易教者、難教者;有一些住於見後世罪過之怖畏,有一些不住於見後世罪過之怖畏。猶如在青蓮(uppala)池、白蓮(paduma)池或紅蓮(puṇḍarīka)池中,有些青蓮、白蓮或紅蓮生於水中、長於水中,未出水面,沉沒水中而生長;有些青蓮、白蓮或紅蓮生於水中、長於水中,與水面齊平而立;有些青蓮、白蓮或紅蓮生於水中、長於水中,出於水面而立,不為水所染。王子,正是這樣,我以佛眼觀察世間時,看見諸眾生有少塵垢者、多塵垢者,利根者、鈍根者,善行相者、惡行相者,易教者、難教者;有一些住於見後世罪過之怖畏,有一些不住於見後世罪過之怖畏。王子,那時我便以偈回答娑婆主梵天——

‘為彼等開啟了不死之門:

諸有耳者,請發其信!

梵天,我因覺有惱害之想,

才未在人間宣說這熟習而殊勝的法。’

339. ‘‘Atha khvāhaṃ, rājakumāra, brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesiṃ. Addasaṃ kho ahaṃ, rājakumāra, buddhacakkhunā lokaṃ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine [dassāvino (syā. kaṃ. ka.)] viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni samodakaṃ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni [tiṭṭhanti (sī. syā. kaṃ. pī.)] anupalittāni udakena, evameva kho ahaṃ, rājakumāra, buddhacakkhunā lokaṃ volokento addasaṃ satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye, appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante. Atha khvāhaṃ, rājakumāra, brahmānaṃ sahampatiṃ gāthāya paccabhāsiṃ –
‘Apārutā tesaṃ amatassa dvārā,
Ye sotavanto pamuñcantu saddhaṃ;
Vihiṃsasaññī paguṇaṃ na bhāsiṃ,
Dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’ti.
340已對照

三四〇、“王子,那時,娑婆主梵天想:‘我已使世尊允可說法了。’便禮敬我,右繞之後,就在那裡隱沒。

“王子,那時我心裡這樣想——‘我應當先為誰說法呢?誰能很快地了知這法呢?’王子,那時我心裡這樣想——‘這位阿羅邏·迦羅摩是賢智者、聰敏者、賢明者,長時以來是少塵垢性者。我何不先為阿羅邏·迦羅摩說法呢?他能很快地了知這法。’王子,那時有一位天神來到我面前,這樣說——‘尊者,阿羅邏·迦羅摩已在七日前命終了。’而我也生起了智與見——‘阿羅邏·迦羅摩已在七日前命終了。’王子,那時我心裡這樣想——‘阿羅邏·迦羅摩實是損失甚大者。若他能聽聞這法,便會很快地了知。’王子,那時我心裡這樣想——‘我應當先為誰說法呢?誰能很快地了知這法呢?’王子,那時我心裡這樣想——‘這位鬱陀迦·羅摩子是賢智者、聰敏者、賢明者,長時以來是少塵垢性者。我何不先為鬱陀迦·羅摩子說法呢?他能很快地了知這法。’王子,那時有一位天神來到我面前,這樣說——‘尊者,鬱陀迦·羅摩子已在昨夜命終了。’而我也生起了智與見——‘鬱陀迦·羅摩子已在昨夜命終了。’王子,那時我心裡這樣想——‘鬱陀迦·羅摩子實是損失甚大者。若他能聽聞這法,便會很快地了知。’

340. ‘‘Atha kho, rājakumāra, brahmā sahampati ‘katāvakāso khomhi bhagavatā dhammadesanāyā’ti maṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā tatthevantaradhāyi.
341緬 2.294已對照

三四一、“王子,那時我心裡這樣想——‘我應當先為誰說法呢?誰能很快地了知這法呢?’王子,那時我心裡這樣想——‘那五比丘對我有大恩,他們曾在我致力精勤時侍奉我。我何不先為那五比丘說法呢?’王子,那時我心裡這樣想——‘那五比丘如今住在哪裡呢?’王子,我以清淨、超人的天眼,見到那五比丘住在波羅奈(Bārāṇasī)仙人墮處鹿野苑(Isipatana Migadāya)。王子,那時我在優樓頻螺隨意住了[一段時候]之後,便向波羅奈遊行而去。

“王子,邪命外道優波迦(Upaka ājīvaka)在伽耶(Gayā)與菩提[樹]之間,見到我正行於長途之道。見了之後,他對我這樣說——‘賢友,你的諸根甚是明淨,膚色清淨皎潔!賢友,你是為誰[之故]而出家的呢?或者,誰是你的老師?或者,你所樂的是誰的法?’王子,這樣說時,我便以諸偈對邪命外道優波迦說——

‘我是一切勝者、一切知者,

於一切法中無所染;

我舍一切,於愛盡中解脫,

自己證知,[還]應指誰[為師]?

‘我沒有老師,與我相似者不可得;

在連同諸天的世間中,沒有能與我相比者。

‘我實是世間的阿羅漢,我是無上之師;

我獨自是正等正覺者,已清涼、已寂滅。

‘我為轉法輪而去迦屍(Kāsi)人之城;

在這已成盲暗的世間中,我要擊響不死之鼓。’

‘賢友,照你所自稱的,你應當是無邊勝者(anantajina)了!’

‘凡已得漏盡者,他們才是像我這樣的勝者;

諸惡法已為我所勝,優波迦,所以我是勝者。’

“王子,這樣說時,邪命外道優波迦說了‘賢友,但願如此’,便搖了搖頭,取了岔道而離去。

‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ? Ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘ayaṃ kho āḷāro kālāmo paṇḍito viyatto medhāvī dīgharattaṃ apparajakkhajātiko. Yaṃnūnāhaṃ āḷārassa kālāmassa paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ; so imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti. Atha kho maṃ, rājakumāra, devatā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘sattāhakālaṅkato, bhante, āḷāro kālāmo’ti. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘mahājāniyo kho āḷāro kālāmo. Sace hi so imaṃ dhammaṃ suṇeyya, khippameva ājāneyyā’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ? Ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘ayaṃ kho udako rāmaputto paṇḍito viyatto medhāvī dīgharattaṃ apparajakkhajātiko. Yaṃnūnāhaṃ udakassa rāmaputtassa paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ; so imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti. Atha kho maṃ, rājakumāra, devatā upasaṅkamitvā etadavoca – ‘abhidosakālaṅkato, bhante, udako rāmaputto’ti. Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi – ‘abhidosakālaṅkato udako rāmaputto’ti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘mahājāniyo kho udako rāmaputto. Sace hi so imaṃ dhammaṃ suṇeyya, khippameva ājāneyyā’ti.
341. ‘‘Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ? Ko imaṃ dhammaṃ khippameva ājānissatī’ti? Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘bahukārā kho me pañcavaggiyā bhikkhū ye maṃ padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsu. Yaṃnūnāhaṃ pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’nti. Tassa mayhaṃ, rājakumāra, etadahosi – ‘kahaṃ nu kho etarahi pañcavaggiyā bhikkhū viharantī’ti. Addasaṃ khvāhaṃ, rājakumāra, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena pañcavaggiye bhikkhū bārāṇasiyaṃ viharante isipatane migadāye. Atha khvāhaṃ, rājakumāra, uruvelāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena bārāṇasī tena cārikaṃ pakkamiṃ.
‘‘Addasā kho maṃ, rājakumāra, upako ājīvako antarā ca gayaṃ antarā ca bodhiṃ addhānamaggappaṭipannaṃ. Disvāna maṃ etadavoca – ‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto. Kaṃsi tvaṃ, āvuso, uddissa pabbajito? Ko vā te satthā? Kassa vā tvaṃ dhammaṃ rocesī’ti? Evaṃ vutte, ahaṃ, rājakumāra, upakaṃ ājīvakaṃ gāthāhi ajjhabhāsiṃ –
‘Sabbābhibhū sabbavidūhamasmi,
Sabbesu dhammesu anūpalitto;
Sabbañjaho taṇhākkhaye vimutto,
Sayaṃ abhiññāya kamuddiseyyaṃ.
‘Na me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;
Sadevakasmiṃ lokasmiṃ, natthi me paṭipuggalo.
‘Ahañhi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro;
Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto.
‘Dhammacakkaṃ pavattetuṃ, gacchāmi kāsinaṃ puraṃ;
Andhībhūtasmiṃ [andhabhūtasmiṃ (sī. syā. pī.)] lokasmiṃ, āhañchaṃ [āhaññiṃ (syā. kaṃ. ka.)] amatadundubhi’nti.
‘Yathā kho tvaṃ, āvuso, paṭijānāsi arahasi anantajino’ti.
‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhayaṃ;
Jitā me pāpakā dhammā, tasmāhamupaka [tasmāhaṃ upakā (sī. syā. kaṃ. pī.)] jino’ti.
‘‘Evaṃ vutte, rājakumāra, upako ājīvako ‘hupeyyapāvuso’ti [huveyyapāvuso (sī. pī.), huveyyāvuso (syā. kaṃ.)] vatvā sīsaṃ okampetvā ummaggaṃ gahetvā pakkāmi.
342緬 2.297已對照

三四二、“王子,於是我依次遊行,來到波羅奈的仙人墮處鹿野苑,前往那五比丘之處。王子,那五比丘遠遠地見到我走來。見了之後,他們互相立下約定——‘賢友們,這位沙門喬達摩來了,他是耽於豐足者、已從精勤退失、已轉向豐足。不應向他敬禮,不應起身迎接,不應接他的缽與大衣。不過還是應當放一個座位,他若願意,就會坐下。’王子,可是我怎樣走近,那五比丘就怎樣不能守住他們自己的約定。有一些迎上來接了我的缽與大衣,有一些鋪設了座位,有一些備好了洗足水。不過他們仍以名字、以‘賢友’之稱呼我。王子,這樣說時,我對那五比丘這樣說——‘諸比丘,不要以名字、以“賢友”之稱呼如來。諸比丘,如來是阿羅漢、正等正覺者。諸比丘,你們側耳[而聽],[我已]證得不死,我要教誡,我要說法。依所教誡而如是行道的人,不久便能於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的。’王子,這樣說時,那五比丘對我這樣說——‘喬達摩賢友,你以那樣的威儀、那樣的行道、那樣的難行,尚且未證得上人法、足以為聖的殊勝智見;如今你既是耽於豐足者、已從精勤退失、已轉向豐足,又怎能證得上人法、足以為聖的殊勝智見呢?’王子,這樣說時,我對那五比丘這樣說——‘諸比丘,如來不是耽於豐足者,不是已從精勤退失,不是已轉向豐足。諸比丘,如來是阿羅漢、正等正覺者。諸比丘,你們側耳[而聽],[我已]證得不死,我要教誡,我要說法。依所教誡而如是行道的人,不久便能於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的。’王子,那五比丘第二次又對我這樣說——‘喬達摩賢友,你以那樣的威儀、那樣的行道、那樣的難行,尚且未證得上人法、足以為聖的殊勝智見;如今你既是耽於豐足者、已從精勤退失、已轉向豐足,又怎能證得上人法、足以為聖的殊勝智見呢?’王子,我第二次也對那五比丘這樣說——‘諸比丘,如來不是耽於豐足者,不是已從精勤退失,不是已轉向豐足。諸比丘,如來是阿羅漢、正等正覺者。諸比丘,你們側耳[而聽],[我已]證得不死,我要教誡,我要說法。依所教誡而如是行道的人,不久便能於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的。’王子,那五比丘第三次又對我這樣說——‘喬達摩賢友,你以那樣的威儀、那樣的行道、那樣的難行,尚且未證得上人法、足以為聖的殊勝智見;如今你既是耽於豐足者、已從精勤退失、已轉向豐足,又怎能證得上人法、足以為聖的殊勝智見呢?’王子,這樣說時,我對那五比丘這樣說——‘諸比丘,你們記得我在此之前曾發過這樣的話嗎?’‘不曾,尊者。’‘諸比丘,如來是阿羅漢、正等正覺者。諸比丘,你們側耳[而聽],[我已]證得不死,我要教誡,我要說法。依所教誡而如是行道的人,不久便能於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的。’

342. ‘‘Atha khvāhaṃ, rājakumāra, anupubbena cārikaṃ caramāno yena bārāṇasī isipatanaṃ migadāyo yena pañcavaggiyā bhikkhū tenupasaṅkamiṃ. Addasaṃsu kho maṃ, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū dūratova āgacchantaṃ. Disvāna aññamaññaṃ saṇṭhapesuṃ – ‘ayaṃ kho, āvuso, samaṇo gotamo āgacchati bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya. So neva abhivādetabbo, na paccuṭṭhātabbo, nāssa pattacīvaraṃ paṭiggahetabbaṃ; api ca kho āsanaṃ ṭhapetabbaṃ – sace so ākaṅkhissati nisīdissatī’ti. Yathā yathā kho ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū upasaṅkamiṃ [upasaṅkamāmi (sī. pī.)], tathā tathā pañcavaggiyā bhikkhū nāsakkhiṃsu sakāya katikāya saṇṭhātuṃ. Appekacce maṃ paccuggantvā pattacīvaraṃ paṭiggahesuṃ. Appekacce āsanaṃ paññapesuṃ. Appekacce pādodakaṃ upaṭṭhapesuṃ. Api ca kho maṃ nāmena ca āvusovādena ca samudācaranti. Evaṃ vutte, ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘mā, bhikkhave, tathāgataṃ nāmena ca āvusovādena ca samudācaratha [samudācarittha (sī. syā. kaṃ. pī.)]; arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho. Odahatha, bhikkhave, sotaṃ. Amatamadhigataṃ. Ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. Evaṃ vutte, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū maṃ etadavocuṃ – ‘tāyapi kho tvaṃ, āvuso gotama, iriyāya [cariyāya (syā. kaṃ.)] tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ; kiṃ pana tvaṃ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesa’nti? Evaṃ vutte, ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘na, bhikkhave, tathāgato bāhulliko na padhānavibbhanto na āvatto bāhullāya. Arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho. Odahatha, bhikkhave, sotaṃ. Amatamadhigataṃ. Ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. Dutiyampi kho, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū maṃ etadavocuṃ – ‘tāyapi kho tvaṃ, āvuso gotama, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ; kiṃ pana tvaṃ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesa’nti? Dutiyampi kho ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘na, bhikkhave, tathāgato bāhulliko na padhānavibbhanto na āvatto bāhullāya. Arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho. Odahatha, bhikkhave, sotaṃ. Amatamadhigataṃ. Ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti. Tatiyampi kho, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū maṃ etadavocuṃ – ‘tāyapi kho tvaṃ, āvuso gotama, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṃ; kiṃ pana tvaṃ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassanavisesa’nti? Evaṃ vutte, ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṃ – ‘abhijānātha me no tumhe, bhikkhave, ito pubbe evarūpaṃ pabhāvitameta’nti [bhāsitametanti (sī. syā. vinayepi)]? ‘No hetaṃ, bhante’. ‘Arahaṃ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho. Odahatha, bhikkhave, sotaṃ. Amatamadhigataṃ. Ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi. Yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipajjamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
PTS 2.94已對照

“王子,我能夠使那五比丘信解了。王子,我教誡兩位比丘,[另]三位比丘便去行乞食;三位比丘行乞食所帶回來的,我們六人便以它維生。王子,我[又]教誡三位比丘,[另]兩位比丘便去行乞食;兩位比丘行乞食所帶回來的,我們六人便以它維生。

‘‘Asakkhiṃ kho ahaṃ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū saññāpetuṃ. Dvepi sudaṃ, rājakumāra, bhikkhū ovadāmi. Tayo bhikkhū piṇḍāya caranti. Yaṃ tayo bhikkhū piṇḍāya caritvā āharanti, tena chabbaggiyā [chabbaggā (sī. syā. kaṃ.), chabbaggo (pī.)] yāpema. Tayopi sudaṃ, rājakumāra, bhikkhū ovadāmi, dve bhikkhū piṇḍāya caranti. Yaṃ dve bhikkhū piṇḍāya caritvā āharanti tena chabbaggiyā yāpema.
343緬 2.298已對照

三四三、“王子,那時,那五比丘被我這樣教誡、這樣教導,不久便於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的。”這樣說時,菩提王子對世尊這樣說——“尊者,比丘得到如來作為引導者(vināyaka),要經過多久,才能於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的呢?”“那麼,王子,我就此反問你,你認為怎樣合適,就怎樣回答。王子,你認為怎樣?你善巧於騎象、執象鉤的技藝嗎?”“是的,尊者,我善巧於騎象、執象鉤的技藝。”“王子,你認為怎樣?若在此有一個人來,[想]:‘菩提王子懂得騎象、執象鉤的技藝,我要在他那裡學習騎象、執象鉤的技藝。’而他是無信的,凡是有信者所能達到的,他不能達到;他是多病的,凡是少病者所能達到的,他不能達到;他是狡詐、虛偽的,凡是不狡詐、不虛偽者所能達到的,他不能達到;他是懈怠的,凡是發起精進者所能達到的,他不能達到;他是劣慧的,凡是有慧者所能達到的,他不能達到。王子,你認為怎樣?那人能在你那裡學會騎象、執象鉤的技藝嗎?”“尊者,那人即使只具足其中一支,也不能在我這裡學會騎象、執象鉤的技藝,更何況具足五支呢!”

343. ‘‘Atha kho, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū mayā evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā nacirasseva – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihariṃsū’’ti. Evaṃ vutte, bodhi rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kīva cirena nu kho, bhante, bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ [nāyakaṃ (?)] labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’’ti? ‘‘Tena hi, rājakumāra, taṃyevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya, tathā naṃ byākareyyāsi. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, kusalo tvaṃ hatthārūḷhe [hatthārūyhe (sī. pī.)] aṅkusagayhe [aṅkusagaṇhe (syā. kaṃ.)] sippe’’ti? ‘‘Evaṃ, bhante, kusalo ahaṃ hatthārūḷhe aṅkusagayhe sippe’’ti. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, idha puriso āgaccheyya – ‘bodhi rājakumāro hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ jānāti; tassāhaṃ santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkhissāmī’ti. So cassa assaddho; yāvatakaṃ saddhena pattabbaṃ taṃ na sampāpuṇeyya. So cassa bahvābādho; yāvatakaṃ appābādhena pattabbaṃ taṃ na sampāpuṇeyya. So cassa saṭho māyāvī; yāvatakaṃ asaṭhena amāyāvinā pattabbaṃ taṃ na sampāpuṇeyya. So cassa kusīto; yāvatakaṃ āraddhavīriyena pattabbaṃ taṃ na sampāpuṇeyya. So cassa duppañño; yāvatakaṃ paññavatā pattabbaṃ taṃ na sampāpuṇeyya. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, api nu so puriso tava santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkheyyā’’ti? ‘‘Ekamekenāpi, bhante, aṅgena samannāgato so puriso na mama santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkheyya, ko pana vādo pañcahaṅgehī’’ti!
344PTS 2.95緬 2.299已對照

三四四、“王子,你認為怎樣?若在此有一個人來,[想]:‘菩提王子懂得騎象、執象鉤的技藝,我要在他那裡學習騎象、執象鉤的技藝。’而他是有信的,凡是有信者所能達到的,他能達到;他是少病的,凡是少病者所能達到的,他能達到;他是不狡詐、不虛偽的,凡是不狡詐、不虛偽者所能達到的,他能達到;他是發起精進的,凡是發起精進者所能達到的,他能達到;他是有慧的,凡是有慧者所能達到的,他能達到。王子,你認為怎樣?那人能在你那裡學會騎象、執象鉤的技藝嗎?”“尊者,那人即使只具足其中一支,也能在我這裡學會騎象、執象鉤的技藝,更何況具足五支呢!”“王子,正是這樣,有這五種勤支。哪五種[勤支]呢?王子,在此,比丘有信,信如來的正覺:‘那位世尊亦即是阿羅漢、正等正覺者、明行具足、善逝、世間解、無上者、調御丈夫、天人導師、佛陀、世尊。’少病少惱,具足等熟的消化力,不太冷、不太熱,[乃是]適中而堪能精勤的;不狡詐、不虛偽,對導師或對有智的諸同梵行者如實顯露自己;為舍斷諸不善法、為成就諸善法而住於發起精進,有力、堅固勇猛,於諸善法不放下[重]擔;有慧,具足通達生滅的慧——[那是]聖的、能洞察的、能導向正確盡苦的[慧]。王子,這就是五種勤支。

344. ‘‘Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, idha puriso āgaccheyya – ‘bodhi rājakumāro hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ jānāti; tassāhaṃ santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkhissāmī’ti. So cassa saddho; yāvatakaṃ saddhena pattabbaṃ taṃ sampāpuṇeyya. So cassa appābādho; yāvatakaṃ appābādhena pattabbaṃ taṃ sampāpuṇeyya. So cassa asaṭho amāyāvī; yāvatakaṃ asaṭhena amāyāvinā pattabbaṃ taṃ sampāpuṇeyya. So cassa āraddhavīriyo; yāvatakaṃ āraddhavīriyena pattabbaṃ taṃ sampāpuṇeyya. So cassa paññavā; yāvatakaṃ paññavatā pattabbaṃ taṃ sampāpuṇeyya. Taṃ kiṃ maññasi, rājakumāra, api nu so puriso tava santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkheyyā’’ti? ‘‘Ekamekenāpi, bhante, aṅgena samannāgato so puriso mama santike hatthārūḷhaṃ aṅkusagayhaṃ sippaṃ sikkheyya, ko pana vādo pañcahaṅgehī’’ti! ‘‘Evameva kho, rājakumāra, pañcimāni padhāniyaṅgāni. Katamāni pañca? Idha, rājakumāra, bhikkhu saddho hoti; saddahati tathāgatassa bodhiṃ – ‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā’ti; appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya; asaṭho hoti amāyāvī yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu; āraddhavīriyo viharati akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu; paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā. Imāni kho, rājakumāra, pañca padhāniyaṅgāni.
345PTS 2.96緬 2.300已對照

三四五、“王子,具足這五勤支的比丘,得到如來作為引導者,七年[之內]便可於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的。王子,七年且不說。具足這五勤支的比丘,得到如來作為引導者,六年……五年……四年……三年……兩年……一年[之內]便可於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的。王子,一年且不說。具足這五勤支的比丘,得到如來作為引導者,七個月[之內]便可於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的。王子,七個月且不說。具足這五勤支的比丘,得到如來作為引導者,六個月……五個月……四個月……三個月……兩個月……一個月……半個月[之內]便可於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的。王子,半個月且不說。具足這五勤支的比丘,得到如來作為引導者,七晝夜[之內]便可於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的。王子,七晝夜且不說。具足這五勤支的比丘,得到如來作為引導者,六晝夜……五晝夜……四晝夜……三晝夜……兩晝夜……一晝夜[之內]便可於現法中自己以證智證知、成就並住於那無上的梵行終點——善男子們正是為此而正確地從家出家、成為無家者的。王子,一晝夜且不說。具足這五勤支的比丘,得到如來作為引導者,傍晚受教導,早晨便將證得殊勝;早晨受教導,傍晚便將證得殊勝。”這樣說時,菩提王子對世尊這樣說——“啊,佛!啊,法!啊,法的善說性!竟然傍晚受教導,早晨便將證得殊勝;早晨受教導,傍晚便將證得殊勝!”

345. ‘‘Imehi, rājakumāra, pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya satta vassāni. Tiṭṭhantu, rājakumāra, satta vassāni. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya chabbassāni… pañca vassāni… cattāri vassāni… tīṇi vassāni… dve vassāni… ekaṃ vassaṃ. Tiṭṭhatu, rājakumāra, ekaṃ vassaṃ. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya satta māsāni. Tiṭṭhantu, rājakumāra, satta māsāni. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya cha māsāni… pañca māsāni… cattāri māsāni… tīṇi māsāni… dve māsāni… ekaṃ māsaṃ… aḍḍhamāsaṃ. Tiṭṭhatu, rājakumāra, aḍḍhamāso. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya satta rattindivāni. Tiṭṭhantu, rājakumāra, satta rattindivāni. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno – yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti tadanuttaraṃ – brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya cha rattindivāni… pañca rattindivāni… cattāri rattindivāni… tīṇi rattindivāni… dve rattindivāni… ekaṃ rattindivaṃ. Tiṭṭhatu, rājakumāra, eko rattindivo. Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṃ vināyakaṃ labhamāno sāyamanusiṭṭho pāto visesaṃ adhigamissati, pātamanusiṭṭho sāyaṃ visesaṃ adhigamissatī’’ti. Evaṃ vutte, bodhi rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘aho buddho, aho dhammo, aho dhammassa svākkhātatā! Yatra hi nāma sāyamanusiṭṭho pāto visesaṃ adhigamissati, pātamanusiṭṭho sāyaṃ visesaṃ adhigamissatī’’ti!
346PTS 2.97已對照

三四六、這樣說時,珊闍迦子青年對菩提王子這樣說——“這位菩提尊師就是這樣,既說‘啊,佛!啊,法!啊,法的善說性!’,卻又不皈依那位喬達摩尊師、法與比丘僧團。”“朋友珊闍迦子,不要這樣說!朋友珊闍迦子,不要這樣說!朋友珊闍迦子,這是我在母親(ayyā)面前親聞、在[她]面前親受的。”“朋友珊闍迦子,有一次,世尊住在憍賞彌(Kosambī)瞿師羅園(Ghositārāma)。那時,我的母親懷著身孕,來到世尊之處;到了之後,禮敬世尊,坐在一旁。坐在一旁的我母親對世尊這樣說——‘尊者,我腹中所懷的這個[孩子],無論是男孩還是女孩,他皈依世尊、法與比丘僧團。願世尊憶持他為優婆塞,從今日起,終生皈依。’朋友珊闍迦子,有一次,世尊就住在這跋伽[國]中,鱷魚山貝薩迦羅林的鹿野苑。那時,乳母把我抱在懷裡,來到世尊之處;到了之後,禮敬世尊,站在一旁。站在一旁的乳母對世尊這樣說——‘尊者,這位菩提王子皈依世尊、法與比丘僧團。願世尊憶持他為優婆塞,從今日起,終生皈依。’朋友珊闍迦子,我第三次皈依世尊、法與比丘僧團。願世尊憶持我為優婆塞,從今日起,終生皈依。”

346. Evaṃ vutte, sañjikāputto māṇavo bodhiṃ rājakumāraṃ etadavoca – ‘‘evameva panāyaṃ bhavaṃ bodhi – ‘aho buddho, aho dhammo, aho dhammassa svākkhātatā’ti ca vadeti [vadesi (sī.), pavedeti (syā. kaṃ.)]; atha ca pana na taṃ bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchati dhammañca bhikkhusaṅghañcā’’ti. ‘‘Mā hevaṃ, samma sañjikāputta, avaca; mā hevaṃ, samma sañjikāputta, avaca. Sammukhā metaṃ, samma sañjikāputta, ayyāya sutaṃ, sammukhā paṭiggahitaṃ’’. ‘‘Ekamidaṃ, samma sañjikāputta, samayaṃ bhagavā kosambiyaṃ viharati ghositārāme. Atha kho me ayyā kucchimatī yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinnā kho me ayyā bhagavantaṃ etadavoca – ‘yo me ayaṃ, bhante, kucchigato kumārako vā kumārikā vā so bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchati dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ taṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’nti. Ekamidaṃ, samma sañjikāputta, samayaṃ bhagavā idheva bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Atha kho maṃ dhāti aṅkena haritvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Ekamantaṃ ṭhitā kho maṃ dhāti bhagavantaṃ etadavoca – ‘ayaṃ, bhante, bodhi rājakumāro bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchati dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ taṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’nti. Esāhaṃ, samma sañjikāputta, tatiyakampi bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca. Upāsakaṃ maṃ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gata’’nti.
Bodhirājakumārasuttaṃ niṭṭhitaṃ pañcamaṃ.
已對照

《菩提王子經》終,[《王品》中之]第五[經]。