分別論·念處分別 Satipaṭṭhānavibhaṅgo 1. Suttantabhājanīyaṃ

本經目錄

355已對照

七、念處分別

一、經分別

三百五十五、四念處：在此，比丘於內身隨觀身而住，於外身隨觀身而住，於內外身隨觀身而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂；於內諸受隨觀受而住，於外諸受隨觀受而住，於內外諸受隨觀受而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂；於內心隨觀心而住，於外心隨觀心而住，於內外心隨觀心而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂；於內諸法隨觀法而住，於外諸法隨觀法而住，於內外諸法隨觀法而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂。

355Cattāro satipaṭṭhānā – idha bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati bahiddhā kāye kāyānupassī viharati ajjhattabahiddhā kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharati bahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati ajjhattabahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, ajjhattaṃ citte cittānupassī viharati bahiddhā citte cittānupassī viharati ajjhattabahiddhā citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharati bahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati ajjhattabahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

356已對照

一、身隨觀的解說

三百五十六、比丘如何於內身隨觀身而住？在此，比丘就內身，從腳底以上、從發端以下、以皮為邊際，省察它充滿種種不淨：“在這身中有：頭髮、體毛、指甲、牙齒、皮膚，肉、腱、骨、骨髓、腎，心、肝、肋膜、脾、肺，腸、腸間膜、胃中物、糞，膽汁、痰、膿、血、汗、脂肪，淚、膏、唾、涕、關節滑液、尿。”他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]之後，把心導向外身。

比丘如何於外身隨觀身而住？在此，比丘就外身，從腳底以上、從發端以下、以皮為邊際，省察它充滿種種不淨：“在他的身中有：頭髮、體毛、指甲、牙齒、皮膚，肉、腱、骨、骨髓、腎，心、肝、肋膜、脾、肺，腸、腸間膜、胃中物、糞，膽汁、痰、膿、血、汗、脂肪，淚、膏、唾、涕、關節滑液、尿。”他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]之後，把心導向內外身。

比丘如何於內外身隨觀身而住？在此，比丘就內外身，從腳底以上、從發端以下、以皮為邊際，省察它充滿種種不淨：“在這身中有：頭髮、體毛、指甲、牙齒、皮膚，肉、腱、骨、骨髓、腎，心、肝、肋膜、脾、肺，腸、腸間膜、胃中物、糞，膽汁、痰、膿、血、汗、脂肪，淚、膏、唾、涕、關節滑液、尿。”比丘如是於內外身隨觀身而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂。

356Kathañca bhikkhu ajjhattaṃ kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu ajjhattaṃ kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru [nahāru (sī.)] aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ [aṭṭhimiñjā (sī.)] vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’’nti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā kāye cittaṃ upasaṃharati. Kathañca bhikkhu bahiddhā kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu bahiddhā kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘‘atthissa kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’’nti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhattabahiddhā kāye cittaṃ upasaṃharati. Kathañca bhikkhu ajjhattabahiddhā kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu ajjhattabahiddhā kāyaṃ uddhaṃ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṃ pūraṃ nānappakārassa asucino paccavekkhati – ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṃsaṃ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṃ vakkaṃ hadayaṃ yakanaṃ kilomakaṃ pihakaṃ papphāsaṃ antaṃ antaguṇaṃ udariyaṃ karīsaṃ pittaṃ semhaṃ pubbo lohitaṃ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā mutta’’nti. Evaṃ bhikkhu ajjhattabahiddhā kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

357已對照

三百五十七、“隨觀者”——此中什麼是隨觀？凡慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“隨觀”。以這隨觀而具備、完全具備、已到、完全已到、已成、具足、俱備。因此稱為“隨觀者”。

357Anupassīti. Tattha katamā anupassanā? Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘anupassanā’’. Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati ‘‘anupassī’’ti.

358已對照

三百五十八、“而住”者：行止、進行、護持、維持、維繫、行、住。因此稱為“而住”。

358Viharatīti. Iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati. Tena vuccati ‘‘viharatī’’ti.

359已對照

三百五十九、“熱勤”——此中什麼是熱勤？凡心的精進發勤……乃至……正精進——這稱為“熱勤”。以這熱勤而具備、完全具備、已到、完全已到、已成、具足、俱備。因此稱為“熱勤者”。

359Ātāpīti. Tattha katamo ātāpo [katamaṃ ātāpaṃ (sabbattha)]? Yo cetasiko vīriyārambho…pe… sammāvāyāmo – ayaṃ vuccati ‘‘ātāpo’’. Iminā ātāpena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati ‘‘ātāpī’’ti.

360已對照

三百六十、“正知”——此中什麼是正知？凡慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“正知”。以這正知而具備、完全具備、已到、完全已到、已成、具足、俱備。因此稱為“正知者”。

360Sampajānoti. Tattha katamaṃ sampajaññaṃ? Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘sampajaññaṃ’’. Iminā sampajaññena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati ‘‘sampajāno’’ti.

361已對照

三百六十一、“具念”——此中什麼是念？凡念、隨念……乃至……正念——這稱為“念”。以這念而具備、完全具備、已到、完全已到、已成、具足、俱備。因此稱為“具念者”。

361Satimāti. Tattha katamā sati? Yā sati anussati…pe… sammāsati – ayaṃ vuccati ‘‘sati’’. Imāya satiyā upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati ‘‘satimā’’ti.

362已對照

三百六十二、“調伏世間的貪與憂”——此中什麼是世間？就是那個身是世間。五取蘊也是世間。這稱為“世間”。此中什麼是貪？凡貪、極貪……乃至……心的極貪——這稱為“貪”。此中什麼是憂？凡心的不適、心的苦，由心觸所生的不適、苦的感受，由心觸所生的不適、苦的受——這稱為“憂”。如是，此貪與此憂，在此世間中已調伏、已遍調伏、已寂靜、已平息、已寂止、已滅沒、已遍滅沒、已止息、已遍止息、已枯乾、已遍枯乾、已作邊際。因此稱為“調伏世間的貪與憂”。

362Vineyya loke abhijjhādomanassanti. Tattha katamo loko? Sveva kāyo loko. Pañcapi upādānakkhandhā loko. Ayaṃ vuccati ‘‘loko’’. Tattha katamā abhijjhā? Yo rāgo sārāgo…pe… cittassa sārāgo – ayaṃ vuccati ‘‘abhijjhā’’. Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘domanassaṃ’’. Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā. Tena vuccati ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti.

363已對照

身隨觀的解說。

二、受隨觀的解說

三百六十三、比丘如何於內諸受隨觀受而住？在此，比丘感受樂受時，了知“我感受樂受”；感受苦受時，了知“我感受苦受”；感受不苦不樂受時，了知“我感受不苦不樂受”；感受有食的樂受時，了知“我感受有食的樂受”；感受無食的樂受時，了知“我感受無食的樂受”；感受有食的苦受時，了知“我感受有食的苦受”；感受無食的苦受時，了知“我感受無食的苦受”；感受有食的不苦不樂受時，了知“我感受有食的不苦不樂受”；感受無食的不苦不樂受時，了知“我感受無食的不苦不樂受”。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]之後，把心導向外諸受。

比丘如何於外諸受隨觀受而住？在此，比丘於[他]感受樂受時，了知“他感受樂受”；於[他]感受苦受時，了知“他感受苦受”；於[他]感受不苦不樂受時，了知“他感受不苦不樂受”；於[他]感受有食的樂受時，了知“他感受有食的樂受”；於[他]感受無食的樂受時，了知“他感受無食的樂受”；於[他]感受有食的苦受時，了知“他感受有食的苦受”；於[他]感受無食的苦受時，了知“他感受無食的苦受”；於[他]感受有食的不苦不樂受時，了知“他感受有食的不苦不樂受”；於[他]感受無食的不苦不樂受時，了知“他感受無食的不苦不樂受”。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]之後，把心導向內外諸受。

比丘如何於內外諸受隨觀受而住？在此，比丘對樂受，了知“樂受”；對苦受，了知“苦受”；對不苦不樂受，了知“不苦不樂受”；對有食的樂受，了知“有食的樂受”；對無食的樂受，了知“無食的樂受”；對有食的苦受，了知“有食的苦受”；對無食的苦受，了知“無食的苦受”；對有食的不苦不樂受，了知“有食的不苦不樂受”；對無食的不苦不樂受，了知“無食的不苦不樂受”。比丘如是於內外諸受隨觀受而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂。

363Kathañca bhikkhu ajjhattaṃ vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti, dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti, adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti, sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti, sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti, sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā vedanāsu cittaṃ upasaṃharati. Kathañca bhikkhu bahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayatī’’ti pajānāti, dukkhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘dukkhaṃ vedanaṃ vedayatī’’ti pajānāti, adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayatī’’ti pajānāti, sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayatī’’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayatī’’ti pajānāti, sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayatī’’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ vedayatī’’ti pajānāti, sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayatī’’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamānaṃ ‘‘nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayatī’’ti pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhattabahiddhā vedanāsu cittaṃ upasaṃharati. Kathañca bhikkhu ajjhattabahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ ‘‘sukhā vedanā’’ti pajānāti, dukkhaṃ vedanaṃ ‘‘dukkhā vedanā’’ti pajānāti, adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ‘‘adukkhamasukhā vedanā’’ti pajānāti, sāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘sāmisā sukhā vedanā’’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘nirāmisā sukhā vedanā’’ti pajānāti, sāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ ‘‘sāmisā dukkhā vedanā’’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā dukkhaṃ vedanaṃ ‘‘nirāmisā dukkhā vedanā’’ti pajānāti, sāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ‘‘sāmisā adukkhamasukhā vedanā’’ti pajānāti, nirāmisaṃ vā adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ‘‘nirāmisā adukkhamasukhā vedanā’’ti pajānāti. Evaṃ bhikkhu ajjhattabahiddhā vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

364已對照

三百六十四、“隨觀者”……乃至……“而住”……乃至……“熱勤”……乃至……“正知”……乃至……“具念”……乃至……“調伏世間的貪與憂”——此中什麼是世間？就是那個受是世間。五取蘊也是世間。這稱為“世間”。此中什麼是貪？凡貪、極貪……乃至……心的極貪——這稱為“貪”。此中什麼是憂？凡心的不適、心的苦，由心觸所生的不適、苦的感受，由心觸所生的不適、苦的受——這稱為“憂”。如是，此貪與此憂，在此世間中已調伏、已遍調伏、已寂靜、已平息、已寂止、已滅沒、已遍滅沒、已止息、已遍止息、已枯乾、已遍枯乾、已作邊際。因此稱為“調伏世間的貪與憂”。

364Anupassīti …pe… viharatīti…pe… ātāpīti…pe… sampajānoti…pe… satimāti…pe… vineyya loke abhijjhādomanassanti. Tattha katamo loko? Sāyeva vedanā loko. Pañcapi upādānakkhandhā loko. Ayaṃ vuccati ‘‘loko’’. Tattha katamā abhijjhā? Yo rāgo sārāgo…pe… cittassa sārāgo – ayaṃ vuccati ‘‘abhijjhā’’. Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘domanassaṃ’’. Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā. Tena vuccati ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti.

365已對照

受隨觀的解說。

三、心隨觀的解說

三百六十五、比丘如何於內心隨觀心而住？在此，比丘心有貪時，了知“我的心有貪”；心離貪時，了知“我的心離貪”；心有瞋時，了知“我的心有瞋”；心離瞋時，了知“我的心離瞋”；心有痴時，了知“我的心有痴”；心離痴時，了知“我的心離痴”；心萎縮時，了知“我的心萎縮”；心散亂時，了知“我的心散亂”；心廣大時，了知“我的心廣大”；心不廣大時，了知“我的心不廣大”；心有上時，了知“我的心有上”；心無上時，了知“我的心無上”；心得定時，了知“我的心得定”；心不得定時，了知“我的心不得定”；心解脫時，了知“我的心解脫”；心未解脫時，了知“我的心未解脫”。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]之後，把心導向外心。

比丘如何於外心隨觀心而住？在此，比丘於他的心有貪時，了知“他的心有貪”；於他的心離貪時，了知“他的心離貪”；於他的心有瞋時，了知“他的心有瞋”；於他的心離瞋時，了知“他的心離瞋”；於他的心有痴時，了知“他的心有痴”；於他的心離痴時，了知“他的心離痴”；於他的心萎縮時，了知“他的心萎縮”；於他的心散亂時，了知“他的心散亂”；於他的心廣大時，了知“他的心廣大”；於他的心不廣大時，了知“他的心不廣大”；於他的心有上時，了知“他的心有上”；於他的心無上時，了知“他的心無上”；於他的心得定時，了知“他的心得定”；於他的心不得定時，了知“他的心不得定”；於他的心解脫時，了知“他的心解脫”；於他的心未解脫時，了知“他的心未解脫”。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]之後，把心導向內外心。

比丘如何於內外心隨觀心而住？在此，比丘心有貪時，了知“心有貪”；心離貪時，了知“心離貪”；心有瞋時，了知“心有瞋”；心離瞋時，了知“心離瞋”；心有痴時，了知“心有痴”；心離痴時，了知“心離痴”；心萎縮時，了知“心萎縮”；心散亂時，了知“心散亂”；心廣大時，了知“心廣大”；心不廣大時，了知“心不廣大”；心有上時，了知“心有上”；心無上時，了知“心無上”；心得定時，了知“心得定”；心不得定時，了知“心不得定”；心解脫時，了知“心解脫”；心未解脫時，了知“心未解脫”。比丘如是於內外心隨觀心而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂。

365Kathañca bhikkhu ajjhattaṃ citte cittānupassī viharati? Idha bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘sarāgaṃ me citta’’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘vītarāgaṃ me citta’’nti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ ‘‘sadosaṃ me citta’’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘‘vītadosaṃ me citta’’nti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ ‘‘samohaṃ me citta’’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘‘vītamohaṃ me citta’’nti pajānāti, saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘saṃkhittaṃ me citta’’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘vikkhittaṃ me citta’’nti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘mahaggataṃ me citta’’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘amahaggataṃ me citta’’nti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ ‘‘sauttaraṃ me citta’’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘‘anuttaraṃ me citta’’nti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ ‘‘samāhitaṃ me citta’’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘‘asamāhitaṃ me citta’’nti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘vimuttaṃ me citta’’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘avimuttaṃ me citta’’nti pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā citte cittaṃ upasaṃharati. Kathañca bhikkhu bahiddhā citte cittānupassī viharati? Idha bhikkhu sarāgaṃ vāssa cittaṃ ‘‘sarāgamassa citta’’nti pajānāti, vītarāgaṃ vāssa cittaṃ ‘‘vītarāgamassa citta’’nti pajānāti, sadosaṃ vāssa cittaṃ ‘‘sadosamassa citta’’nti pajānāti, vītadosaṃ vāssa cittaṃ ‘‘vītadosamassa citta’’nti pajānāti, samohaṃ vāssa cittaṃ ‘‘samohamassa citta’’nti pajānāti, vītamohaṃ vāssa cittaṃ ‘‘vītamohamassa citta’’nti pajānāti, saṃkhittaṃ vāssa cittaṃ ‘‘saṃkhittamassa citta’’nti pajānāti, vikkhittaṃ vāssa cittaṃ ‘‘vikkhittamassa citta’’nti pajānāti, mahaggataṃ vāssa cittaṃ ‘‘mahaggatamassa citta’’nti pajānāti, amahaggataṃ vāssa cittaṃ ‘‘amahaggatamassa citta’’nti pajānāti, sauttaraṃ vāssa cittaṃ ‘‘sauttaramassa citta’’nti pajānāti, anuttaraṃ vāssa cittaṃ ‘‘anuttaramassa citta’’nti pajānāti, samāhitaṃ vāssa cittaṃ ‘‘samāhitamassa citta’’nti pajānāti, asamāhitaṃ vāssa cittaṃ ‘‘asamāhitamassa citta’’nti pajānāti, vimuttaṃ vāssa cittaṃ ‘‘vimuttamassa citta’’nti pajānāti, avimuttaṃ vāssa cittaṃ ‘‘avimuttamassa citta’’nti pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhattabahiddhā citte cittaṃ upasaṃharati. Kathañca bhikkhu ajjhattabahiddhā citte cittānupassī viharati? Idha bhikkhu sarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘sarāgaṃ citta’’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘vītarāgaṃ citta’’nti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ ‘‘sadosaṃ citta’’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘‘vītadosaṃ citta’’nti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ ‘‘samohaṃ citta’’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘‘vītamohaṃ citta’’nti pajānāti, saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘saṃkhittaṃ citta’’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘vikkhittaṃ citta’’nti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘mahaggataṃ citta’’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘amahaggataṃ citta’’nti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ ‘‘sauttaraṃ citta’’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘‘anuttaraṃ citta’’nti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ ‘‘samāhitaṃ citta’’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘‘asamāhitaṃ citta’’nti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘vimuttaṃ citta’’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘avimuttaṃ citta’’nti pajānāti. Evaṃ bhikkhu ajjhattabahiddhā citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

366已對照

三百六十六、“隨觀者”……乃至……“而住”……乃至……“熱勤”……乃至……“正知”……乃至……“具念”……乃至……“調伏世間的貪與憂”——此中什麼是世間？就是那個心是世間。五取蘊也是世間——此中什麼是貪？凡貪、極貪……乃至……心的極貪——這稱為“貪”。此中什麼是憂？凡心的不適、心的苦，由心觸所生的不適、苦的感受，由心觸所生的不適、苦的受——這稱為“憂”。如是，此貪與此憂，在此世間中已調伏、已遍調伏、已寂靜、已平息、已寂止、已滅沒、已遍滅沒、已止息、已遍止息、已枯乾、已遍枯乾、已作邊際。因此稱為“調伏世間的貪與憂”。

366Anupassīti…pe… viharatīti…pe… ātāpīti…pe… sampajānoti…pe… satimāti…pe… vineyya loke abhijjhādomanassanti. Tattha katamo loko? Taṃyeva cittaṃ loko. Pañcapi upādānakkhandhā loko – tattha katamā abhijjhā? Yo rāgo sārāgo…pe… cittassa sārāgo – ayaṃ vuccati ‘‘abhijjhā’’. Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘domanassaṃ’’. Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā. Tena vuccati ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti.

367已對照

心隨觀的解說。

四、法隨觀的解說

三百六十七、比丘如何於內諸法隨觀法而住？在此，比丘內有欲欲時，了知“我內有欲欲”；內無慾欲時，了知“我內無慾欲”；未生的欲欲如何生起，他也了知；已生的欲欲如何舍斷，他也了知；已舍斷的欲欲將來如何不再生起，他也了知。內有瞋恚時……乃至……內有昏沉睡眠時……乃至……內有掉舉追悔時……乃至……內有疑時，了知“我內有疑”；內無疑時，了知“我內無疑”；未生的疑如何生起，他也了知；已生的疑如何舍斷，他也了知；已舍斷的疑將來如何不再生起，他也了知。

內有念覺支時，了知“我內有念覺支”；內無念覺支時，了知“我內無念覺支”；未生的念覺支如何生起，他也了知；已生的念覺支如何由修習而圓滿，他也了知；內有擇法覺支時……乃至……內有精進覺支時……乃至……內有喜覺支時……乃至……內有輕安覺支時……乃至……內有定覺支時……乃至……內有舍覺支時，了知“我內有舍覺支”；內無舍覺支時，了知“我內無舍覺支”；未生的舍覺支如何生起，他也了知；已生的舍覺支如何由修習而圓滿，他也了知。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]之後，把心導向外諸法。

比丘如何於外諸法隨觀法而住？在此，比丘於他有欲欲時，了知“他有欲欲”；於他無慾欲時，了知“他無慾欲”；未生的欲欲如何生起，他也了知；已生的欲欲如何舍斷，他也了知；已舍斷的欲欲將來如何不再生起，他也了知。於他有瞋恚時……乃至……於他有昏沉睡眠時……乃至……於他有掉舉追悔時……乃至……於他有疑時，了知“他有疑”；於他無疑時，了知“他無疑”；未生的疑如何生起，他也了知；已生的疑如何舍斷，他也了知；已舍斷的疑將來如何不再生起，他也了知。

於他有念覺支時，了知“他有念覺支”；於他無念覺支時，了知“他無念覺支”；未生的念覺支如何生起，他也了知；已生的念覺支如何由修習而圓滿，他也了知。於他有擇法覺支時……乃至……於他有精進覺支時……乃至……於他有喜覺支時……乃至……於他有輕安覺支時……乃至……於他有定覺支時……乃至……於他有舍覺支時，了知“他有舍覺支”；於他無舍覺支時，了知“他無舍覺支”；未生的舍覺支如何生起，他也了知；已生的舍覺支如何由修習而圓滿，他也了知。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]。他習行、修習、多作那相，善加辨定[它]之後，把心導向內外諸法。

比丘如何於內外諸法隨觀法而住？在此，比丘有欲欲時，了知“有欲欲”；無慾欲時，了知“無慾欲”；未生的欲欲如何生起，他也了知；已生的欲欲如何舍斷，他也了知；已舍斷的欲欲將來如何不再生起，他也了知。有瞋恚時……乃至……有昏沉睡眠時……乃至……有掉舉追悔時……乃至……有疑時，了知“有疑”；無疑時，了知“無疑”；未生的疑如何生起，他也了知；已生的疑如何舍斷，他也了知；已舍斷的疑將來如何不再生起，他也了知。

有念覺支時，了知“有念覺支”；無念覺支時，了知“無念覺支”；未生的念覺支如何生起，他也了知；已生的念覺支如何由修習而圓滿，他也了知。有擇法覺支時……乃至……有精進覺支時……乃至……有喜覺支時……乃至……有輕安覺支時……乃至……有定覺支時……乃至……有舍覺支時，了知“有舍覺支”；無舍覺支時，了知“無舍覺支”；未生的舍覺支如何生起，他也了知；已生的舍覺支如何由修習而圓滿，他也了知。比丘如是於內外諸法隨觀法而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂。

367Kathañca bhikkhu ajjhattaṃ dhammesu dhammānupassī viharati? Idha bhikkhu santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘‘atthi me ajjhattaṃ kāmacchando’’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ ‘‘natthi me ajjhattaṃ kāmacchando’’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṃ vā ajjhattaṃ byāpādaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ thinamiddhaṃ [thīnamiddhaṃ (sī. syā.)] …pe… santaṃ vā ajjhattaṃ uddhaccakukkuccaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘‘atthi me ajjhattaṃ vicikicchā’’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ vicikicchaṃ ‘‘natthi me ajjhattaṃ vicikicchā’’ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘‘atthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ satisambojjhaṅgaṃ ‘‘natthi me ajjhattaṃ satisambojjhaṅgo’’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti, santaṃ vā ajjhattaṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ vīriyasambojjhaṅgaṃ [viriyasambojjhaṅgaṃ (sī. syā.)] …pe… santaṃ vā ajjhattaṃ pītisambojjhaṅgaṃ …pe… santaṃ vā ajjhattaṃ passaddhisambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ samādhisambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘‘atthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’’ti pajānāti, asantaṃ vā ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘‘natthi me ajjhattaṃ upekkhāsambojjhaṅgo’’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā bahiddhā dhammesu cittaṃ upasaṃharati. Kathañca bhikkhu bahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati? Idha bhikkhu santaṃ vāssa kāmacchandaṃ ‘‘atthissa kāmacchando’’ti pajānāti, asantaṃ vāssa kāmacchandaṃ ‘‘natthissa kāmacchando’’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṃ vāssa byāpādaṃ…pe… santaṃ vāssa thinamiddhaṃ…pe… santaṃ vāssa uddhaccakukkuccaṃ…pe… santaṃ vāssa vicikicchaṃ ‘‘atthissa vicikicchā’’ti pajānāti, asantaṃ vāssa vicikicchaṃ ‘‘natthissa vicikicchā’’ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṃ vāssa satisambojjhaṅgaṃ ‘‘atthissa satisambojjhaṅgo’’ti pajānāti, asantaṃ vāssa satisambojjhaṅgaṃ ‘‘natthissa satisambojjhaṅgo’’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Santaṃ vāssa dhammavicayasambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vāssa vīriyasambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vāssa pītisambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vāssa passaddhisambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vāssa samādhisambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vāssa upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘‘atthissa upekkhāsambojjhaṅgo’’ti pajānāti, asantaṃ vāssa upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘‘natthissa upekkhāsambojjhaṅgo’’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. So taṃ nimittaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṃ vavatthapetvā ajjhattabahiddhā dhammesu cittaṃ upasaṃharati. Kathañca bhikkhu ajjhattabahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati? Idha bhikkhu santaṃ vā kāmacchandaṃ ‘‘atthi kāmacchando’’ti pajānāti, asantaṃ vā kāmacchandaṃ ‘‘natthi kāmacchando’’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṃ vā byāpādaṃ…pe… santaṃ vā thinamiddhaṃ…pe… santaṃ vā uddhaccakukkuccaṃ…pe… santaṃ vā vicikicchaṃ ‘‘atthi vicikicchā’’ti pajānāti, asantaṃ vā vicikicchaṃ ‘‘natthi vicikicchā’’ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṃ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṃ anuppādo hoti tañca pajānāti. Santaṃ vā satisambojjhaṅgaṃ ‘‘atthi satisambojjhaṅgo’’ti pajānāti, asantaṃ vā satisambojjhaṅgaṃ ‘‘natthi satisambojjhaṅgo’’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Santaṃ vā dhammavicayasambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vā vīriyasambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vā pītisambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vā passaddhisambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vā samādhisambojjhaṅgaṃ…pe… santaṃ vā upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘‘atthi upekkhāsambojjhaṅgo’’ti pajānāti, asantaṃ vā upekkhāsambojjhaṅgaṃ ‘‘natthi upekkhāsambojjhaṅgo’’ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti. Evaṃ bhikkhu ajjhattabahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

368已對照

三百六十八、“隨觀者”——此中什麼是隨觀？凡慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為隨觀。以這隨觀而具備、完全具備、已到、完全已到、已成、具足、俱備。因此稱為“隨觀者”。

368Anupassīti. Tattha katamā anupassanā? Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati anupassanā. Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato. Tena vuccati ‘‘anupassī’’ti.

369已對照

三百六十九、“而住”者：行止、進行、護持、維持、維繫、行、住。因此稱為“而住”。

369Viharatīti. Iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati. Tena vuccati ‘‘viharatī’’ti.

370已對照

三百七十、“熱勤”——此中什麼是熱勤？凡心的精進發勤……乃至……正精進——這稱為“熱勤”。以這熱勤而具備……乃至……俱備。因此稱為“熱勤者”。

370Ātāpīti. Tattha katamo ātāpo? Yo cetasiko vīriyārambho…pe… sammāvāyāmo – ayaṃ vuccati ‘‘ātāpo’’. Iminā ātāpena upeto hoti…pe… samannāgato. Tena vuccati ‘‘ātāpī’’ti.

371已對照

三百七十一、“正知”——此中什麼是正知？凡慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“正知”。以這正知而具備……乃至……俱備。因此稱為“正知者”。

371Sampajānoti. Tattha katamaṃ sampajaññaṃ? Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘sampajaññaṃ’’. Iminā sampajaññena upeto hoti…pe… samannāgato. Tena vuccati ‘‘sampajāno’’ti.

372已對照

三百七十二、“具念”——此中什麼是念？凡念、隨念……乃至……正念——這稱為“念”。以這念而具備……乃至……俱備。因此稱為“具念者”。

372Satimāti. Tattha katamā sati? Yā sati anussati…pe… sammāsati – ayaṃ vuccati ‘‘sati’’. Imāya satiyā upeto hoti…pe… samannāgato. Tena vuccati ‘‘satimā’’ti.

373已對照

三百七十三、“調伏世間的貪與憂”——此中什麼是世間？就是那些法是世間。五取蘊也是世間。這稱為“世間”。此中什麼是貪？凡貪、極貪……乃至……心的極貪——這稱為“貪”。此中什麼是憂？凡心的不適、心的苦，由心觸所生的不適、苦的感受，由心觸所生的不適、苦的受——這稱為“憂”。如是，此貪與此憂，在此世間中已調伏、已遍調伏、已寂靜、已平息、已寂止、已滅沒、已遍滅沒、已止息、已遍止息、已枯乾、已遍枯乾、已作邊際。因此稱為“調伏世間的貪與憂”。

373Vineyya loke abhijjhādomanassanti. Tattha katamo loko? Teva dhammā loko. Pañcapi upādānakkhandhā loko. Ayaṃ vuccati ‘‘loko’’. Tattha katamā abhijjhā? Yo rāgo sārāgo…pe… cittassa sārāgo – ayaṃ vuccati ‘‘abhijjhā’’. Tattha katamaṃ domanassaṃ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ vuccati ‘‘domanassaṃ’’. Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā. Tena vuccati ‘‘vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti.

374已對照

法隨觀的解說。

經分別。

二、阿毗達摩分別

三百七十四、四念處：在此，比丘於身隨觀身而住，於諸受隨觀受而住，於心隨觀心而住，於諸法隨觀法而住。

374Cattāro satipaṭṭhānā – idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, vedanāsu vedanānupassī viharati, citte cittānupassī viharati, dhammesu dhammānupassī viharati.

375已對照

三百七十五、比丘如何於身隨觀身而住？在此，比丘於某時修習能出離的、趣向損減的出世間禪，為舍斷諸見執、為證得第一地，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智，於身隨觀身，凡於那時的念、隨念、正念、念覺支、道支、道所攝——這稱為“念處”。其餘諸法與念處相應。

375Kathañca bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ kāye kāyānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘satipaṭṭhānaṃ’’. Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

376已對照

三百七十六、比丘如何於諸受隨觀受而住？在此，比丘於某時修習能出離的、趣向損減的出世間禪，為舍斷諸見執、為證得第一地，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智，於諸受隨觀受，凡於那時的念、隨念、正念、念覺支、道支、道所攝——這稱為念處。其餘諸法與念處相應。

376Kathañca bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ vedanāsu vedanānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati satipaṭṭhānaṃ. Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

377已對照

三百七十七、比丘如何於心隨觀心而住？在此，比丘於某時修習能出離的、趣向損減的出世間禪，為舍斷諸見執、為證得第一地，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智，於心隨觀心，凡於那時的念、隨念、正念、念覺支、道支、道所攝——這稱為“念處”。其餘諸法與念處相應。

377Kathañca bhikkhu citte cittānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ citte cittānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘satipaṭṭhānaṃ’’. Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

378已對照

三百七十八、比丘如何於諸法隨觀法而住？在此，比丘於某時修習能出離的、趣向損減的出世間禪，為舍斷諸見執、為證得第一地，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智，於諸法隨觀法，凡於那時的念、隨念、正念、念覺支、道支、道所攝——這稱為“念處”。其餘諸法與念處相應。

378Kathañca bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ dhammesu dhammānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘satipaṭṭhānaṃ’’. Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

379已對照

三百七十九、此中什麼是念處？在此，比丘於某時修習能出離的、趣向損減的出世間禪，為舍斷諸見執、為證得第一地，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智，於諸法隨觀法，凡於那時的念、隨念、正念、念覺支、道支、道所攝——這稱為“念處”。其餘諸法與念處相應。

379Tattha katamaṃ satipaṭṭhānaṃ? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ dhammesu dhammānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘satipaṭṭhānaṃ’’. Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

380已對照

三百八十、四念處：在此，比丘於身隨觀身而住，於諸受隨觀受而住，於心隨觀心而住，於諸法隨觀法而住。

380Cattāro satipaṭṭhānā – idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, vedanāsu vedanānupassī viharati, citte cittānupassī viharati, dhammesu dhammānupassī viharati.

381已對照

三百八十一、比丘如何於身隨觀身而住？在此，比丘於某時修習能出離的、趣向損減的出世間禪，為舍斷諸見執、為證得第一地，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智，於那時有觸……乃至……有不散亂。這些法是善的。由於那同一出世間善禪已作、已修習，作為異熟，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智、空，於身隨觀身，凡於那時的念、隨念、正念、念覺支、道支、道所攝——這稱為“念處”。其餘諸法與念處相應。

381Kathañca bhikkhu kāye kāyānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ kāye kāyānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘satipaṭṭhānaṃ’’. Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

382已對照

三百八十二、比丘如何於諸受隨觀受而住？在此，比丘於某時修習能出離的、趣向損減的出世間禪，為舍斷諸見執、為證得第一地，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智，於那時有觸……乃至……有不散亂。這些法是善的。由於那同一出世間善禪已作、已修習，作為異熟，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智、空，於諸受隨觀受，凡於那時的念、隨念、正念、念覺支、道支、道所攝——這稱為“念處”。其餘諸法與念處相應。

382Kathañca bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ vedanāsu vedanānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘satipaṭṭhānaṃ’’. Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

383已對照

三百八十三、比丘如何於心隨觀心而住？在此，比丘於某時修習能出離的、趣向損減的出世間禪，為舍斷諸見執、為證得第一地，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智，於那時有觸……乃至……有不散亂。這些法是善的。由於那同一出世間善禪已作、已修習，作為異熟，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智、空，於心隨觀心，凡於那時的念、隨念、正念、念覺支、道支、道所攝——這稱為“念處”。其餘諸法與念處相應。

383Kathañca bhikkhu citte cittānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ citte cittānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘satipaṭṭhānaṃ’’. Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

384已對照

三百八十四、比丘如何於諸法隨觀法而住？在此，比丘於某時修習能出離的、趣向損減的出世間禪，為舍斷諸見執、為證得第一地，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智，於那時有觸……乃至……有不散亂。這些法是善的。由於那同一出世間善禪已作、已修習，作為異熟，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智、空，於諸法隨觀法，凡於那時的念、隨念、正念、念覺支、道支、道所攝——這稱為“念處”。其餘諸法與念處相應。

384Kathañca bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ dhammesu dhammānupassī, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘satipaṭṭhānaṃ’’. Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

385已對照

三百八十五、此中什麼是念處？在此，比丘於某時修習能出離的、趣向損減的出世間禪，為舍斷諸見執、為證得第一地，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智，於那時有觸……乃至……有不散亂。這些法是善的。由於那同一出世間善禪已作、已修習，作為異熟，已離諸欲……乃至……成就並住於初禪——苦行道遲證智、空，凡於那時的念、隨念、正念、念覺支、道支、道所攝——這稱為“念處”。其餘諸法與念處相應。

385Tattha katamaṃ satipaṭṭhānaṃ? Idha bhikkhu yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti. Ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ, yā tasmiṃ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ vuccati ‘‘satipaṭṭhānaṃ’’. Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

386已對照

阿毗達摩分別。

三、問分

三百八十六、四念處：在此，比丘於身隨觀身而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂；於諸受隨觀受而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂；於心隨觀心而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂；於諸法隨觀法而住，熱勤、正知、具念，調伏世間的貪與憂。

386Cattāro satipaṭṭhānā – idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, vedanāsu vedanānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ, dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ.

387已對照

三百八十七、四念處中，有幾種是善、幾種是不善、幾種是無記……乃至……幾種是有諍、幾種是無諍？

387Catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ kati kusalā, kati akusalā, kati abyākatā…pe… kati saraṇā, kati araṇā?

388已對照

一、三法

三百八十八、[四念處]或善、或無記。或與樂受相應、或與不苦不樂受相應。或異熟、或異熟法法。是非執受非順取的。是非雜染非順雜染的。或有尋有伺、或無尋唯伺、或無尋無伺。或與喜俱行、或與樂俱行、或與舍俱行。既非應以見、亦非應以修舍斷。是無應以見、亦無應以修舍斷之因的。或趣向損減、或非趣向積集非趣向損減。或有學、或無學。是無量的。是無量所緣的。是殊勝的。或正性決定、或不決定。不以道為所緣，或以道為因、或以道為增上，或不應說是“以道為因的”，也不應說是“以道為增上的”。或已生、或未生、或將生。或過去、或未來、或現在。不應說是“過去所緣的”，也不應說是“未來所緣的”，也不應說是“現在所緣的”。或內、或外、或內外。是外所緣的。是無見無對的。

388Siyā kusalā, siyā abyākatā. Siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā. Siyā vipākā siyā vipākadhammadhammā. Anupādinnaanupādāniyā. Asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikā. Siyā savitakkasavicārā, siyā avitakkavicāramattā, siyā avitakkaavicārā. Siyā pītisahagatā, siyā sukhasahagatā, siyā upekkhāsahagatā. Neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā. Neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā. Siyā apacayagāmino, siyā nevācayagāmināpacayagāmino. Siyā sekkhā, siyā asekkhā. Appamāṇā. Appamāṇārammaṇā. Paṇītā. Siyā sammattaniyatā, siyā aniyatā. Na maggārammaṇā, siyā maggahetukā, siyā maggādhipatino, siyā na vattabbā maggahetukātipi, maggādhipatinotipi. Siyā uppannā, siyā anuppannā, siyā uppādino. Siyā atītā, siyā anāgatā, siyā paccuppannā. Na vattabbā atītārammaṇātipi, anāgatārammaṇātipi, paccuppannārammaṇātipi. Siyā ajjhattā, siyā bahiddhā, siyā ajjhattabahiddhā. Bahiddhārammaṇā. Anidassanaappaṭighā.

389已對照

二、二法

三百八十九、[四念處]非因。是有因的。與因相應。不應說是“既是因、又是有因的”，[而]是有因而非因。不應說是“既是因、又與因相應的”，[而]與因相應而非因。是非因而有因的。

是有緣的。是有為的。是無見的。是無對的。是非色的。是出世間的。為某[識]所識知，不為某[識]所識知。非漏。是無漏的。與漏不相應。不應說是“既是漏、又是有漏的”，也不應說是“是有漏而非漏的”。不應說是“既是漏、又與漏相應的”，也不應說是“與漏相應而非漏的”。是與漏不相應而無漏的。非結……乃至……非系……乃至……非暴流……乃至……非軛……乃至……非蓋……乃至……非執取……乃至……是有所緣的。非心。是心所的。與心相應。與心相雜。以心為等起。與心俱有。隨心轉。與心相雜而以心為等起。與心相雜、以心為等起、與心俱有。與心相雜、以心為等起、隨心轉。是外的。是非所造的。是非執受的。非取……乃至……非煩惱……乃至……不應以見舍斷，不應以修舍斷。是無應以見舍斷之因的。是無應以修舍斷之因的。

或有尋、或無尋。或有伺、或無伺。或有喜、或無喜。或與喜俱行、或不與喜俱行。或與樂俱行、或不與樂俱行。或與舍俱行、或不與舍俱行。是非欲界的。是非色界的。是非無色界的。是不繫屬的。或導向出離、或不導向出離。或決定、或不決定。是無上的。是無諍的。

389Na hetū. Sahetukā. Hetusampayuttā. Na vattabbā hetū ceva sahetukā cāti, sahetukā ceva na ca hetū. Na vattabbā hetū ceva hetusampayuttā cāti, hetusampayuttā ceva na ca hetū. Na hetū sahetukā. Sappaccayā. Saṅkhatā. Anidassanā. Appaṭighā. Arūpā. Lokuttarā. Kenaci viññeyyā, kenaci na viññeyyā. No āsavā. Anāsavā. Āsavavippayuttā. Na vattabbā āsavā ceva sāsavācātipi, sāsavā ceva no ca āsavātipi. Na vattabbā āsavā ceva āsavasampayuttācātipi, āsavasampayuttā ceva no ca āsavātipi. Āsavavippayuttā. Anāsavā. No saṃyojanā…pe… no ganthā…pe… no oghā…pe… no yogā…pe… no nīvaraṇā…pe… no parāmāsā…pe… sārammaṇā. No cittā. Cetasikā. Cittasampayuttā. Cittasaṃsaṭṭhā. Cittasamuṭṭhānā. Cittasahabhuno. Cittānuparivattino. Cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā. Cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno. Cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino. Bāhirā. No upādā. Anupādinnā. No upādānā…pe… no kilesā…pe… na dassanena pahātabbā, na bhāvanāya pahātabbā. Na dassanena pahātabbahetukā. Na bhāvanāya pahātabbahetukā. Siyā savitakkā, siyā avitakkā. Siyā savicārā, siyā avicārā. Siyā sappītikā, siyā appītikā. Siyā pītisahagatā, siyā na pītisahagatā. Siyā sukhasahagatā, siyā na sukhasahagatā. Siyā upekkhāsahagatā, siyā na upekkhāsahagatā. Na kāmāvacarā. Na rūpāvacarā. Na arūpāvacarā. Apariyāpannā. Siyā niyyānikā, siyā aniyyānikā. Siyā niyatā, siyā aniyatā. Anuttarā. Araṇāti.

已對照

問分。

已對照

念處分別終。

← VB6 分別論·緣起分別VB8 分別論·正勤分別 →