快樂巴利palinanda.cc

中部第10經 · 大念處經 Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ

本經目錄十、大念處經略說身隨觀·入出息節身隨觀·威儀路節身隨觀·正知節身隨觀·厭惡作意節身隨觀·界作意節身隨觀·九墓地節受隨觀心隨觀法隨觀·蓋節法隨觀·蘊節法隨觀·處節法隨觀·覺支節法隨觀·諦節苦諦的解說集諦的解說苦滅聖諦的解說導至苦滅之道聖諦的解說

已對照

十、大念處經

10. Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ
105緬 1.70已對照

一〇五、如是我聞:一時,世尊住在拘樓國(Kuru),[有]一座名叫劍磨瑟曇(Kammāsadhamma)的拘樓人市鎮。世尊在那裡對比丘們說:“諸比丘。”“尊者。”那些比丘回答世尊。世尊這樣說:

105. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –
Uddeso
已對照未對底本

略說

106PTS 1.56已對照

一〇六、“諸比丘,此是唯一之道(ekāyano maggo),為令眾生清淨,為超越愁與悲,為滅沒苦與憂,為證得正理(ñāya),為現證涅槃,此即四念處。

106. ‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā, sokaparidevānaṃ [pariddavānaṃ (sī. pī.)] samatikkamāya, dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya, ñāyassa adhigamāya, nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā.
已對照

“哪四種呢?諸比丘,在此,比丘於身隨觀身而住,熱勤(ātāpī)、正知、具念,調伏世間的貪與憂;於諸受隨觀受而住,熱勤、正知、具念,調伏世間的貪與憂;於心隨觀心而住,熱勤、正知、具念,調伏世間的貪與憂;於諸法隨觀法而住,熱勤、正知、具念,調伏世間的貪與憂。

‘‘Katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.
已對照

略說終。

Uddeso niṭṭhito.
已對照

身隨觀·入出息節

Kāyānupassanā ānāpānapabbaṃ
107緬 1.71已對照

一〇七、“諸比丘,比丘如何於身隨觀身而住呢?諸比丘,在此,比丘前往林野、或前往樹下、或前往空閒處,結跏趺而坐,保持其身正直,使念現起於面前。他只是具念地入息,只是具念地出息。入息長時,了知‘我入息長’;出息長時,了知‘我出息長’。入息短時,了知‘我入息短’;出息短時,了知‘我出息短’。他學:‘我將覺知全身而入息’;他學:‘我將覺知全身而出息’。他學:‘我將令身行止息而入息’;他學:‘我將令身行止息而出息’。

107. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati, pallaṅkaṃ ābhujitvā, ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya, parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So satova assasati, satova [sato (sī. syā.)] passasati. Dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati.
已對照

“諸比丘,猶如熟練的轆轤匠或轆轤匠的弟子,[車]轉長時了知‘我[車]轉長’,[車]轉短時了知‘我[車]轉短’;諸比丘,同樣地,比丘入息長時,了知‘我入息長’;出息長時,了知‘我出息長’;入息短時,了知‘我入息短’;出息短時,了知‘我出息短’。他學:‘我將覺知全身而入息’;他學:‘我將覺知全身而出息’;他學:‘我將令身行止息而入息’;他學:‘我將令身行止息而出息’。如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho bhamakāro vā bhamakārantevāsī vā dīghaṃ vā añchanto ‘dīghaṃ añchāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā añchanto ‘rassaṃ añchāmī’ti pajānāti; evameva kho, bhikkhave, bhikkhu dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti; ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho [evampi (sī. syā. pī.)], bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
已對照

入出息節終。

Ānāpānapabbaṃ niṭṭhitaṃ.
已對照

身隨觀·威儀路節

Kāyānupassanā iriyāpathapabbaṃ
108PTS 1.57緬 1.72已對照

一〇八、“再者,諸比丘,比丘行走時,了知‘我在行走’;站立時,了知‘我站立著’;坐著時,了知‘我坐著’;躺臥時,了知‘我躺臥著’。或者,他的身體安置成什麼樣子,他就如其樣子而了知。如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。

108. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu gacchanto vā ‘gacchāmī’ti pajānāti, ṭhito vā ‘ṭhitomhī’ti pajānāti, nisinno vā ‘nisinnomhī’ti pajānāti, sayāno vā ‘sayānomhī’ti pajānāti. Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti tathā tathā naṃ pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
已對照

威儀路節終。

Iriyāpathapabbaṃ niṭṭhitaṃ.
已對照

身隨觀·正知節

Kāyānupassanā sampajānapabbaṃ
109已對照

一〇九、“再者,諸比丘,比丘於前進、後退時是正知而行者,於前視、旁視時是正知而行者,於屈、伸時是正知而行者,於持僧伽梨、缽與衣時是正知而行者,於食、飲、嚼、嘗時是正知而行者,於大小便利時是正知而行者,於行、住、坐、臥、醒、語、默時是正知而行者。如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。

109. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
已對照

正知節終。

Sampajānapabbaṃ niṭṭhitaṃ.
已對照

身隨觀·厭惡作意節

Kāyānupassanā paṭikūlamanasikārapabbaṃ
110已對照

一一〇、“再者,諸比丘,比丘就這個身體,從腳底以上、從發端以下、以皮為邊際,觀察它充滿種種不淨:‘在這身中有:頭髮、體毛、指甲、牙齒、皮膚,肉、腱、骨、骨髓、腎,心、肝、肋膜、脾、肺,腸、腸間膜、胃中物、糞,膽汁、痰、膿、血、汗、脂肪,淚、膏、唾、涕、關節滑液、尿。’

110. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā, tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru [nahāru (sī. syā. pī.)] aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’nti [muttaṃ matthaluṅganti (ka.)].
緬 1.73已對照

“諸比丘,猶如有兩口的袋子,裝滿種種穀物,即:粳米、稻穀、綠豆、黑豆、芝麻、精米;有眼的人解開它觀察:‘這是粳米,這是稻穀,這是綠豆,這是黑豆,這是芝麻,這是精米。’諸比丘,同樣地,比丘就這個身體,從腳底以上、從發端以下、以皮為邊際,觀察它充滿種種不淨:‘在這身中有:頭髮、體毛……乃至……尿。’

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ubhatomukhā putoḷi [mūtoḷī (sī. syā. pī.)] pūrā nānāvihitassa dhaññassa, seyyathidaṃ – sālīnaṃ vīhīnaṃ muggānaṃ māsānaṃ tilānaṃ taṇḍulānaṃ. Tamenaṃ cakkhumā puriso muñcitvā paccavekkheyya – ‘ime sālī ime vīhī ime muggā ime māsā ime tilā ime taṇḍulā’ti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ uddhaṃ pādatalā, adho kesamatthakā, tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā…pe… mutta’nti.
已對照

“如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。

‘‘Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
已對照

厭惡作意節終。

Paṭikūlamanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ.
已對照

身隨觀·界作意節

Kāyānupassanā dhātumanasikārapabbaṃ
111已對照

一一一、“再者,諸比丘,比丘就這個身體,如其所住、如其所置,以界觀察它:‘在這身中有地界、水界、火界、風界。’

111. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti.
PTS 1.58已對照

“諸比丘,猶如熟練的屠牛者或屠牛者的弟子,宰了母牛,在四衢大道上把它分成一塊塊地坐著;諸比丘,同樣地,比丘就這個身體,如其所住、如其所置,以界觀察它:‘在這身中有地界、水界、火界、風界。’如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe [cātummahāpathe (sī. syā. pī.)] bilaso vibhajitvā nisinno assa. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati – ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
已對照

界作意節終。

Dhātumanasikārapabbaṃ niṭṭhitaṃ.
已對照

身隨觀·九墓地節

Kāyānupassanā navasivathikapabbaṃ
112已對照

一一二、“再者,諸比丘,猶如他看見被棄於墓地的屍體,死了一天、或死了兩天、或死了三天,[已]膨脹、青瘀、膿爛。他就把這個身體與它相比照:‘這個身體也是這樣的法,將成為這樣,不能免於這樣。’如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。

112. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā tīhamataṃ vā uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakajātaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti [etaṃ anatītoti (sī. pī.)]. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
緬 1.74已對照

“再者,諸比丘,猶如他看見被棄於墓地的屍體,被烏鴉所食、或被鷹所食、或被鷲所食、或被蒼鷺所食、或被狗所食、或被虎所食、或被豹所食、或被豺所食,或被種種小生類所食。他就把這個身體與它相比照:‘這個身體也是這樣的法,將成為這樣,不能免於這樣。’如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ kākehi vā khajjamānaṃ kulalehi vā khajjamānaṃ gijjhehi vā khajjamānaṃ kaṅkehi vā khajjamānaṃ sunakhehi vā khajjamānaṃ byagghehi vā khajjamānaṃ dīpīhi vā khajjamānaṃ siṅgālehi vā [gijjhehi vā khajjamānaṃ, suvānehi vā khajjamānaṃ, sigālehi vā (syā. pī.)] khajjamānaṃ vividhehi vā pāṇakajātehi khajjamānaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
已對照

“再者,諸比丘,猶如他看見被棄於墓地的屍體,[成為]骸骨連鎖,有肉有血,為腱所連結。他就把這個身體與它相比照:‘這個身體也是這樣的法,將成為這樣,不能免於這樣。’如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。再者,諸比丘,猶如他看見被棄於墓地的屍體,[成為]骸骨連鎖,無肉而血塗,為腱所連結。他就把這個身體與它相比照:‘這個身體也是這樣的法,將成為這樣,不能免於這樣。’如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。再者,諸比丘,猶如他看見被棄於墓地的屍體,[成為]骸骨連鎖,肉與血已離,為腱所連結。他就把這個身體與它相比照:‘這個身體也是這樣的法,將成為這樣,不能免於這樣。’如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。再者,諸比丘,猶如他看見被棄於墓地的屍體,[成為]諸骨已脫連結,散落於四方四隅:這裡是手骨,那裡是足骨,那裡是踝骨,那裡是脛骨,那裡是股骨,那裡是髖骨,那裡是肋骨,那裡是脊骨,那裡是肩骨,那裡是頸骨,那裡是顎骨,那裡是齒骨,那裡是頭蓋骨。他就把這個身體與它相比照:‘這個身體也是這樣的法,將成為這樣,不能免於這樣。’如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ nimaṃsalohitamakkhitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikasaṅkhalikaṃ apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandhaṃ…pe… aṭṭhikāni apagatasambandhāni [apagatanhārusambandhāni (syā.)] disā vidisā vikkhittāni, aññena hatthaṭṭhikaṃ aññena pādaṭṭhikaṃ aññena gopphakaṭṭhikaṃ [‘‘aññena gopphakaṭṭhika’’nti idaṃ sī. syā. pī. potthakesu natthi] aññena jaṅghaṭṭhikaṃ aññena ūruṭṭhikaṃ aññena kaṭiṭṭhikaṃ [aññena kaṭaṭṭhikaṃ aññena piṭṭhaṭṭhikaṃ aññena kaṇṭakaṭṭhikaṃ aññena phāsukaṭṭhikaṃ aññena uraṭṭhikaṃ aññena aṃsaṭṭhikaṃ aññena bāhuṭṭhikaṃ (syā.)] aññena phāsukaṭṭhikaṃ aññena piṭṭhiṭṭhikaṃ aññena khandhaṭṭhikaṃ [aññena kaṭaṭṭhikaṃ aññena piṭṭhaṭṭhikaṃ aññena kaṇṭakaṭṭhikaṃ aññena phāsukaṭṭhikaṃ aññena uraṭṭhikaṃ aññena aṃsaṭṭhikaṃ aññena bāhuṭṭhikaṃ (syā.)] aññena gīvaṭṭhikaṃ aññena hanukaṭṭhikaṃ aññena dantaṭṭhikaṃ aññena sīsakaṭāhaṃ. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati…pe… evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
PTS 1.59緬 1.75已對照

“再者,諸比丘,猶如他看見被棄於墓地的屍體,[成為]諸骨白如螺色。他就把這個身體與它相比照:‘這個身體也是這樣的法,將成為這樣,不能免於這樣。’如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。再者,諸比丘,猶如他看見被棄於墓地的屍體,[成為]諸骨堆積,經一年以上。他就把這個身體與它相比照:‘這個身體也是這樣的法,將成為這樣,不能免於這樣。’如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。再者,諸比丘,猶如他看見被棄於墓地的屍體,[成為]諸骨腐朽,化為粉末。他就把這個身體與它相比照:‘這個身體也是這樣的法,將成為這樣,不能免於這樣。’如是,或於內身隨觀身而住,或於外身隨觀身而住,或於內外身隨觀身而住;或於身隨觀集法而住,或於身隨觀壞滅法而住,或於身隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有身’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於身隨觀身而住。

‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu seyyathāpi passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitaṃ, aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgāni [saṅkhavaṇṇūpanibhāni (sī. syā. pī.)] …pe… aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni…pe… aṭṭhikāni pūtīni cuṇṇakajātāni. So imameva kāyaṃ upasaṃharati – ‘ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatīto’ti. Iti ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharati, bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharati. ‘Atthi kāyo’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati.
已對照

九墓地節終。

Navasivathikapabbaṃ niṭṭhitaṃ.
已對照

十四種身隨觀終。

Cuddasakāyānupassanā niṭṭhitā.
已對照

受隨觀

Vedanānupassanā
113緬 1.76已對照

一一三、“諸比丘,比丘如何於諸受隨觀受而住呢?諸比丘,在此,比丘感受樂受時,了知‘我感受樂受’;感受苦受時,了知‘我感受苦受’;感受不苦不樂受時,了知‘我感受不苦不樂受’。感受有食的樂受(sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ)時,了知‘我感受有食的樂受’;感受無食的樂受(nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ)時,了知‘我感受無食的樂受’。感受有食的苦受時,了知‘我感受有食的苦受’;感受無食的苦受時,了知‘我感受無食的苦受’。感受有食的不苦不樂受時,了知‘我感受有食的不苦不樂受’;感受無食的不苦不樂受時,了知‘我感受無食的不苦不樂受’。如是,或於內諸受隨觀受而住,或於外諸受隨觀受而住,或於內外諸受隨觀受而住;或於諸受隨觀集法而住,或於諸受隨觀壞滅法而住,或於諸受隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有受’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於諸受隨觀受而住。

113. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sukhaṃ vā [sukhaṃ, dukkhaṃ, adukkhamasukhaṃ (sī. syā. pī. ka.)] vedanaṃ vedayamāno ‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; dukkhaṃ vā [sukhaṃ, dukkhaṃ adukkhamasukhaṃ (sī. syā. pī. ka.)] vedanaṃ vedayamāno ‘dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ vedayamāno ‘adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’ti pajānāti; iti ajjhattaṃ vā vedanāsu vedanānupassī viharati, bahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, samudayavayadhammānupassī vā vedanāsu viharati. ‘Atthi vedanā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati.
已對照

受隨觀終。

Vedanānupassanā niṭṭhitā.
已對照

心隨觀

Cittānupassanā
114PTS 1.60已對照

一一四、“諸比丘,比丘如何於心隨觀心而住呢?諸比丘,在此,比丘心有貪時,了知‘心有貪’;心離貪時,了知‘心離貪’。心有瞋時,了知‘心有瞋’;心離瞋時,了知‘心離瞋’。心有痴時,了知‘心有痴’;心離痴時,了知‘心離痴’。心萎縮時,了知‘心萎縮’;心散亂時,了知‘心散亂’。心廣大時,了知‘心廣大’;心不廣大時,了知‘心不廣大’。心有上時,了知‘心有上’;心無上時,了知‘心無上’。心得定時,了知‘心得定’;心不得定時,了知‘心不得定’。心解脫時,了知‘心解脫’;心未解脫時,了知‘心未解脫’。如是,或於內心隨觀心而住,或於外心隨觀心而住,或於內外心隨觀心而住;或於心隨觀集法而住,或於心隨觀壞滅法而住,或於心隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有心’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是於心隨觀心而住。

114. ‘‘Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāti; sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ citta’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ citta’nti pajānāti; samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ citta’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ citta’nti pajānāti; saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṃkhittaṃ citta’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ citta’nti pajānāti; mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ citta’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ citta’nti pajānāti; sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ citta’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ citta’nti pajānāti; samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ citta’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ citta’nti pajānāti; vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ citta’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti. Iti ajjhattaṃ vā citte cittānupassī viharati, bahiddhā vā citte cittānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, vayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati, samudayavayadhammānupassī vā cittasmiṃ viharati. ‘Atthi citta’nti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu citte cittānupassī viharati.
已對照

心隨觀終。

Cittānupassanā niṭṭhitā.
已對照

法隨觀·蓋節

Dhammānupassanā nīvaraṇapabbaṃ
115已對照

一一五、“諸比丘,比丘如何於諸法隨觀法而住呢?諸比丘,在此,比丘就五蓋於諸法隨觀法而住。諸比丘,比丘如何就五蓋於諸法隨觀法而住呢?

115. ‘‘Kathañca, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati? Idha, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu?
緬 1.77已對照

“內有欲欲(kāmacchanda)時,了知‘我內有欲欲’;內無慾欲時,了知‘我內無慾欲’;未生的欲欲如何生起,他也了知;已生的欲欲如何斷除,他也了知;已斷的欲欲將來如何不再生起,他也了知。

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ kāmacchando’ti pajānāti; yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.
已對照

“內有瞋恚時,了知‘我內有瞋恚’;內無瞋恚時,了知‘我內無瞋恚’;未生的瞋恚如何生起,他也了知;已生的瞋恚如何斷除,他也了知;已斷的瞋恚將來如何不再生起,他也了知。

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ byāpādo’ti pajānāti; yathā ca anuppannassa byāpādassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa byāpādassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa byāpādassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.
已對照

“內有昏沉睡眠時,了知‘我內有昏沉睡眠’;內無昏沉睡眠時,了知‘我內無昏沉睡眠’;未生的昏沉睡眠如何生起,他也了知;已生的昏沉睡眠如何斷除,他也了知;已斷的昏沉睡眠將來如何不再生起,他也了知。

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ thīnamiddhaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ thīnamiddha’nti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ thīnamiddhaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ thīnamiddha’nti pajānāti, yathā ca anuppannassa thīnamiddhassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa thīnamiddhassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa thīnamiddhassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.
已對照

“內有掉舉追悔時,了知‘我內有掉舉追悔’;內無掉舉追悔時,了知‘我內無掉舉追悔’;未生的掉舉追悔如何生起,他也了知;已生的掉舉追悔如何斷除,他也了知;已斷的掉舉追悔將來如何不再生起,他也了知。

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ uddhaccakukkucca’nti pajānāti; yathā ca anuppannassa uddhaccakukkuccassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa uddhaccakukkuccassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa uddhaccakukkuccassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.
已對照

“內有疑時,了知‘我內有疑’;內無疑時,了知‘我內無疑’;未生的疑如何生起,他也了知;已生的疑如何斷除,他也了知;已斷的疑將來如何不再生起,他也了知。

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ vicikicchā’ti pajānāti; yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.
緬 1.78已對照

“如是,或於內諸法隨觀法而住,或於外諸法隨觀法而住,或於內外諸法隨觀法而住;或於諸法隨觀集法而住,或於諸法隨觀壞滅法而住,或於諸法隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有法’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是就五蓋於諸法隨觀法而住。

‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu nīvaraṇesu.
已對照

蓋節終。

Nīvaraṇapabbaṃ niṭṭhitaṃ.
已對照

法隨觀·蘊節

Dhammānupassanā khandhapabbaṃ
116PTS 1.61已對照

一一六、“再者,諸比丘,比丘就五取蘊於諸法隨觀法而住。諸比丘,比丘如何就五取蘊於諸法隨觀法而住呢?諸比丘,在此,比丘[了知]:‘這是色,這是色的集,這是色的滅沒;這是受,這是受的集,這是受的滅沒;這是想,這是想的集,這是想的滅沒;這是行,這是行的集,這是行的滅沒;這是識,這是識的集,這是識的滅沒。’如是,或於內諸法隨觀法而住,或於外諸法隨觀法而住,或於內外諸法隨觀法而住;或於諸法隨觀集法而住,或於諸法隨觀壞滅法而住,或於諸法隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有法’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是就五取蘊於諸法隨觀法而住。

116. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu – ‘iti rūpaṃ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo; iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo; iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo; iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṃ samudayo, iti saṅkhārānaṃ atthaṅgamo; iti viññāṇaṃ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti; iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati pañcasu upādānakkhandhesu.
已對照

蘊節終。

Khandhapabbaṃ niṭṭhitaṃ.
已對照

法隨觀·處節

Dhammānupassanā āyatanapabbaṃ
117已對照

一一七、“再者,諸比丘,比丘就六內外處於諸法隨觀法而住。諸比丘,比丘如何就六內外處於諸法隨觀法而住呢?

117. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu?
緬 1.79已對照

“諸比丘,在此,比丘了知眼,了知色,也了知緣此二者而生起的結(saṃyojana);未生的結如何生起,他也了知;已生的結如何斷除,他也了知;已斷的結將來如何不再生起,他也了知。

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhuñca pajānāti, rūpe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.
已對照

“了知耳,了知聲,也了知緣此二者而生起的結;未生的結如何生起,他也了知;已生的結如何斷除,他也了知;已斷的結將來如何不再生起,他也了知。

‘‘Sotañca pajānāti, sadde ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.
已對照

“了知鼻,了知香,也了知緣此二者而生起的結;未生的結如何生起,他也了知;已生的結如何斷除,他也了知;已斷的結將來如何不再生起,他也了知。

‘‘Ghānañca pajānāti, gandhe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.
已對照

“了知舌,了知味,也了知緣此二者而生起的結;未生的結如何生起,他也了知;已生的結如何斷除,他也了知;已斷的結將來如何不再生起,他也了知。

‘‘Jivhañca pajānāti, rase ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.
已對照

“了知身,了知觸,也了知緣此二者而生起的結;未生的結如何生起,他也了知;已生的結如何斷除,他也了知;已斷的結將來如何不再生起,他也了知。

‘‘Kāyañca pajānāti, phoṭṭhabbe ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.
已對照

“了知意,了知法,也了知緣此二者而生起的結;未生的結如何生起,他也了知;已生的結如何斷除,他也了知;已斷的結將來如何不再生起,他也了知。

‘‘Manañca pajānāti, dhamme ca pajānāti, yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanaṃ tañca pajānāti, yathā ca anuppannassa saṃyojanassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa saṃyojanassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa saṃyojanassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti.
緬 1.80已對照

“如是,或於內諸法隨觀法而住,或於外諸法隨觀法而住,或於內外諸法隨觀法而住;或於諸法隨觀集法而住,或於諸法隨觀壞滅法而住,或於諸法隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有法’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是就六內外處於諸法隨觀法而住。

‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesu.
已對照

處節終。

Āyatanapabbaṃ niṭṭhitaṃ.
已對照

法隨觀·覺支節

Dhammānupassanā bojjhaṅgapabbaṃ
118PTS 1.62已對照

一一八、“再者,諸比丘,比丘就七覺支於諸法隨觀法而住。諸比丘,比丘如何就七覺支於諸法隨觀法而住呢?內有念覺支(satisambojjhaṅga)時,了知‘我內有念覺支’;內無念覺支時,了知‘我內無念覺支’;未生的念覺支如何生起,他也了知;已生的念覺支如何由修習而圓滿,他也了知。

118. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
已對照

“內有擇法覺支時,了知‘我內有擇法覺支’;內無擇法覺支時,了知‘我內無擇法覺支’;未生的擇法覺支如何生起,他也了知;已生的擇法覺支如何由修習而圓滿,他也了知。

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
已對照

“內有精進覺支時,了知‘我內有精進覺支’;內無精進覺支時,了知‘我內無精進覺支’;未生的精進覺支如何生起,他也了知;已生的精進覺支如何由修習而圓滿,他也了知。

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa vīriyasambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
緬 1.81已對照

“內有喜覺支時,了知‘我內有喜覺支’;內無喜覺支時,了知‘我內無喜覺支’;未生的喜覺支如何生起,他也了知;已生的喜覺支如何由修習而圓滿,他也了知。

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa pītisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
已對照

“內有輕安覺支時,了知‘我內有輕安覺支’;內無輕安覺支時,了知‘我內無輕安覺支’;未生的輕安覺支如何生起,他也了知;已生的輕安覺支如何由修習而圓滿,他也了知。

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa passaddhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
已對照

“內有定覺支時,了知‘我內有定覺支’;內無定覺支時,了知‘我內無定覺支’;未生的定覺支如何生起,他也了知;已生的定覺支如何由修習而圓滿,他也了知。

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa samādhisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
已對照

“內有舍覺支時,了知‘我內有舍覺支’;內無舍覺支時,了知‘我內無舍覺支’;未生的舍覺支如何生起,他也了知;已生的舍覺支如何由修習而圓滿,他也了知。

‘‘Santaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘atthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘natthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
已對照

“如是,或於內諸法隨觀法而住,或於外諸法隨觀法而住,或於內外諸法隨觀法而住;或於諸法隨觀集法而住,或於諸法隨觀壞滅法而住,或於諸法隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有法’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是就七覺支於諸法隨觀法而住。

‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati sattasu bojjhaṅgesu.
已對照

覺支節終。

Bojjhaṅgapabbaṃ niṭṭhitaṃ [bojjhaṅgapabbaṃ niṭṭhitaṃ. paṭhamabhāṇavāraṃ (syā.)].
已對照

法隨觀·諦節

Dhammānupassanā saccapabbaṃ
119緬 1.82已對照

一一九、“再者,諸比丘,比丘就四聖諦於諸法隨觀法而住。諸比丘,比丘如何就四聖諦於諸法隨觀法而住呢?諸比丘,在此,比丘如實了知‘此是苦’,如實了知‘此是苦集’,如實了知‘此是苦滅’,如實了知‘此是導至苦滅之道’。

119. ‘‘Puna caparaṃ, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu. Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu? Idha, bhikkhave, bhikkhu ‘idaṃ dukkha’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṃ pajānāti.
已對照

第一誦分終。

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.
已對照

苦諦的解說

Dukkhasaccaniddeso
120已對照

一二〇、“諸比丘,什麼是苦聖諦呢?生是苦,老是苦,死是苦,愁、悲、苦、憂、惱是苦,與不可愛者會合是苦,與可愛者別離是苦,所求不得也是苦——略言之,五取蘊是苦。

120. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṃ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogopi dukkho, piyehi vippayogopi dukkho [‘‘appiyehi…pe… vippayogopi dukkho’’ti pāṭho ceva taṃniddeso ca sī. pī. potthakesu na dissati, sumaṅgalavilāsiniyaṃpi taṃsaṃvaṇṇanā natthi], yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā [pañcupādānakkhandhāpi (ka.)] dukkhā.
121已對照

一二一、“諸比丘,什麼是生呢?凡是那些眾生,於彼彼眾生類中的生、出生、入胎、出現,諸蘊之顯現,諸處之獲得——諸比丘,這稱為生。

121. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, jāti? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṃ pātubhāvo āyatanānaṃ paṭilābho, ayaṃ vuccati, bhikkhave, jāti.
122已對照

一二二、“諸比丘,什麼是老呢?凡是那些眾生,於彼彼眾生類中的老、衰老之狀、齒落、發白、皮皺、壽命之衰減、諸根之老熟——諸比丘,這稱為老。

122. ‘‘Katamā ca, bhikkhave, jarā? Yā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko, ayaṃ vuccati, bhikkhave, jarā.
123已對照

一二三、“諸比丘,什麼是死呢?凡是那些眾生,從彼彼眾生類中的殞歿、歿亡之狀、破壞、消失、死、死亡、命終,諸蘊之破壞,身軀之捨棄,命根之斷絕——諸比丘,這稱為死。

123. ‘‘Katamañca, bhikkhave, maraṇaṃ? Yaṃ [sumaṅgalavilāsinī oloketabbā] tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṃ maccu maraṇaṃ kālaṅkiriyā khandhānaṃ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo, idaṃ vuccati, bhikkhave, maraṇaṃ.
124緬 1.83已對照

一二四、“諸比丘,什麼是愁呢?諸比丘,凡是遭遇某種不幸、為某種苦法所觸者的愁、憂愁、憂愁之狀、內愁、內遍愁——諸比丘,這稱為愁。

124. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, soko? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṃ antosoko antoparisoko, ayaṃ vuccati, bhikkhave, soko.
125已對照

一二五、“諸比丘,什麼是悲呢?諸比丘,凡是遭遇某種不幸、為某種苦法所觸者的哀號、悲號、哀嘆、悲嘆、哀號之狀、悲號之狀——諸比丘,這稱為悲。

125. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, paridevo? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṃ paridevitattaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, paridevo.
126已對照

一二六、“諸比丘,什麼是苦呢?諸比丘,凡是身的苦、身的不適,由身觸所生的苦、不適的感受——諸比丘,這稱為苦。

126. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, kāyikaṃ dukkhaṃ kāyikaṃ asātaṃ kāyasamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ.
127已對照

一二七、“諸比丘,什麼是憂呢?諸比丘,凡是心的苦、心的不適,由意觸所生的苦、不適的感受——諸比丘,這稱為憂。

127. ‘‘Katamañca, bhikkhave, domanassaṃ? Yaṃ kho, bhikkhave, cetasikaṃ dukkhaṃ cetasikaṃ asātaṃ manosamphassajaṃ dukkhaṃ asātaṃ vedayitaṃ, idaṃ vuccati, bhikkhave, domanassaṃ.
128已對照

一二八、“諸比丘,什麼是惱呢?諸比丘,凡是遭遇某種不幸、為某種苦法所觸者的苦惱、遍苦惱、苦惱之狀、遍苦惱之狀——諸比丘,這稱為惱。

128. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, upāyāso? Yo kho, bhikkhave, aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso āyāsitattaṃ upāyāsitattaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, upāyāso.
129已對照

一二九、“諸比丘,什麼是與不可愛者會合是苦呢?在此,凡有那些不可樂、不可愛、不可意的色、聲、香、味、觸、法,或者有那些欲其無義利、欲其無利益、欲其不安適、欲其不得安穩的人——與他們相會、共會、集合、混雜:諸比丘,這稱為與不可愛者會合是苦。

129. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho? Idha yassa te honti aniṭṭhā akantā amanāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukakāmā ayogakkhemakāmā, yā tehi saddhiṃ saṅgati samāgamo samodhānaṃ missībhāvo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, appiyehi sampayogo dukkho.
130緬 1.84已對照

一三〇、“諸比丘,什麼是與可愛者別離是苦呢?在此,凡有那些可樂、可愛、可意的色、聲、香、味、觸、法,或者有那些欲其義利、欲其利益、欲其安適、欲其安穩的人,即母、或父、或兄弟、或姊妹、或朋友、或同僚、或親族血親——與他們不相會、不共會、不集合、不混雜:諸比丘,這稱為與可愛者別離是苦。

130. ‘‘Katamo ca, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho? Idha yassa te honti iṭṭhā kantā manāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā dhammā, ye vā panassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukakāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā mittā vā amaccā vā ñātisālohitā vā, yā tehi saddhiṃ asaṅgati asamāgamo asamodhānaṃ amissībhāvo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, piyehi vippayogo dukkho.
131已對照

一三一、“諸比丘,什麼是所求不得也是苦呢?諸比丘,於有生之法的眾生生起這樣的願望:‘啊,但願我們不是有生之法者,但願生不要到我們[身上]來!’然而這不是以願望所能得到的——這也就是所求不得也是苦。諸比丘,於有老之法的眾生生起這樣的願望:‘啊,但願我們不是有老之法者,但願老不要到我們[身上]來!’然而這不是以願望所能得到的——這也就是所求不得也是苦。諸比丘,於有病之法的眾生生起這樣的願望:‘啊,但願我們不是有病之法者,但願病不要到我們[身上]來!’然而這不是以願望所能得到的——這也就是所求不得也是苦。諸比丘,於有死之法的眾生生起這樣的願望:‘啊,但願我們不是有死之法者,但願死不要到我們[身上]來!’然而這不是以願望所能得到的——這也就是所求不得也是苦。諸比丘,於有愁、悲、苦、憂、惱之法的眾生生起這樣的願望:‘啊,但願我們不是有愁、悲、苦、憂、惱之法者,但願愁、悲、苦、憂、惱不要到我們[身上]來!’然而這不是以願望所能得到的——這也就是所求不得也是苦。

131. ‘‘Katamañca, bhikkhave, yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ? Jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma, na ca vata no jāti āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Jarādhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na jarādhammā assāma, na ca vata no jarā āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Byādhidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na byādhidhammā assāma, na ca vata no byādhi āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Maraṇadhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na maraṇadhammā assāma, na ca vata no maraṇaṃ āgaccheyyā’ti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ. Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjati – ‘aho vata mayaṃ na sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā assāma, na ca vata no sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā āgaccheyyu’nti. Na kho panetaṃ icchāya pattabbaṃ, idampi yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ.
132已對照

一三二、“諸比丘,什麼是略言之五取蘊是苦呢?就是:色取蘊、受取蘊、想取蘊、行取蘊、識取蘊。諸比丘,這些稱為略言之五取蘊是苦。諸比丘,這稱為苦聖諦。

132. ‘‘Katame ca, bhikkhave, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā? Seyyathidaṃ – rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccaṃ.
已對照

集諦的解說

Samudayasaccaniddeso
133已對照

一三三、“諸比丘,什麼是苦集聖諦呢?就是那能導致再有、與喜貪俱行、處處歡喜的渴愛,即:欲愛、有愛、無有愛。

133. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ [dukkhasamudayo (syā.)] ariyasaccaṃ? Yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā [ponobhavikā (sī. pī.)] nandīrāgasahagatā [nandirāgasahagatā (sī. syā. pī.)] tatratatrābhinandinī. Seyyathidaṃ – kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā.
緬 1.85已對照

“諸比丘,那渴愛生起時於何處生起,安住時於何處安住呢?凡世間是可愛的、可意的,這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。

‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati, kattha nivisamānā nivisati? Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
已對照

“世間什麼是可愛的、可意的呢?眼在世間是可愛的、可意的——這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。耳在世間……乃至……鼻在世間……舌在世間……身在世間……意在世間是可愛的、可意的——這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。

‘‘Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
已對照

“色在世間……聲在世間……香在世間……味在世間……觸在世間……法在世間是可愛的、可意的——這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。

‘‘Rūpā loke… saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
已對照

“眼識在世間……耳識在世間……鼻識在世間……舌識在世間……身識在世間……意識在世間是可愛的、可意的——這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。

‘‘Cakkhuviññāṇaṃ loke… sotaviññāṇaṃ loke… ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
已對照

“眼觸在世間……耳觸在世間……鼻觸在世間……舌觸在世間……身觸在世間……意觸在世間是可愛的、可意的——這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。

‘‘Cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
已對照

“眼觸所生的受在世間……耳觸所生的受在世間……鼻觸所生的受在世間……舌觸所生的受在世間……身觸所生的受在世間……意觸所生的受在世間是可愛的、可意的——這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。

‘‘Cakkhusamphassajā vedanā loke… sotasamphassajā vedanā loke… ghānasamphassajā vedanā loke… jivhāsamphassajā vedanā loke… kāyasamphassajā vedanā loke… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
已對照

“色想在世間……聲想在世間……香想在世間……味想在世間……觸想在世間……法想在世間是可愛的、可意的——這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。

‘‘Rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
緬 1.86已對照

“色思在世間……聲思在世間……香思在世間……味思在世間……觸思在世間……法思在世間是可愛的、可意的——這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。

‘‘Rūpasañcetanā loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
已對照

“色愛在世間……聲愛在世間……香愛在世間……味愛在世間……觸愛在世間……法愛在世間是可愛的、可意的——這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。

‘‘Rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke… phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
已對照

“色尋在世間……聲尋在世間……香尋在世間……味尋在世間……觸尋在世間……法尋在世間是可愛的、可意的——這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。

‘‘Rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati.
已對照

“色伺在世間……聲伺在世間……香伺在世間……味伺在世間……觸伺在世間……法伺在世間是可愛的、可意的——這渴愛生起時即於此生起,安住時即於此安住。諸比丘,這稱為苦集聖諦。

‘‘Rūpavicāro loke… saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhasamudayaṃ ariyasaccaṃ.
已對照

苦滅聖諦的解說

Nirodhasaccaniddeso
134已對照

一三四、“諸比丘,什麼是苦滅聖諦呢?就是那同一渴愛的無餘離貪、滅,捨棄、舍離、解脫、無執藏。

134. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ [dukkhanirodho (syā.)] ariyasaccaṃ? Yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo.
已對照

“諸比丘,那渴愛斷除時於何處斷除,滅時於何處滅呢?凡世間是可愛的、可意的,這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。

‘‘Sā kho panesā, bhikkhave, taṇhā kattha pahīyamānā pahīyati, kattha nirujjhamānā nirujjhati? Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
緬 1.87已對照

“世間什麼是可愛的、可意的呢?眼在世間是可愛的、可意的——這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。耳在世間……乃至……鼻在世間……舌在世間……身在世間……意在世間是可愛的、可意的——這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。

‘‘Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ? Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati. Sotaṃ loke…pe… ghānaṃ loke… jivhā loke… kāyo loke… mano loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
已對照

“色在世間……聲在世間……香在世間……味在世間……觸在世間……法在世間是可愛的、可意的——這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。

‘‘Rūpā loke… saddā loke… gandhā loke… rasā loke… phoṭṭhabbā loke… dhammā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
已對照

“眼識在世間……耳識在世間……鼻識在世間……舌識在世間……身識在世間……意識在世間是可愛的、可意的——這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。

‘‘Cakkhuviññāṇaṃ loke… sotaviññāṇaṃ loke… ghānaviññāṇaṃ loke… jivhāviññāṇaṃ loke… kāyaviññāṇaṃ loke… manoviññāṇaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
已對照

“眼觸在世間……耳觸在世間……鼻觸在世間……舌觸在世間……身觸在世間……意觸在世間是可愛的、可意的——這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。

‘‘Cakkhusamphasso loke… sotasamphasso loke… ghānasamphasso loke… jivhāsamphasso loke… kāyasamphasso loke… manosamphasso loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
已對照

“眼觸所生的受在世間……耳觸所生的受在世間……鼻觸所生的受在世間……舌觸所生的受在世間……身觸所生的受在世間……意觸所生的受在世間是可愛的、可意的——這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。

‘‘Cakkhusamphassajā vedanā loke… sotasamphassajā vedanā loke… ghānasamphassajā vedanā loke… jivhāsamphassajā vedanā loke… kāyasamphassajā vedanā loke… manosamphassajā vedanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
已對照

“色想在世間……聲想在世間……香想在世間……味想在世間……觸想在世間……法想在世間是可愛的、可意的——這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。

‘‘Rūpasaññā loke… saddasaññā loke… gandhasaññā loke… rasasaññā loke… phoṭṭhabbasaññā loke… dhammasaññā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
已對照

“色思在世間……聲思在世間……香思在世間……味思在世間……觸思在世間……法思在世間是可愛的、可意的——這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。

‘‘Rūpasañcetanā loke… saddasañcetanā loke… gandhasañcetanā loke… rasasañcetanā loke… phoṭṭhabbasañcetanā loke… dhammasañcetanā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
緬 1.88已對照

“色愛在世間……聲愛在世間……香愛在世間……味愛在世間……觸愛在世間……法愛在世間是可愛的、可意的——這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。

‘‘Rūpataṇhā loke… saddataṇhā loke… gandhataṇhā loke… rasataṇhā loke… phoṭṭhabbataṇhā loke… dhammataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
已對照

“色尋在世間……聲尋在世間……香尋在世間……味尋在世間……觸尋在世間……法尋在世間是可愛的、可意的——這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。

‘‘Rūpavitakko loke… saddavitakko loke… gandhavitakko loke… rasavitakko loke… phoṭṭhabbavitakko loke… dhammavitakko loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhati.
已對照

“色伺在世間……聲伺在世間……香伺在世間……味伺在世間……觸伺在世間……法伺在世間是可愛的、可意的——這渴愛斷除時即於此斷除,滅時即於此滅。諸比丘,這稱為苦滅聖諦。

‘‘Rūpavicāro loke… saddavicāro loke… gandhavicāro loke… rasavicāro loke… phoṭṭhabbavicāro loke… dhammavicāro loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ. Etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhāmānā nirujjhati. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhaṃ ariyasaccaṃ.
已對照

導至苦滅之道聖諦的解說

Maggasaccaniddeso
135已對照

一三五、“諸比丘,什麼是導至苦滅之道聖諦呢?就是這八支聖道,即:正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定。

135. ‘‘Katamañca, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi.
已對照

“諸比丘,什麼是正見呢?諸比丘,凡是對苦的智、對苦集的智、對苦滅的智、對導至苦滅之道的智——諸比丘,這稱為正見。

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammādiṭṭhi? Yaṃ kho, bhikkhave, dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammādiṭṭhi.
已對照

“諸比丘,什麼是正思惟呢?出離思惟、無瞋思惟、不害思惟——諸比丘,這稱為正思惟。

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsaṅkappo? Nekkhammasaṅkappo abyāpādasaṅkappo avihiṃsāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsaṅkappo.
已對照

“諸比丘,什麼是正語呢?離虛妄語、離離間語、離粗惡語、離雜穢語——諸比丘,這稱為正語。

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammāvācā? Musāvādā veramaṇī [veramaṇi (ka.)], pisuṇāya vācāya veramaṇī, pharusāya vācāya veramaṇī, samphappalāpā veramaṇī. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāvācā.
已對照

“諸比丘,什麼是正業呢?離殺生、離不與取、離欲邪行——諸比丘,這稱為正業。

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammākammanto? Pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammākammanto.
緬 1.89已對照

“諸比丘,什麼是正命呢?諸比丘,在此,聖弟子舍斷邪命,以正命營生——諸比丘,這稱為正命。

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāājīvo? Idha, bhikkhave, ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvitaṃ kappeti. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāājīvo.
已對照

“諸比丘,什麼是正精進呢?諸比丘,在此,比丘為令未生的惡不善法不生,生起欲,努力,發起精進,策勵心,精勤;為舍斷已生的惡不善法,生起欲,努力,發起精進,策勵心,精勤;為令未生的善法生起,生起欲,努力,發起精進,策勵心,精勤;為令已生的善法住立、不忘失、增多、廣大、由修習而圓滿,生起欲,努力,發起精進,策勵心,精勤。諸比丘,這稱為正精進。

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāvāyāmo? Idha, bhikkhave, bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati; uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāvāyāmo.
已對照

“諸比丘,什麼是正念呢?諸比丘,在此,比丘於身隨觀身而住,熱勤、正知、具念,調伏世間的貪與憂;於諸受隨觀受而住,熱勤、正知、具念,調伏世間的貪與憂;於心隨觀心而住,熱勤、正知、具念,調伏世間的貪與憂;於諸法隨觀法而住,熱勤、正知、具念,調伏世間的貪與憂。諸比丘,這稱為正念。

‘‘Katamā ca, bhikkhave, sammāsati? Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsati.
已對照

“諸比丘,什麼是正定呢?諸比丘,在此,比丘已離諸欲,離諸不善法,有尋、有伺,離生喜、樂,成就並住於初禪。尋、伺寂止,內潔淨,心專一性,無尋、無伺,定生喜、樂,成就並住於第二禪。離喜,住於舍(upekkhā),具念與正知,以身受樂,正如聖者們所說的:‘舍、具念、樂住。’成就並住於第三禪。舍斷樂與舍斷苦,先前的喜、憂已經滅沒,不苦不樂,舍念清淨(upekkhāsatipārisuddhi),成就並住於第四禪。諸比丘,這稱為正定。諸比丘,這稱為導至苦滅之道聖諦。

‘‘Katamo ca, bhikkhave, sammāsamādhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ.
136緬 1.90已對照

一三六、“如是,或於內諸法隨觀法而住,或於外諸法隨觀法而住,或於內外諸法隨觀法而住;或於諸法隨觀集法而住,或於諸法隨觀壞滅法而住,或於諸法隨觀集與壞滅法而住。或者,他的‘有法’之念現前,唯為智之量、憶念之量[而已];他無所依而住,不執取世間的任何東西。諸比丘,比丘這樣也是就四聖諦於諸法隨觀法而住。

136. ‘‘Iti ajjhattaṃ vā dhammesu dhammānupassī viharati, bahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati, ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharati; samudayadhammānupassī vā dhammesu viharati, vayadhammānupassī vā dhammesu viharati, samudayavayadhammānupassī vā dhammesu viharati. ‘Atthi dhammā’ti vā panassa sati paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadeva ñāṇamattāya paṭissatimattāya anissito ca viharati, na ca kiñci loke upādiyati. Evampi kho, bhikkhave, bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati catūsu ariyasaccesu.
已對照

諦節終。

Saccapabbaṃ niṭṭhitaṃ.
已對照

法隨觀終。

Dhammānupassanā niṭṭhitā.
137已對照

一三七、“諸比丘,無論何人這樣修習這四念處七年,他可期待兩種果之一:於現法中[得]究竟智(aññā),或若有餘依,[得]阿那含性(anāgāmitā)。

137. ‘‘Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya satta vassāni, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā.
PTS 1.63已對照

“諸比丘,且不說七年。諸比丘,無論何人這樣修習這四念處六年……乃至……五年……四年……三年……二年……一年——諸比丘,且不說一年。諸比丘,無論何人這樣修習這四念處七個月,他可期待兩種果之一:於現法中[得]究竟智,或若有餘依,[得]阿那含性。諸比丘,且不說七個月。諸比丘,無論何人這樣修習這四念處六個月……乃至……五個月……四個月……三個月……二個月……一個月……半個月——諸比丘,且不說半個月。諸比丘,無論何人這樣修習這四念處七日,他可期待兩種果之一:於現法中[得]究竟智,或若有餘依,[得]阿那含性。

‘‘Tiṭṭhantu, bhikkhave, satta vassāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya cha vassāni…pe… pañca vassāni… cattāri vassāni… tīṇi vassāni… dve vassāni… ekaṃ vassaṃ… tiṭṭhatu, bhikkhave, ekaṃ vassaṃ. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya satta māsāni, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā; sati vā upādisese anāgāmitā. Tiṭṭhantu, bhikkhave, satta māsāni. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya cha māsāni…pe… pañca māsāni… cattāri māsāni… tīṇi māsāni… dve māsāni… ekaṃ māsaṃ… aḍḍhamāsaṃ… tiṭṭhatu, bhikkhave, aḍḍhamāso. Yo hi koci, bhikkhave, ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya sattāhaṃ, tassa dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ diṭṭheva dhamme aññā sati vā upādisese anāgāmitā’’ti.
138緬 1.91已對照

一三八、“‘諸比丘,此是唯一之道(ekāyano maggo),為令眾生清淨,為超越愁與悲,為滅沒苦與憂,為證得正理(ñāya),為現證涅槃,此即四念處。’這樣所說的,就是就這個而說的。”

138. ‘‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā sokaparidevānaṃ samatikkamāya dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāya ñāyassa adhigamāya nibbānassa sacchikiriyāya yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’ti. Iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti.
已對照

世尊說了這[番話]。那些比丘滿意、歡喜世尊之所說。

Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.
已對照

《大念處經》終,[《根本法門品》中之]第十[經]。

Mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ.
已對照

《根本法門品》終,第一[品]。

Mūlapariyāyavaggo niṭṭhito paṭhamo.
已對照

其攝頌——〔以下諸偈見於某些抄本:不老、不死、[令]證得不死,顯示果與道,驅除苦;具足利益、作千般大味——如是種種真實之精要,請聽。[如]炎熱道上盈滿[水]財的池塘,令為三種火所逼惱者[得]清涼;[如]驅除疾病的諸藥——最後的殊勝諸經[即]安置[於此]。甘美、柔和、上妙、調順之施,嬉戲、喜樂,[與]令[人]和合之生起;如是於[諸]經中安置了[諸]解說,為調伏諸釋迦子故。[此]五十,及[全部]一百五十,又另有兩部解說;以及依次而來的三[種]名目——願[汝等]一心諦聽此歡喜殊勝[之說]。〕

Tassuddānaṃ – [ito paraṃ kesuci potthakesu imāpi gāthāyo evaṃ dissanti –§ajaraṃ amataṃ amatādhigamaṃ, phalamagganidassanaṃ dukkhanudaṃ. sahitattaṃ mahārasahassakaraṃ, bhūtamiti sāraṃ vividhaṃ suṇātha.§taḷākaṃ vasupūritaṃ ghammapathe, tividhaggipiḷesitanibbāpanaṃ. byādhipanudanaosadhayo, pacchimasuttapavarā ṭhapitā.§madhumandavarasāmadānaṃ, khiḍḍārati jananimanusaṅghātaṃ. tathā sutte veyyākaraṇā ṭhapitā, sakyaputtānamabhidamanatthāya.§paññāsaṃ ca diyaḍḍhasataṃ, dve ca veyyākaraṇaṃ apare ca. tevanāmagataṃ ca anupubbaṃ, ekamanā nisāmetha mudaggaṃ.]
已對照

《根本[法門]》《[一切漏之]善律儀》《法嗣》,《[怖]駭》《無穢》《所求》《衣[喻]》;

Mūlasusaṃvaradhammadāyādā, bheravānaṅgaṇākaṅkheyyavatthaṃ;
已對照

《削減》《正見》《念處》——此品殊勝,無與等者,善為圓滿。

Sallekhasammādiṭṭhisatipaṭṭhaṃ, vaggavaro asamo susamatto.
2. Sīhanādavaggo