快樂巴利palinanda.cc

分別論·智分別 Ñāṇavibhaṅgo 1. Ekakamātikā

本經目錄十法。智分別終。

751已對照

十六、智分別

一、一法論母

七百五十一、依一種[分]的智事:五識是非因、無因的、與因不相應的、有緣的、有為的、非色的、世間的、有漏的、順結的、順系的、順暴流的、順軛的、順蓋的、所執取的、順取的、順雜染的、無記的、有所緣的、非心所的、異熟的、執受而順取的、非雜染而順雜染的、非有尋有伺的、非無尋唯伺的、無尋無伺的、不與喜俱行的、既非應以見亦非應以修舍斷的、無應以見亦無應以修舍斷之因的、非趣向積集非趣向損減的、非有學非無學的、有限的、欲界的、非色界的、非無色界的、系屬的、非不繫屬的、不決定的、不導向出離的,

以已生者為依處的、以已生者為所緣的,

(三)以前生者為依處的、以前生者為所緣的

(四)以內在者為依處的、以外在者為所緣的

(五)以未壞者為依處的、以未壞者為所緣的

(六)依處各別的、所緣各別的

(七)彼此不領受對方的行處與境

(八)不是無攝持而生起

(九)不是無作意而生起

(十)不是無間隔地生起

(十一)不是不前不後地生起

(十二)不是彼此緊接著生起

(十三)五識是無關注的

(十四)以五識不了知任何法,除了僅僅投落之外

(十五)緊接五識之後也不了知任何法

(十六)以五識不安排任何威儀

(十七)緊接五識之後也不安排任何威儀

(十八)以五識不發起身業、不發起語業

(十九)緊接五識之後也不發起身業、不發起語業

(二十)以五識不受持善不善法

(二十一)緊接五識之後也不受持善不善法

(二十二)以五識不入[定]、不出[定]

(二十三)緊接五識之後也不入[定]、不出[定]

(二十四)以五識不死沒、不生起

(二十五)緊接五識之後也不死沒、不生起

(二十六)以五識不入睡、不醒來、不見夢

(二十七)緊接五識之後也不入睡、不醒來、不見夢——顯明如實之事的慧。

751Ekavidhena ñāṇavatthu – pañca viññāṇā na hetū, ahetukā, hetuvippayuttā, sappaccayā, saṅkhatā, arūpā, lokiyā, sāsavā, saṃyojaniyā, ganthaniyā, oghaniyā, yoganiyā, nīvaraṇiyā, parāmaṭṭhā, upādāniyā, saṃkilesikā, abyākatā, sārammaṇā, acetasikā, vipākā, upādinnupādāniyā, asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikā, na savitakkasavicārā, na avitakkavicāramattā, avitakkaavicārā, na pītisahagatā, neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā, neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā, nevācayagāmināpacayagāmino, nevasekkhanāsekkhā, parittā, kāmāvacarā, na rūpāvacarā, na arūpāvacarā, pariyāpannā, no apariyāpannā, aniyatā, aniyyānikā, Uppannavatthukā uppannārammaṇā, (3) Purejātavatthukā purejātārammaṇā (4) Ajjhattikavatthukā bāhirārammaṇā (5) Asambhinnavatthukā asambhinnārammaṇā (6) Nānāvatthukā nānārammaṇā (7) Na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhonti (8) Na asamannāhārā uppajjanti (9) Na amanasikārā uppajjanti (10) Na abbokiṇṇā uppajjanti (11) Na apubbaṃ acarimaṃ uppajjanti (12) Na aññamaññassa samanantarā uppajjanti (13) Pañca viññāṇā anābhogā (14) Pañcahi viññāṇehi na kañci [kiñci (sī. ka.)] dhammaṃ paṭivijānāti aññatra abhinipātamattā (15) Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti (16) Pañcahi viññāṇehi na kañci iriyāpathaṃ kappeti (17) Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na kañci iriyāpathaṃ kappeti (18) Pañcahi viññāṇehi na kāyakammaṃ na vacīkammaṃ paṭṭhapeti (19) Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na kāyakammaṃ na vacīkammaṃ paṭṭhapeti (20) Pañcahi viññāṇehi na kusalākusalaṃ dhammaṃ samādiyati (21) Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na kusalākusalaṃ dhammaṃ samādiyati (22) Pañcahi viññāṇehi na samāpajjati na vuṭṭhāti (23) Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na samāpajjati na vuṭṭhāti (24) Pañcahi viññāṇehi na cavati na uppajjati (25) Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na cavati na uppajjati (26) Pañcahi viññāṇehi na supati na paṭibujjhati na supinaṃ passati (27) Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na supati na paṭibujjhati na supinaṃ passati, yāthāvakavatthuvibhāvanā paññā
752已對照

如是,依一種[分]的智事。

二、二法論母

七百五十二、依兩種[分]的智事:

(一)世間的慧,出世間的慧

(二)為某[識]所識知的慧,不為某[識]所識知的慧

(三)有漏的慧,無漏的慧

(四)與漏不相應而有漏的慧,與漏不相應而無漏的慧

(五)順結的慧,不順結的慧

(六)與結不相應而順結的慧,與結不相應而不順結的慧

(七)順系的慧,不順系的慧

(八)與系不相應而順系的慧,與系不相應而不順系的慧

(九)順暴流的慧,不順暴流的慧

(十)與暴流不相應而順暴流的慧,與暴流不相應而不順暴流的慧

(十一)順軛的慧,不順軛的慧

(十二)與軛不相應而順軛的慧,與軛不相應而不順軛的慧

(十三)順蓋的慧,不順蓋的慧

(十四)與蓋不相應而順蓋的慧,與蓋不相應而不順蓋的慧

(十五)所執取的慧,非所執取的慧

(十六)與執取不相應而所執取的慧,與執取不相應而非所執取的慧

(十七)執受的慧,非執受的慧

(十八)順取的慧,不順取的慧

(十九)與取不相應而順取的慧,與取不相應而不順取的慧

(二十)順雜染的慧,不順雜染的慧

(二十一)與煩惱不相應而順雜染的慧,與煩惱不相應而不順雜染的慧

(二十二)有尋的慧,無尋的慧

(二十三)有伺的慧,無伺的慧

(二十四)有喜的慧,無喜的慧

(二十五)與喜俱行的慧,不與喜俱行的慧

(二十六)與樂俱行的慧,不與樂俱行的慧

(二十七)與舍俱行的慧,不與舍俱行的慧

(二十八)欲界的慧,非欲界的慧

(二十九)色界的慧,非色界的慧

(三十)無色界的慧,非無色界的慧

(三十一)系屬的慧,不繫屬的慧

(三十二)導向出離的慧,不導向出離的慧

(三十三)決定的慧,不決定的慧

(三十四)有上的慧,無上的慧

(三十五)引生義的慧,已引生義的慧

752Duvidhenañāṇavatthu – (1) Lokiyā paññā, lokuttarā paññā (2) Kenaci viññeyyā paññā, kenaci na viññeyyā paññā (3) Sāsavā paññā, anāsavā paññā (4) Āsavavippayuttā sāsavā paññā, āsavavippayuttā anāsavā paññā (5) Saṃyojaniyā paññā, asaṃyojaniyā paññā (6) Saṃyojanavippayuttā saṃyojaniyā paññā, saṃyojanavippayuttā asaṃyojaniyā paññā (7) Ganthaniyā paññā, aganthaniyā paññā (8) Ganthavippayuttā ganthaniyā paññā, ganthavippayuttā aganthaniyā paññā (9) Oghaniyā paññā, anoghaniyā paññā (10) Oghavippayuttā oghaniyā paññā, oghavippayuttā anoghaniyā paññā (11) Yoganiyā paññā, ayoganiyā paññā (12) Yogavippayuttā yoganiyā paññā, yogavippayuttā ayoganiyā paññā (13) Nīvaraṇiyā paññā, anīvaraṇiyā paññā (14) Nīvaraṇavippayuttā nīvaraṇiyā paññā, nīvaraṇavippayuttā anīvaraṇiyā paññā (15) Parāmaṭṭhā paññā, aparāmaṭṭhā paññā (16) Parāmāsavippayuttā parāmaṭṭhā paññā, parāmāsavippayuttā aparāmaṭṭhā paññā (17) Upādinnā paññā, anupādinnā paññā (18) Upādāniyā paññā, anupādāniyā paññā (19) Upādānavippayuttā upādāniyā paññā, upādānavippayuttā anupādāniyā paññā (20) Saṃkilesikā paññā, asaṃkilesikā paññā (21) Kilesavippayuttā saṃkilesikā paññā, kilesavippayuttā asaṃkilesikā paññā (22) Savitakkā paññā, avitakkā paññā (23) Savicārā paññā, avicārā paññā (24) Sappītikā paññā, appītikā paññā (25) Pītisahagatā paññā, na pītisahagatā paññā (26) Sukhasahagatā paññā, na sukhasahagatā paññā (27) Upekkhāsahagatā paññā, na upekkhāsahagatā paññā (28) Kāmāvacarā paññā, na kāmāvacarā paññā (29) Rūpāvacarā paññā, na rūpāvacarā paññā (30) Arūpāvacarā paññā, na arūpāvacarā paññā (31) Pariyāpannā paññā, apariyāpannā paññā (32) Niyyānikā paññā, aniyyānikā paññā (33) Niyatā paññā, aniyatā paññā (34) Sauttarā paññā, anuttarā paññā (35) Atthajāpikā paññā, jāpitatthā paññā
753已對照

如是,依兩種[分]的智事。

三、三法論母

七百五十三、依三種[分]的智事:

(一)思所成慧、聞所成慧、修所成慧

(二)施所成慧、戒所成慧、修所成慧

(三)於增上戒的慧、於增上心的慧、於增上慧的慧

(四)增益善巧、損減善巧、方便善巧

(五)異熟的慧、異熟法法的慧、非異熟非異熟法法的慧

(六)執受而順取的慧、非執受而順取的慧、非執受非順取的慧

(七)有尋有伺的慧、無尋唯伺的慧、無尋無伺的慧

(八)與喜俱行的慧、與樂俱行的慧、與舍俱行的慧

(九)趣向積集的慧、趣向損減的慧、非趣向積集非趣向損減的慧

(十)有學慧、無學慧、非有學非無學慧

(十一)有限的慧、廣大的慧、無量的慧

(十二)有限所緣的慧、廣大所緣的慧、無量所緣的慧

(十三)以道為所緣的慧、以道為因的慧、以道為增上的慧

(十四)已生的慧、未生的慧、將生的慧

(十五)過去的慧、未來的慧、現在的慧

(十六)過去所緣的慧、未來所緣的慧、現在所緣的慧

(十七)內的慧、外的慧、內外的慧

(十八)內所緣的慧、外所緣的慧、內外所緣的慧

(十九)有尋有伺的慧,有是異熟的,有是異熟法法的,有是非異熟非異熟法法的

(二十)有是執受而順取的,有是非執受而順取的,有是非執受非順取的

(二十一)有是與喜俱行的,有是與樂俱行的,有是與舍俱行的

(二十二)有是趣向積集的,有是趣向損減的,有是非趣向積集非趣向損減的

(二十三)有是有學的,有是無學的,有是非有學非無學的

(二十四)有是有限的,有是廣大的,有是無量的

(二十五)有是有限所緣的,有是廣大所緣的,有是無量所緣的

(二十六)有是以道為所緣的,有是以道為因的,有是以道為增上的

(二十七)有是已生的,有是未生的,有是將生的

(二十八)有是過去的,有是未來的,有是現在的

(二十九)有是過去所緣的,有是未來所緣的,有是現在所緣的

(三十)有是內的,有是外的,有是內外的

(三十一)有是內所緣的,有是外所緣的,有是內外所緣的

(三十二)無尋唯伺的慧,有是異熟的,有是異熟法法的,有是非異熟非異熟法法的

(三十三)有是執受而順取的,有是非執受而順取的,有是非執受非順取的

(三十四)有是趣向積集的,有是趣向損減的,有是非趣向積集非趣向損減的

(三十五)有是有學的,有是無學的,有是非有學非無學的

(三十六)有是已生的,有是未生的,有是將生的

(三十七)有是過去的,有是未來的,有是現在的

(三十八)有是內的,有是外的,有是內外的

(三十九)無尋無伺的慧,有是異熟的,有是異熟法法的,有是非異熟非異熟法法的

(四十)有是執受而順取的,有是非執受而順取的,有是非執受非順取的

(四十一)有是與喜俱行的,有是與樂俱行的,有是與舍俱行的

(四十二)有是趣向積集的,有是趣向損減的,有是非趣向積集非趣向損減的

(四十三)有是有學的,有是無學的,有是非有學非無學的

(四十四)有是有限所緣的,有是廣大所緣的,有是無量所緣的

(四十五)有是以道為所緣的,有是以道為因的,有是以道為增上的

(四十六)有是已生的,有是未生的,有是將生的

(四十七)有是過去的,有是未來的,有是現在的

(四十八)有是過去所緣的,有是未來所緣的,有是現在所緣的

(四十九)有是內的,有是外的,有是內外的

(五十)有是內所緣的,有是外所緣的,有是內外所緣的

(五十一)與喜俱行的慧、與樂俱行的慧,有是異熟的,有是異熟法法的,有是非異熟非異熟法法的

(五十二)有是執受而順取的,有是非執受而順取的,有是非執受非順取的

(五十三)有是有尋有伺的,有是無尋唯伺的,有是無尋無伺的

(五十四)有是趣向積集的,有是趣向損減的,有是非趣向積集非趣向損減的

(五十五)有是有學的,有是無學的,有是非有學非無學的

(五十六)有是有限的,有是廣大的,有是無量的

(五十七)有是有限所緣的,有是廣大所緣的,有是無量所緣的

(五十八)有是以道為所緣的,有是以道為因的,有是以道為增上的

(五十九)有是已生的,有是未生的,有是將生的

(六十)有是過去的,有是未來的,有是現在的

(六十一)有是過去所緣的,有是未來所緣的,有是現在所緣的

(六十二)有是內的,有是外的,有是內外的

(六十三)有是內所緣的,有是外所緣的,有是內外所緣的

(六十四)與舍俱行的慧,有是異熟的,有是異熟法法的,有是非異熟非異熟法法的

(六十五)有是執受而順取的,有是非執受而順取的,有是非執受非順取的

(六十六)有是趣向積集的,有是趣向損減的,有是非趣向積集非趣向損減的

(六十七)有是有學的,有是無學的,有是非有學非無學的

(六十八)有是有限的,有是廣大的,有是無量的

(六十九)有是有限所緣的,有是廣大所緣的,有是無量所緣的

(七十)有是以道為所緣的,有是以道為因的,有是以道為增上的

(七十一)有是已生的,有是未生的,有是將生的

(七十二)有是過去的,有是未來的,有是現在的

(七十三)有是過去所緣的,有是未來所緣的,有是現在所緣的

(七十四)有是內的,有是外的,有是內外的

(七十五)有是內所緣的,有是外所緣的,有是內外所緣的

753Tividhena ñāṇavatthu – (1) Cintāmayā paññā, sutamayā paññā, bhāvanāmayā paññā (2) Dānamayā paññā, sīlamayā paññā, bhāvanāmayā paññā (3) Adhisīle paññā, adhicitte paññā, adhipaññāya paññā (4) Āyakosallaṃ, apāyakosallaṃ, upāyakosallaṃ (5) Vipākā paññā, vipākadhammadhammā paññā, nevavipākanavipākadhammadhammā paññā (6) Upādinnupādāniyā paññā, anupādinnupādāniyā paññā, anupādinnaanupādāniyā paññā (7) Savitakkasavicārā paññā, avitakkavicāramattā paññā, avitakkaavicārā paññā (8) Pītisahagatā paññā, sukhasahagatā paññā, upekkhāsahagatā paññā (9) Ācayagāminī paññā, apacayagāminī paññā, nevācayagāmināpacayagāminī paññā (10) Sekkhā paññā, asekkhā paññā, nevasekkhanāsekkhā paññā (11) Parittā paññā, mahaggatā paññā, appamāṇā paññā (12) Parittārammaṇā paññā, mahaggatārammaṇā paññā, appamāṇārammaṇā paññā (13) Maggārammaṇā paññā, maggahetukā paññā, maggādhipatinī paññā (14) Uppannā paññā, anuppannā paññā, uppādinī paññā (15) Atītā paññā, anāgatā paññā, paccuppannā paññā (16) Atītārammaṇā paññā, anāgatārammaṇā paññā, paccuppannārammaṇā paññā (17) Ajjhattā paññā, bahiddhā paññā, ajjhattabahiddhā paññā (18) Ajjhattārammaṇā paññā, bahiddhārammaṇā paññā, ajjhattabahiddhārammaṇā paññā (19) Savitakkasavicārā paññā atthi vipākā, atthi vipākadhammadhammā, atthi nevavipākanavipākadhammadhammā (20) Atthi upādinnupādāniyā, atthi anupādinnupādāniyā, atthi anupādinnaanupādāniyā (21) Atthi pītisahagatā, atthi sukhasahagatā, atthi upekkhāsahagatā (22) Atthi ācayagāminī, atthi apacayagāminī, atthi nevācayagāmināpacayagāminī (23) Atthi sekkhā, atthi asekkhā, atthi nevasekkhanāsekkhā (24) Atthi parittā, atthi mahaggatā, atthi appamāṇā (25) Atthi parittārammaṇā, atthi mahaggatārammaṇā, atthi appamāṇārammaṇā (26) Atthi maggārammaṇā, atthi maggahetukā, atthi maggādhipatinī (27) Atthi uppannā, atthi anuppannā, atthi uppādinī (28) Atthi atītā, atthi anāgatā, atthi paccuppannā (29) Atthi atītārammaṇā, atthi anāgatārammaṇā, atthi paccuppannārammaṇā (30) Atthi ajjhattā, atthi bahiddhā, atthi ajjhattabahiddhā (31) Atthi ajjhattārammaṇā, atthi bahiddhārammaṇā, atthi ajjhattabahiddhārammaṇā (32) Avitakkavicāramattā paññā atthi vipākā, atthi vipākadhammadhammā, atthi nevavipākanavipākadhammadhammā (33) Atthi upādinnupādāniyā, atthi anupādinnupādāniyā, atthi anupādinnaanupādāniyā (34) Atthi ācayagāminī, atthi apacayagāminī, atthi nevācayagāmināpacayagāminī (35) Atthi sekkhā, atthi asekkhā, atthi nevasekkhanāsekkhā (36) Atthi uppannā, atthi anuppannā, atthi uppādinī (37) Atthi atītā, atthi anāgatā, atthi paccuppannā (38) Atthi ajjhattā, atthi bahiddhā, atthi ajjhattabahiddhā (39) Avitakkaavicārā paññā atthi vipākā, atthi vipākadhammadhammā, atthi nevavipākanavipākadhammadhammā (40) Atthi upādinnupādāniyā, atthi anuppādinnupādāniyā, atthi anuppādinnaanupādāniyā (41) Atthi pītisahagatā, atthi sukhasahagatā, atthi upekkhāsahagatā (42) Atthi ācayagāminī, atthi apacayagāminī, atthi nevācayagāmināpacayagāminī (43) Atthi sekkhā, atthi asekkhā, atthi nevasekkhanāsekkhā (44) Atthi parittārammaṇā, atthi mahaggatārammaṇā, atthi appamāṇārammaṇā (45) Atthi maggārammaṇā, atthi maggahetukā, atthi maggādhipatinī (46) Atthi uppannā, atthi anuppannā, atthi uppādinī (47) Atthi atītā, atthi anāgatā, atthi paccuppannā (48) Atthi atītārammaṇā, atthi anāgatārammaṇā, atthi paccuppannārammaṇā (49) Atthi ajjhattā, atthi bahiddhā, atthi ajjhattabahiddhā (50) Atthi ajjhattārammaṇā, atthi bahiddhārammaṇā, atthi ajjhattabahiddhārammaṇā (51) Pītisahagatā paññā sukhasahagatā paññā atthi vipākā, atthi vipākadhammadhammā, atthi nevavipākanavipākadhammadhammā (52) Atthi upādinnupādāniyā, atthi anupādinnupādāniyā, atthi anupādinnaanupādāniyā (53) Atthi savitakkasavicārā, atthi avitakkavicāramattā, atthi avitakkaavicārā (54) Atthi ācayagāminī, atthi apacayagāminī, atthi nevācayagāmināpacayagāminī (55) Atthi sekkhā, atthi asekkhā, atthi nevasekkhanāsekkhā (56) Atthi parittā, atthi mahaggatā, atthi appamāṇā (57) Atthi parittārammaṇā, atthi mahaggatārammaṇā, atthi appamāṇārammaṇā (58) Atthi maggārammaṇā, atthi maggahetukā, atthi maggādhipatinī (59) Atthi uppannā, atthi anuppannā, atthi uppādinī (60) Atthi atītā, atthi anāgatā, atthi paccuppannā (61) Atthi atītārammaṇā, atthi anāgatārammaṇā, atthi paccuppannārammaṇā (62) Atthi ajjhatā, atthi bahiddhā, atthi ajjhattabahiddhā (63) Atthi ajjhattārammaṇā, atthi bahiddhārammaṇā, atthi ajjhattabahiddhārammaṇā (64) Upekkhāsahagatā paññā atthi vipākā, atthi vipākadhammadhammā, atthi nevavipākanavipākadhammadhammā (65) Atthi upādinnupādāniyā, atthi anupādinnupādāniyā, atthi anupādinnaanupādāniyā (66) Atthi ācayagāminī, atthi apacayagāminī, atthi nevācayagāmināpacayagāminī (67) Atthi sekkhā, atthi asekkhā, atthi nevasekkhanāsekkhā (68) Atthi parittā, atthi mahaggatā, atthi appamāṇā (69) Atthi parittārammaṇā, atthi mahaggatārammaṇā, atthi appamāṇārammaṇā (70) Atthi maggārammaṇā, atthi maggahetukā, atthi maggādhipatinī (71) Atthi uppannā, atthi anuppannā, atthi uppādinī (72) Atthi atītā, atthi anāgatā, atthi paccuppannā (73) Atthi atītārammaṇā, atthi anāgatārammaṇā, atthi paccuppannārammaṇā (74) Atthi ajjhattā, atthi bahiddhā, atthi ajjhattabahiddhā (75) Atthi ajjhattārammaṇā, atthi bahiddhārammaṇā, atthi ajjhattabahiddhārammaṇā
754已對照

如是,依三種[分]的智事。

四、四法論母

七百五十四、依四種[分]的智事:

(一)業自作智、隨順諦智、具道者之智、具果者之智

(二)於苦的智、於苦集的智、於苦滅的智、於導向苦滅之道的智

(三)欲界的慧、色界的慧、無色界的慧、不繫屬的慧

(四)法智、類智、他心智、世俗智

(五)有慧是為積集而非為損減的,有慧是為損減而非為積集的,有慧是既為積集、又為損減的,有慧是既非為積集、亦非為損減的

(六)有慧是為厭離而非為通達的,有慧是為通達而非為厭離的,有慧是既為厭離、又為通達的,有慧是既非為厭離、亦非為通達的

(七)退分慧、住分慧、勝分慧、決擇分慧

(八)四無礙解

(九)四行道

(十)四所緣

(十一)於老死的智、於老死之集起的智、於老死之滅的智、於導至老死滅之道的智

(十二至二十一)於生的智……乃至……於有的智……乃至……於取的智……乃至……於愛的智……乃至……於受的智……乃至……於觸的智……乃至……於六處的智……乃至……於名色的智……乃至……於識的智……乃至……於諸行的智、於行之集起的智、於行之滅的智、於導至行滅之道的智。如是,依四種[分]的智事。

754Catubbidhena ñāṇavatthu – (1) Kammassakatañāṇaṃ, saccānulomikaṃ ñāṇaṃ, maggasamaṅgissa ñāṇaṃ, phalasamaṅgissa ñāṇaṃ (2) Dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ (3) Kāmāvacarā paññā, rūpāvacarā paññā, arūpāvacarā paññā, apariyāpannā paññā (4) Dhamme ñāṇaṃ, anvaye ñāṇaṃ, pariye [paricce (sabbattha) passa dīghanikāye] ñāṇaṃ, sammutiñāṇaṃ [sammatiñāṇaṃ (syā.) passa dīghanikāye] (5) Atthi paññā ācayāya no apacayāya, atthi paññā apacayāya no ācayāya, atthi paññā ācayāya ceva apacayāya ca, atthi paññā nevācayāya no apacayāya (6) Atthi paññā nibbidāya no paṭivedhāya, atthi paññā paṭivedhāya no nibbidāya, atthi paññā nibbidāya ceva paṭivedhāya ca, atthi paññā neva nibbidāya no paṭivedhāya (7) Hānabhāginī paññā, ṭhitibhāginī paññā, visesabhāginī paññā, nibbedhabhāginī paññā (8) Catasso paṭisambhidā (9) Catasso paṭipadā (10) Cattāri ārammaṇāni (11) Jarāmaraṇe ñāṇaṃ, jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ (12-21) Jātiyā ñāṇaṃ…pe… bhave ñāṇaṃ…pe… upādāne ñāṇaṃ…pe… taṇhāya ñāṇaṃ…pe… vedanāya ñāṇaṃ…pe… phasse ñāṇaṃ…pe… saḷāyatane ñāṇaṃ…pe… nāmarūpe ñāṇaṃ…pe… viññāṇe ñāṇaṃ…pe… saṅkhāresu ñāṇaṃ, saṅkhārasamudaye ñāṇaṃ, saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ, saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ. Evaṃ catubbidhena ñāṇavatthu.
755已對照

五、五法論母

七百五十五、依五種[分]的智事:

(一)五支正定(二)五智正定

如是,依五種[分]的智事。

755Pañcavidhena ñāṇavatthu – (1) Pañcaṅgiko sammāsamādhi (2) pañcañāṇiko sammāsamādhi Evaṃ pañcavidhena ñāṇavatthu.
756已對照

六、六法論母

七百五十六、依六種[分]的智事:

(一)於六神通的慧

如是,依六種[分]的智事。

756Chabbidhena ñāṇavatthu – (1) Chasu abhiññāsu paññā Evaṃ chabbidhena ñāṇavatthu.
757已對照

七、七法論母

七百五十七、依七種[分]的智事:

(一)七十七智事

如是,依七種[分]的智事。

757Sattavidhena ñāṇavatthu – (1) Sattasattati ñāṇavatthūni Evaṃ sattavidhena ñāṇavatthu.
758已對照

八、八法論母

七百五十八、依八種[分]的智事:

(一)於四道、四果中的慧

如是,依八種[分]的智事。

758Aṭṭhavidhena ñāṇavatthu – (1) Catūsu maggesu, catūsu phalesu paññā Evaṃ aṭṭhavidhena ñāṇavatthu.
759已對照

九、九法論母

七百五十九、依九種[分]的智事:

(一)於九次第住等至中的慧

如是,依九種[分]的智事。

759Navavidhena ñāṇavatthu – (1) Navasu anupubbavihārasamāpattīsu paññā Evaṃ navavidhena ñāṇavatthu.
760已對照

十、十法論母

七百六十、依十種[分]的智事:如來的十種如來力(tathāgatabala);具足這些力,如來自稱[居於]牛王之處(āsabhaṃ ṭhānaṃ),在眾中作獅子吼,轉起梵輪(brahmacakka)。哪十種[如來力]呢?

(一)在此,如來如實了知處為處、非處為非處。如來如實了知處為處、非處為非處——這也是如來的如來力;依這力,如來自稱[居於]牛王之處,在眾中作獅子吼,轉起梵輪。

(二)再者,如來如實了知過去、未來、現在諸業受(kammasamādāna)的依處、依因的果報。如來如實了知過去、未來、現在諸業受的依處、依因的果報——這也是如來的如來力;依這力,如來自稱[居於]牛王之處,在眾中作獅子吼,轉起梵輪。

(三)再者,如來如實了知趣向一切處的行道(sabbatthagāminī paṭipadā)。如來如實了知趣向一切處的行道——這也是如來的如來力;依這力,如來自稱[居於]牛王之處,在眾中作獅子吼,轉起梵輪。

(四)再者,如來如實了知有多界、有種種界的世間。如來如實了知有多界、有種種界的世間——這也是如來的如來力;依這力,如來自稱[居於]牛王之處,在眾中作獅子吼,轉起梵輪。

(五)再者,如來如實了知諸有情的種種意向性(nānādhimuttikatā)。如來如實了知諸有情的種種意向性——這也是如來的如來力;依這力,如來自稱[居於]牛王之處,在眾中作獅子吼,轉起梵輪。

(六)再者,如來如實了知其他有情、其他人的諸根上下(indriyaparopariyatta)。如來如實了知其他有情、其他人的諸根上下——這也是如來的如來力;依這力,如來自稱[居於]牛王之處,在眾中作獅子吼,轉起梵輪。

(七)再者,如來如實了知諸禪、諸解脫、諸定、諸等至的雜染、淨白與出起。如來如實了知諸禪、諸解脫、諸定、諸等至的雜染、淨白與出起——這也是如來的如來力;依這力,如來自稱[居於]牛王之處,在眾中作獅子吼,轉起梵輪。

(八)再者,如來如實了知宿住隨念(pubbenivāsānussati)。如來如實了知宿住隨念——這也是如來的如來力;依這力,如來自稱[居於]牛王之處,在眾中作獅子吼,轉起梵輪。

(九)再者,如來如實了知諸有情的死沒與投生(cutūpapāta)。如來如實了知諸有情的死沒與投生——這也是如來的如來力;依這力,如來自稱[居於]牛王之處,在眾中作獅子吼,轉起梵輪。

(十)再者,如來如實了知諸漏的滅盡。如來如實了知諸漏的滅盡——這也是如來的如來力;依這力,如來自稱[居於]牛王之處,在眾中作獅子吼,轉起梵輪。這就是如來的十種如來力;具足這些力,如來自稱[居於]牛王之處,在眾中作獅子吼,轉起梵輪。

760Dasavidhena ñāṇavatthu – dasa tathāgatassa tathāgatabalāni yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. Katamāni dasa? (1) Idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti, idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. (2) Puna caparaṃ tathāgato atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. (3) Puna caparaṃ tathāgato sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. (4) Puna caparaṃ tathāgato anekadhātu nānādhātulokaṃ [anekadhātuṃ nānādhātuṃ lokaṃ (syā.) ma. ni. 1.148] yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato anekadhātu nānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. (5) Puna caparaṃ tathāgato sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. (6) Puna caparaṃ tathāgato parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. (7) Puna caparaṃ tathāgato jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. (8) Puna caparaṃ tathāgato pubbenivāsānussatiṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato pubbenivāsānussatiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. (9) Puna caparaṃ tathāgato sattānaṃ cutūpapātaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato sattānaṃ cutūpapātaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. (10) Puna caparaṃ tathāgato āsavānaṃ khayaṃ yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato āsavānaṃ khayaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti. Imāni dasa tathāgatassa tathāgatabalāni, yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavatteti.
761已對照

如是,依十種[分]的智事。

論母

一、一法的解說

七百六十一、五識正是非因,正是無因,正是與因不相應,正是有緣,正是有為,正是非色,正是世間,正是有漏,正是順結,正是順系,正是順暴流,正是順軛,正是順蓋,正是所執取,正是順取,正是順雜染,正是無記,正是有所緣,正是非心所,正是異熟,正是執受而順取,正是非雜染而順雜染,正是非有尋有伺,正是非無尋唯伺,正是無尋無伺,正是不與喜俱行,正是既非應以見、亦非應以修舍斷,正是無應以見、亦無應以修舍斷之因,正是非趣向積集非趣向損減,正是非有學非無學,正是有限,正是欲界,正是非色界,正是非無色界,正是系屬,正是非不繫屬,正是不決定,正是不導向出離,已生而正是為意識所識知,正是無常,正是為老所制伏。

761Pañca viññāṇā na hetumeva, ahetukameva, hetuvippayuttameva, sappaccayameva, saṅkhatameva, arūpameva, lokiyameva, sāsavameva, saṃyojaniyameva, ganthaniyameva, oghaniyameva, yoganiyameva, nīvaraṇiyameva, parāmaṭṭhameva, upādāniyameva, saṃkilesikameva, abyākatameva, sārammaṇameva, acetasikameva, vipākameva, upādinnupādāniyameva, asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikameva, na savitakkasavicārameva, na avitakkavicāramattameva, avitakkaavicārameva, na pītisahagatameva, neva dassanena na bhāvanāya pahātabbameva, neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukameva, nevācayagāmināpacayagāmimeva, nevasekkhanāsekkhameva, parittameva, kāmāvacarameva, na rūpāvacarameva, na arūpāvacarameva, pariyāpannameva, no apariyāpannameva, aniyatameva, aniyyānikameva, uppannaṃ manoviññāṇaviññeyyameva, aniccameva, jarābhibhūtameva.
762已對照

七百六十二、“五識是以已生者為依處的、以已生者為所緣的”者:[它們]於已生的依處、已生的所緣上生起。

“以前生者為依處的、以前生者為所緣的”者:[它們]於前生的依處、前生的所緣上生起。

“以內在者為依處的、以外在者為所緣的”者:五識的依處是內在的,所緣是外在的。

“以未壞者為依處的、以未壞者為所緣的”者:[它們]於未壞的依處、未壞的所緣上生起。

“依處各別的、所緣各別的”者:眼識的依處與所緣是各別的,耳識的依處與所緣是各別的,鼻識的依處與所緣是各別的,舌識的依處與所緣是各別的,身識的依處與所緣是各別的。

762Pañca viññāṇā uppannavatthukā, uppannārammaṇāti uppannasmiṃ vatthusmiṃ uppanne ārammaṇe uppajjanti. Purejātavatthukā, purejātārammaṇāti purejātasmiṃ vatthusmiṃ purejāte ārammaṇe uppajjanti. Ajjhattikavatthukā, bāhirārammaṇāti pañcannaṃ viññāṇānaṃ vatthu ajjhattikā ārammaṇā bāhirā. Asambhinnavatthukā, asambhinnārammaṇāti asambhinnasmiṃ vatthusmiṃ asambhinne ārammaṇe uppajjanti. Nānāvatthukā, nānārammaṇāti aññaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu ca ārammaṇañca, aññaṃ sotaviññāṇassa vatthu ca ārammaṇañca, aññaṃ ghānaviññāṇassa vatthu ca ārammaṇañca, aññaṃ jivhāviññāṇassa vatthu ca ārammaṇañca, aññaṃ kāyaviññāṇassa vatthu ca ārammaṇañca.
763已對照

七百六十三、“彼此不領受對方的行處與境”者:眼識的行處與境,耳識不領受;耳識的行處與境,眼識也不領受。眼識的行處與境,鼻識不領受;鼻識的行處與境,眼識也不領受。眼識的行處與境,舌識不領受;舌識的行處與境,眼識也不領受。眼識的行處與境,身識不領受;身識的行處與境,眼識也不領受。耳識的……乃至……鼻識的……乃至……舌識的……乃至……身識的行處與境,眼識不領受;眼識的行處與境,身識也不領受。身識的行處與境,耳識不領受;耳識的行處與境,身識也不領受。身識的行處與境,鼻識不領受;鼻識的行處與境,身識也不領受。身識的行處與境,舌識不領受;舌識的行處與境,身識也不領受。

763Na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhontīti cakkhuviññāṇassa gocaravisayaṃ sotaviññāṇaṃ na paccanubhoti, sotaviññāṇassa gocaravisayampi cakkhuviññāṇaṃ na paccanubhoti. Cakkhuviññāṇassa gocaravisayaṃ ghānaviññāṇaṃ na paccanubhoti, ghānaviññāṇassa gocaravisayampi cakkhuviññāṇaṃ na paccanubhoti. Cakkhuviññāṇassa gocaravisayaṃ jivhāviññāṇaṃ na paccanubhoti, jivhāviññāṇassa gocaravisayampi cakkhuviññāṇaṃ na paccanubhoti. Cakkhuviññāṇassa gocaravisayaṃ kāyaviññāṇaṃ na paccanubhoti, kāyaviññāṇassa gocaravisayampi cakkhuviññāṇaṃ na paccanubhoti. Sotaviññāṇassa…pe… ghānaviññāṇassa…pe… jivhāviññāṇassa…pe… kāyaviññāṇassa gocaravisayaṃ cakkhuviññāṇaṃ na paccanubhoti, cakkhuviññāṇassa gocaravisayampi kāyaviññāṇaṃ na paccanubhoti. Kāyaviññāṇassa gocaravisayaṃ sotaviññāṇaṃ na paccanubhoti, sotaviññāṇassa gocaravisayampi kāyaviññāṇaṃ na paccanubhoti. Kāyaviññāṇassa gocaravisayaṃ ghānaviññāṇaṃ na paccanubhoti, ghānaviññāṇassa gocaravisayampi kāyaviññāṇaṃ na paccanubhoti. Kāyaviññāṇassa gocaravisayaṃ jivhāviññāṇaṃ na paccanubhoti, jivhāviññāṇassa gocaravisayampi kāyaviññāṇaṃ na paccanubhoti.
764已對照

七百六十四、“不是無攝持而生起”者:[它們]於正攝持者生起。

“不是無作意而生起”者:[它們]於正作意者生起。

“不是無間隔地生起”者:[它們]不是依次接連生起。

“不是不前不後地生起”者:[它們]不是於同一剎那生起。

764Na asamannāhārā uppajjantīti samannāharantassa uppajjanti. Na amanasikārā uppajjantīti manasikarontassa uppajjanti. Na abbokiṇṇā uppajjantīti na paṭipāṭiyā uppajjanti. Na apubbaṃ acarimaṃ uppajjantīti na ekakkhaṇe uppajjanti.
765已對照

七百六十五、“不是彼此緊接著生起”者:眼識生起之後緊接著,耳識不生起;耳識生起之後緊接著,眼識也不生起。眼識生起之後緊接著,鼻識不生起;鼻識生起之後緊接著,眼識也不生起。眼識生起之後緊接著,舌識不生起;舌識生起之後緊接著,眼識也不生起。眼識生起之後緊接著,身識不生起;身識生起之後緊接著,眼識也不生起。耳識……乃至……鼻識……乃至……舌識……乃至……身識生起之後緊接著,眼識不生起;眼識生起之後緊接著,身識也不生起。身識生起之後緊接著,耳識不生起;耳識生起之後緊接著,身識也不生起。身識生起之後緊接著,鼻識不生起;鼻識生起之後緊接著,身識也不生起。身識生起之後緊接著,舌識不生起;舌識生起之後緊接著,身識也不生起。

765Na aññamaññassa samanantarā uppajjantīti cakkhuviññāṇassa uppannasamanantarā sotaviññāṇaṃ na uppajjati, sotaviññāṇassa uppannasamanantarāpi cakkhuviññāṇaṃ na uppajjati. Cakkhuviññāṇassa uppannasamanantarā ghānaviññāṇaṃ na uppajjati, ghānaviññāṇassa uppannasamanantarāpi cakkhuviññāṇaṃ na uppajjati. Cakkhuviññāṇassa uppannasamanantarā jivhāviññāṇaṃ na uppajjati, jivhāviññāṇassa uppannasamanantarāpi cakkhuviññāṇaṃ na uppajjati. Cakkhuviññāṇassa uppannasamanantarā kāyaviññāṇaṃ na uppajjati, kāyaviññāṇassa uppannasamanantarāpi cakkhuviññāṇaṃ na uppajjati. Sotaviññāṇassa…pe… ghānaviññāṇassa…pe… jivhāviññāṇassa…pe… kāyaviññāṇassa uppannasamanantarā cakkhuviññāṇaṃ na uppajjati, cakkhuviññāṇassa uppannasamanantarāpi kāyaviññāṇaṃ na uppajjati. Kāyaviññāṇassa uppannasamanantarā sotaviññāṇaṃ na uppajjati, sotaviññāṇassa uppannasamanantarāpi kāyaviññāṇaṃ na uppajjati. Kāyaviññāṇassa uppannasamanantarā ghānaviññāṇaṃ na uppajjati, ghānaviññāṇassa uppannasamanantarāpi kāyaviññāṇaṃ na uppajjati. Kāyaviññāṇassa uppannasamanantarā jivhāviññāṇaṃ na uppajjati, jivhāviññāṇassa uppannasamanantarāpi kāyaviññāṇaṃ na uppajjati.
766已對照

七百六十六、“五識是無關注的”者:五識沒有轉向、關注、攝持或作意。

“以五識不了知任何法”者:以五識不了知任何法。

“除了僅僅投落之外”者:除了僅僅落入境域之外。

“緊接五識之後也不了知任何法”者:緊接五識之後,以意界也不了知任何法。

“以五識不安排任何威儀”者:以五識不安排任何威儀——行、住、坐或臥。

“緊接五識之後也不安排任何威儀”者:緊接五識之後,以意界也不安排任何威儀——行、住、坐或臥。

“以五識不發起身業、不發起語業”者:以五識不發起身業、不發起語業。

“緊接五識之後也不發起身業、不發起語業”者:緊接五識之後,以意界也不發起身業、不發起語業。

“以五識不受持善不善法”者:以五識不受持善不善法。

“緊接五識之後也不受持善不善法”者:緊接五識之後,以意界也不受持善不善法。

“以五識不入[定]、不出[定]”者:以五識不入[定]、不出[定]。

“緊接五識之後也不入[定]、不出[定]”者:緊接五識之後,以意界也不入[定]、不出[定]。

“以五識不死沒、不生起”者:以五識不死沒、不生起。

“緊接五識之後也不死沒、不生起”者:緊接五識之後,以意界也不死沒、不生起。

“以五識不入睡、不醒來、不見夢”者:以五識不入睡、不醒來、不見夢。

“緊接五識之後也不入睡、不醒來、不見夢”者:緊接五識之後,以意界也不入睡、不醒來、不見夢。如是,[這是]顯明如實之事的慧。

766Pañca viññāṇā anābhogāti pañcannaṃ viññāṇānaṃ natthi āvaṭṭanā vā ābhogo vā samannāhāro vā manasikāro vā. Pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānātīti pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti. Aññatra abhinipātamattāti aññatra āpātamattā. Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na kañci dhammaṃ paṭivijānātīti pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarā manodhātuyāpi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti. Pañcahi viññāṇehi na kañci iriyāpathaṃ kappetīti pañcahi viññāṇehi na kañci iriyāpathaṃ kappeti – gamanaṃ vā ṭhānaṃ vā nisajjaṃ vā seyyaṃ vā. Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na kañci iriyāpathaṃ kappetīti pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarā manodhātuyāpi na kañci iriyāpathaṃ kappeti – gamanaṃ vā ṭhānaṃ vā nisajjaṃ vā seyyaṃ vā. Pañcahi viññāṇehi na kāyakammaṃ na vacīkammaṃ paṭṭhapetīti pañcahi viññāṇehi na kāyakammaṃ na vacīkammaṃ paṭṭhapeti. Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na kāyakammaṃ na vacīkammaṃ paṭṭhapetīti pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarā manodhātuyāpi na kāyakammaṃ na vacīkammaṃ paṭṭhapeti. Pañcahi viññāṇehi na kusalākusalaṃ dhammaṃ samādiyatīti pañcahi viññāṇehi na kusalākusalaṃ dhammaṃ samādiyati. Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na kusalākusalaṃ dhammaṃ samādiyatīti pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarā manodhātuyāpi na kusalākusalaṃ dhammaṃ samādiyati. Pañcahi viññāṇehi na samāpajjati na vuṭṭhātīti pañcahi viññāṇehi na samāpajjati na vuṭṭhāti. Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na samāpajjati na vuṭṭhātīti pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarā manodhātuyāpi na samāpajjati na vuṭṭhāti. Pañcahi viññāṇehi na cavati na uppajjatīti pañcahi viññāṇehi na cavati na uppajjati. Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na cavati na uppajjatīti pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarā manodhātuyāpi na cavati na uppajjati. Pañcahi viññāṇehi na supati na paṭibujjhati na supinaṃ passatīti pañcahi viññāṇehi na supati na paṭibujjhati na supinaṃ passati. Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpi na supati na paṭibujjhati na supinaṃ passatīti pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarā manodhātuyāpi na supati na paṭibujjhati na supinaṃ passati. Evaṃ yāthāvakavatthuvibhāvanā paññā.
767已對照

如是,依一種[分]的智事。

一法。

二、二法的解說

七百六十七、(一)於三地善與無記中的慧是世間的慧;於四道、四果中的慧是出世間的慧。

(二)一切慧都為某些[識]所識知、不為某些[識]所識知。

(三)於三地善與無記中的慧是有漏的慧;於四道、四果中的慧是無漏的慧。

(四)於三地善與無記中的慧是與漏不相應而有漏的慧;於四道、四果中的慧是與漏不相應而無漏的慧。

(五)於三地善與無記中的慧是順結的慧;於四道、四果中的慧是不順結的慧。

(六)於三地善與無記中的慧是與結不相應而順結的慧;於四道、四果中的慧是與結不相應而不順結的慧。

(七)於三地善與無記中的慧是順系的慧;於四道、四果中的慧是不順系的慧。

(八)於三地善與無記中的慧是與系不相應而順系的慧;於四道、四果中的慧是與系不相應而不順系的慧。

(九)於三地善與無記中的慧是順暴流的慧;於四道、四果中的慧是不順暴流的慧。

(十)於三地善與無記中的慧是與暴流不相應而順暴流的慧;於四道、四果中的慧是與暴流不相應而不順暴流的慧。

(十一)於三地善與無記中的慧是順軛的慧;於四道、四果中的慧是不順軛的慧。

(十二)於三地善與無記中的慧是與軛不相應而順軛的慧;於四道、四果中的慧是與軛不相應而不順軛的慧。

(十三)於三地善與無記中的慧是順蓋的慧;於四道、四果中的慧是不順蓋的慧。

(十四)於三地善與無記中的慧是與蓋不相應而順蓋的慧;於四道、四果中的慧是與蓋不相應而不順蓋的慧。

(十五)於三地善與無記中的慧是所執取的慧;於四道、四果中的慧是非所執取的慧。

(十六)於三地善與無記中的慧是與執取不相應而所執取的慧;於四道、四果中的慧是與執取不相應而非所執取的慧。

(十七)於三地異熟中的慧是執受的慧;於三地善中、於三地唯作無記中、於四道、四果中的慧是非執受的慧。

(十八)於三地善與無記中的慧是順取的慧;於四道、四果中的慧是不順取的慧。

(十九)於三地善與無記中的慧是與取不相應而順取的慧;於四道、四果中的慧是與取不相應而不順取的慧。

(二十)於三地善與無記中的慧是順雜染的慧;於四道、四果中的慧是不順雜染的慧。

(二十一)於三地善與無記中的慧是與煩惱不相應而順雜染的慧;於四道、四果中的慧是與煩惱不相應而不順雜染的慧。

(二十二)與尋相應的慧是有尋的慧;與尋不相應的慧是無尋的慧。

(二十三)與伺相應的慧是有伺的慧;與伺不相應的慧是無伺的慧。

(二十四)與喜相應的慧是有喜的慧;與喜不相應的慧是無喜的慧。

(二十五)與喜相應的慧是與喜俱行的慧;與喜不相應的慧是不與喜俱行的慧。

(二十六)與樂相應的慧是與樂俱行的慧;與樂不相應的慧是不與樂俱行的慧。

(二十七)與舍相應的慧是與舍俱行的慧;與舍不相應的慧是不與舍俱行的慧。

(二十八)於欲界善與無記中的慧是欲界的慧;色界的慧、無色界的慧、不繫屬的慧是非欲界的慧。

(二十九)於色界善與無記中的慧是色界的慧;欲界的慧、無色界的慧、不繫屬的慧是非色界的慧。

(三十)於無色界善與無記中的慧是無色界的慧;欲界的慧、色界的慧、不繫屬的慧是非無色界的慧。

(三十一)於三地善與無記中的慧是系屬的慧;於四道、四果中的慧是不繫屬的慧。

(三十二)於四道中的慧是導向出離的慧;於三地善中、於四地異熟中、於三地唯作無記中的慧是不導向出離的慧。

(三十三)於四道中的慧是決定的慧;於三地善中、於四地異熟中、於三地唯作無記中的慧是不決定的慧。

(三十四)於三地善與無記中的慧是有上的慧;於四道、四果中的慧是無上的慧。

(三十五)此中什麼是引生義的慧?

於四地善中、於正在生起神通、正在生起等至的阿羅漢之唯作無記中的慧,是引生義的慧;於四地異熟中、於神通已生、等至已生的阿羅漢之唯作無記中的慧,是已引生義的慧。

767(1) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā lokiyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā lokuttarā paññā. (2) Sabbāva paññā kenaci viññeyyā, kenaci na viññeyyā. (3) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā sāsavā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā anāsavā paññā. (4) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā āsavavippayuttā sāsavā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā āsavavippayuttā anāsavā paññā. (5) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā saṃyojaniyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā asaṃyojaniyā paññā. (6) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā saṃyojanavippayuttā saṃyojaniyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā saṃyojanavippayuttā asaṃyojaniyā paññā. (7) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā ganthaniyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā aganthaniyā paññā. (8) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā ganthavippayuttā ganthaniyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā ganthavippayuttā aganthaniyā paññā. (9) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā oghaniyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā anoghaniyā paññā. (10) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā oghavippayuttā oghaniyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā oghavippayuttā anoghaniyā paññā. (11) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā yoganiyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā ayoganiyā paññā. (12) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā yogavippayuttā yoganiyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā yogavippayuttā ayoganiyā paññā. (13) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā nīvaraṇiyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā anīvaraṇiyā paññā. (14) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā nīvaraṇavippayuttā nīvaraṇiyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā nīvaraṇavippayuttā anīvaraṇiyā paññā. (15) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā parāmaṭṭhā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā aparāmaṭṭhā paññā. (16) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā parāmāsavippayuttā parāmaṭṭhā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā parāmāsavippayuttā aparāmaṭṭhā paññā. (17) Tīsu bhūmīsu vipāke paññā upādinnā paññā, tīsu bhūmīsu kusale tīsu bhūmīsu kiriyābyākate catūsu maggesu catūsu phalesu paññā anupādinnā paññā. (18) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā upādāniyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā anupādāniyā paññā. (19) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā upādānavippayuttā upādāniyā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā upādānavippayuttā anupādāniyā paññā. (20) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā saṃkilesikā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā asaṃkilesikā paññā. (21) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā kilesavippayuttā saṃkilesikā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā kilesavippayuttā asaṃkilesikā paññā. (22) Vitakkasampayuttā paññā savitakkā paññā, vitakkavippayuttā paññā avitakkā paññā. (23) Vicārasampayuttā paññā savicārā paññā, vicāravippayuttā paññā avicārā paññā. (24) Pītisampayuttā paññā sappītikā paññā, pītivippayuttā paññā appītikā paññā. (25) Pītisampayuttā paññā pītisahagatā paññā, pītivippayuttā paññā na pītisahagatā paññā. (26) Sukhasampayuttā paññā sukhasahagatā paññā, sukhavippayuttā paññā na sukhasahagatā paññā. (27) Upekkhāsampayuttā paññā upekkhāsahagatā paññā, upekkhāvippayuttā paññā na upekkhāsahagatā paññā. (28) Kāmāvacarakusalābyākate paññā kāmāvacarā paññā, rūpāvacarā paññā arūpāvacarā paññā, apariyāpannā paññā na kāmāvacarā paññā. (29) Rūpāvacarakusalābyākate paññā rūpāvacarā paññā, kāmāvacarā paññā arūpāvacarā paññā apariyāpannā paññā na rūpāvacarā paññā. (30) Arūpāvacarakusalābyākate paññā arūpāvacarā paññā, kāmāvacarā paññā rūpāvacarā paññā apariyāpannā paññā na arūpāvacarā paññā. (31) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā pariyāpannā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā apariyāpannā paññā. (32) Catūsu maggesu paññā niyyānikā paññā, tīsu bhūmīsu kusale catūsu bhūmīsu vipāke tīsu bhūmīsu kiriyābyākate paññā aniyyānikā paññā. (33) Catūsu maggesu paññā niyatā paññā, tīsu bhūmīsu kusale catūsu bhūmīsu vipāke tīsu bhūmīsu kiriyābyākate paññā aniyatā paññā. (34) Tīsu bhūmīsu kusalābyākate paññā sauttarā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā anuttarā paññā. (35) Tattha katamā atthajāpikā paññā? Catūsu bhūmīsu kusale arahato abhiññaṃ uppādentassa samāpattiṃ uppādentassa kiriyābyākate paññā atthajāpikā paññā, catūsu bhūmīsu vipāke arahato uppannāya abhiññāya uppannāya samāpattiyā kiriyābyākate paññā jāpitatthā paññā.
768已對照

如是,依兩種[分]的智事。

二法。

三、三法的解說

七百六十八、(一·甲)此中什麼是思所成慧?

於以慧所安立的諸職業處,或於以慧所安立的諸技藝處,或於以慧所安立的諸明處,[對]“業是自作”或[對]隨順諦,或[對]“色是無常”,或“受……乃至……想……行……識是無常”——凡如是形相的隨順的認可、見、欲、信解、觀察、隨順於法的諦觀,不從他[人]聽聞而獲得——這稱為“思所成慧”。

(乙)此中什麼是聞所成慧?於以慧所安立的諸職業處,或於以慧所安立的諸技藝處,或於以慧所安立的諸明處,[對]“業是自作”或[對]隨順諦,或[對]“色是無常”,或“受……乃至……想……行……識是無常”——凡如是形相的隨順的認可、見、欲、信解、觀察、隨順於法的諦觀,從他[人]聽聞而獲得——這稱為“聞所成慧”。

(丙)已入定者的一切慧[即]修所成慧。

768(1. Ka) tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccanti vā, yaṃ evarūpiṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ mudiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakkhantiṃ parato assutvā paṭilabhati – ayaṃ vuccati ‘‘cintāmayā paññā’’. (Kha) tattha katamā sutamayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccanti vā, yaṃ evarūpiṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ mudiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakkhantiṃ parato sutvā paṭilabhati – ayaṃ vuccati ‘‘sutamayā paññā’’. (Ga) sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā.
769已對照

七百六十九、(二·甲)此中什麼是施所成慧?凡緣布施、對成辦布施者所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“施所成慧”。

(乙)此中什麼是戒所成慧?凡緣持戒、對成辦持戒者所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“戒所成慧”。

(丙)已入定者的一切慧[即]修所成慧。

769(2. Ka) tattha katamā dānamayā paññā? Dānaṃ ārabbha dānādhigaccha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘dānamayā paññā’’. (Kha) tattha katamā sīlamayā paññā? Sīlaṃ ārabbha sīlādhigaccha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘sīlamayā paññā’’. (Ga) sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā.
770已對照

七百七十、(三·甲)此中什麼是於增上戒的慧?凡對正以波羅提木叉律儀而防護者所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“於增上戒的慧”。

(乙)此中什麼是於增上心的慧?凡對正入色界、無色界等至者所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“於增上心的慧”。

(丙)此中什麼是於增上慧的慧?於四道、四果中的慧——這稱為“於增上慧的慧”。

770(3. Ka) tattha katamā adhisīle paññā? Pātimokkhasaṃvaraṃ saṃvarantassa yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘adhisīle paññā’’. (Kha) tattha katamā adhicitte paññā? Rūpāvacarārūpāvacarasamāpattiṃ samāpajjantassa yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘adhicitte paññā’’. (Ga) tattha katamā adhipaññāya paññā? Catūsu maggesu catūsu phalesu paññā – ayaṃ vuccati ‘‘adhipaññāya paññā’’.
771已對照

七百七十一、(四·甲)此中什麼是增益善巧?“作意這些法者,未生的諸不善法[即]不生,已生的諸不善法[即]被舍斷;或者,作意這些法者,未生的諸善法[即]生起,已生的諸善法[即]轉向增廣、廣大、修習、圓滿”——凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“增益善巧”。

(乙)此中什麼是損減善巧?“作意這些法者,未生的諸善法[即]不生,已生的諸善法[即]滅;或者,作意這些法者,未生的諸不善法[即]生起,已生的諸不善法[即]轉向增廣、廣大”——凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“損減善巧”。

(丙)一切於彼[有]方便之慧[即]方便善巧。

771(4. Ka) tattha katamaṃ āyakosallaṃ? ‘‘Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā pahīyanti. Ime vā panime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantī’’ti – yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘āyakosallaṃ’’. (Kha) tattha katamaṃ apāyakosallaṃ? ‘‘Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā nirujjhanti. Ime vā panime dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya saṃvattantī’’ti – yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘apāyakosallaṃ’’. (Ga) sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosallaṃ.
772已對照

七百七十二、(五·甲)於四地異熟中的慧是異熟的慧。

(乙)於四地善中的慧是異熟法法的慧。

(丙)於三地唯作無記中的慧是非異熟非異熟法法的慧。

772(5. Ka) catūsu bhūmīsu vipāke paññā vipākā paññā. (Kha) catūsu bhūmīsu kusale paññā vipākadhammadhammā paññā. (Ga) tīsu bhūmīsu kiriyābyākate paññā nevavipākanavipākadhammadhammā paññā.
773已對照

七百七十三、(六·甲)於三地異熟中的慧是執受而順取的慧。

(乙)於三地善中、於三地唯作無記中的慧是非執受而順取的慧。

(丙)於四道、四果中的慧是非執受非順取的慧。

773(6. Ka) tīsu bhūmīsu vipāke paññā upādinnupādāniyā paññā. (Kha) tīsu bhūmīsu kusale tīsu bhūmīsu kiriyābyākate paññā anupādinnupādāniyā paññā. (Ga) catūsu maggesu catūsu phalesu paññā anupādinnaanupādāniyā paññā.
774已對照

七百七十四、(七·甲)與尋、伺相應的慧是有尋有伺的慧。

(乙)與尋不相應、與伺相應的慧是無尋唯伺的慧。

(丙)與尋、伺不相應的慧是無尋無伺的慧。

774(7. Ka) vitakkavicārasampayuttā paññā savitakkasavicārā paññā. (Kha) vitakkavippayuttā vicārasampayuttā paññā avitakkavicāramattā paññā. (Ga) vitakkavicāravippayuttā paññā avitakkaavicārā paññā.
775已對照

七百七十五、(八·甲)與喜相應的慧是與喜俱行的慧。

(乙)與樂相應的慧是與樂俱行的慧。

(丙)與舍相應的慧是與舍俱行的慧。

775(8. Ka) pītisampayuttā paññā pītisahagatā paññā. (Kha) sukhasampayuttā paññā sukhasahagatā paññā. (Ga) upekkhāsampayuttā paññā upekkhāsahagatā paññā.
776已對照

七百七十六、(九·甲)於三地善中的慧是趣向積集的慧。

(乙)於四道中的慧是趣向損減的慧。

(丙)於四地異熟中、於三地唯作無記中的慧是非趣向積集非趣向損減的慧。

776(9. Ka) tīsu bhūmīsu kusale paññā ācayagāminī paññā. (Kha) catūsu maggesu paññā apacayagāminī paññā. (Ga) catūsu bhūmīsu vipāke tīsu bhūmīsu kiriyābyākate paññā nevācayagāmināpacayagāminī paññā.
777已對照

七百七十七、(十·甲)於四道、三果中的慧是有學慧。

(乙)於最上的阿羅漢果中的慧是無學慧。

(丙)於三地善中、於三地異熟中、於三地唯作無記中的慧是非有學非無學慧。

777(10. Ka) catūsu maggesu tīsu phalesu paññā sekkhā paññā. (Kha) upariṭṭhimā [upariṭṭhime (syā.), upariṭṭhimaṃ (ka.)] arahattaphale paññā asekkhā paññā. (Ga) tīsu bhūmīsu kusale tīsu bhūmīsu vipāke tīsu bhūmīsu kiriyābyākate paññā nevasekkhanāsekkhā paññā.
778已對照

七百七十八、(十一·甲)於欲界善與無記中的慧是有限的慧。

(乙)於色界、無色界善與無記中的慧是廣大的慧。

(丙)於四道、四果中的慧是無量的慧。

778(11. Ka) kāmāvacarakusalābyākate paññā parittā paññā. (Kha) rūpāvacarārūpāvacarakusalābyākate paññā mahaggatā paññā. (Ga) catūsu maggesu catūsu phalesu paññā appamāṇā paññā.
779已對照

七百七十九、(十二·甲)此中什麼是有限所緣的慧?凡緣有限諸法而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“有限所緣的慧”。

779(12. Ka) tattha katamā parittārammaṇā paññā? Paritte dhamme ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘parittārammaṇā paññā’’.
780已對照

七百八十、(乙)此中什麼是廣大所緣的慧?凡緣廣大諸法而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“廣大所緣的慧”。

780(Kha) tattha katamā mahaggatārammaṇā paññā? Mahaggate dhamme ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘mahaggatārammaṇā paññā’’.
781已對照

七百八十一、(丙)此中什麼是無量所緣的慧?凡緣無量諸法而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“無量所緣的慧”。

781(Ga) tattha katamā appamāṇārammaṇā paññā? Appamāṇe dhamme ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘appamāṇārammaṇā paññā’’.
782已對照

七百八十二、(十三·甲)此中什麼是以道為所緣的慧?凡緣聖道而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“以道為所緣的慧”。

(乙)於四道中的慧是以道為因的慧。

782(13. Ka) tattha katamā maggārammaṇā paññā? Ariyamaggaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘maggārammaṇā paññā’’. (Kha) catūsu maggesu paññā maggahetukā paññā.
783已對照

七百八十三、(丙)此中什麼是以道為增上的慧?凡以聖道為增上而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“以道為增上的慧”。

783(Ga) tattha katamā maggādhipatinī paññā? Ariyamaggaṃ adhipatiṃ karitvā yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘maggādhipatinī paññā’’.
784已對照

七百八十四、(十四)於四地異熟中的慧或已生、或將生,不應說是“未生的”。於四地善中、於三地唯作無記中的慧或已生、或未生,不應說是“將生的”。

784(14) Catūsu bhūmīsu vipāke paññā siyā uppannā, siyā uppādinī, na vattabbā anuppannāti. Catūsu bhūmīsu kusale tīsu bhūmīsu kiriyābyākate paññā siyā uppannā, siyā anuppannā, na vattabbā uppādinīti.
785已對照

七百八十五、(十五)一切慧或過去、或未來、或現在。

785(15) Sabbāva paññā siyā atītā, siyā anāgatā, siyā paccuppannā.
786已對照

七百八十六、(十六·甲)此中什麼是過去所緣的慧?凡緣過去諸法而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“過去所緣的慧”。

786(16. Ka) tattha katamā atītārammaṇā paññā? Atīte dhamme ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘atītārammaṇā paññā’’.
787已對照

七百八十七、(乙)此中什麼是未來所緣的慧?凡緣未來諸法而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“未來所緣的慧”。

787(Kha) tattha katamā anāgatārammaṇā paññā? Anāgate dhamme ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘anāgatārammaṇā paññā’’.
788已對照

七百八十八、(丙)此中什麼是現在所緣的慧?凡緣現在諸法而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“現在所緣的慧”。

788(Ga) tattha katamā paccuppannārammaṇā paññā? Paccuppanne dhamme ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘paccuppannārammaṇā paññā’’.
789已對照

七百八十九、(十七)一切慧或內、或外、或內外。

789(17) Sabbāva paññā siyā ajjhattā, siyā bahiddhā, siyā ajjhattabahiddhā.
790已對照

七百九十、(十八·甲)此中什麼是內所緣的慧?凡緣內諸法而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“內所緣的慧”。

790(18. Ka) tattha katamā ajjhattārammaṇā paññā? Ajjhatte dhamme ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘ajjhattārammaṇā paññā’’.
791已對照

七百九十一、(乙)此中什麼是外所緣的慧?凡緣外諸法而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“外所緣的慧”。

791(Kha) tattha katamā bahiddhārammaṇā paññā? Bahiddhādhamme ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘bahiddhārammaṇā paññā’’.
792已對照

七百九十二、(丙)此中什麼是內外所緣的慧?凡緣內外諸法而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“內外所緣的慧”。

792(Ga) tattha katamā ajjhattabahiddhārammaṇā paññā? Ajjhattabahiddhā dhamme ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘ajjhattabahiddhārammaṇā paññā’’.
793已對照

如是,依三種[分]的智事。

三法。

四、四法的解說

七百九十三、(一·甲)此中什麼是業自作智?“有布施,有供養,有祭祀;有善作、惡作之業的果與異熟;有此世,有他世;有母,有父;有化生的眾生;世間有正行的、正行道的沙門、婆羅門,自己以證智證知此世與他世之後加以宣說”——凡如是形相的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“業自作智”。除了隨順諦智,一切有漏的善慧都是業自作智。

(乙)此中什麼是隨順諦智?“色是無常”,或受……乃至……想……行……或“識是無常”,凡如是形相的隨順的認可、見、欲、信解、觀察、隨順於法的諦觀——這稱為“隨順諦智”。

(丙)於四道中的慧是具道者之智。

(丁)於四果中的慧是具果者之智。

793(1. Ka) tattha katamaṃ kammassakatañāṇaṃ? ‘‘Atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’’ti – yā evarūpā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘kammassakatañāṇaṃ’’. Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇaṃ, sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakatañāṇaṃ. (Kha) tattha katamaṃ saccānulomikaṃ ñāṇaṃ? ‘‘Rūpaṃ anicca’’nti vā vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… ‘‘viññāṇaṃ anicca’’nti vā yā evarūpī anulomikā khanti diṭṭhi ruci mudi pekkhā dhammanijjhānakkhanti – idaṃ vuccati ‘‘saccānulomikaṃ ñāṇaṃ’’. (Ga) catūsu maggesu paññā maggasamaṅgissa ñāṇaṃ. (Gha) catūsu phalesu paññā phalasamaṅgissa ñāṇaṃ.
794已對照

七百九十四、(二)具道者之智:這智也是於苦的智,這智也是於苦集的智,這智也是於苦滅的智,這智也是於導至苦滅之道的智。

(甲)此中什麼是於苦的智?凡緣於苦而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“於苦的智”。

(乙至丁)緣於苦集……乃至……緣於苦滅……乃至……凡緣於導至苦滅之道而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“於導至苦滅之道的智”。

794(2) Maggasamaṅgissa ñāṇaṃ dukkhepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhasamudayepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhanirodhepetaṃ ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṃ ñāṇaṃ. (Ka) tattha katamaṃ dukkhe ñāṇaṃ? Dukkhaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘dukkhe ñāṇaṃ’’. (Kha-gha) dukkhasamudayaṃ ārabbha…pe… dukkhanirodhaṃ ārabbha…pe… dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ’’.
795已對照

七百九十五、(三)於欲界善與無記中的慧是欲界慧,於色界善與無記中的慧是色界慧,於無色界善與無記中的慧是無色界慧,於四道、四果中的慧是不繫屬的慧。

795(3) Kāmāvacarakusalābyākate paññā kāmāvacarā paññā, rūpāvacarakusalābyākate paññā rūpāvacarā paññā, arūpāvacarakusalābyākate paññā arūpāvacarā paññā, catūsu maggesu catūsu phalesu paññā apariyāpannā paññā.
796已對照

七百九十六、(四·甲)此中什麼是法智?於四道、四果中的慧是法智。

(乙)他以這已知、已見、已得、已了知、已深入之法,把這方法引申於過去與未來:“凡任何於過去時證知了苦、證知了苦集、證知了苦滅、證知了導至苦滅之道的沙門或婆羅門,他們證知的正是這苦,他們證知的正是這苦集,他們證知的正是這苦滅,他們證知的正是這導至苦滅之道。凡任何於未來時將證知苦、將證知苦集、將證知苦滅、將證知導至苦滅之道的沙門或婆羅門,他們將證知的正是這苦,他們將證知的正是這苦集,他們將證知的正是這苦滅,他們將證知的正是這導至苦滅之道。”——凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“類智”。

(丙)此中什麼是他心智?在此,比丘以心遍知其他眾生、其他人的心而了知。有貪的心,了知為“有貪的心”;離貪的心,了知為“離貪的心”;有瞋的心,了知為“有瞋的心”;離瞋的心,了知為“離瞋的心”;有痴的心,了知為“有痴的心”;離痴的心,了知為“離痴的心”;萎縮的心,了知為“萎縮的心”;散亂的心,了知為“散亂的心”;廣大的心,了知為“廣大的心”;不廣大的心,了知為“不廣大的心”;有上的心,了知為“有上的心”;無上的心,了知為“無上的心”;得定的心,了知為“得定的心”;無定的心,了知為“無定的心”;解脫的心,了知為“解脫的心”;未解脫的心,了知為“未解脫的心”——凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“他心智”。

(丁)除了法智、類智、他心智,其餘的慧是世俗智。

796(4. Ka) tattha katamaṃ dhamme ñāṇaṃ? Catūsu maggesu catūsu phalesu paññā dhamme ñāṇaṃ. (Kha) so iminā dhammena ñātena diṭṭhena pattena viditena pariyogāḷhena atītānāgatena nayaṃ neti. ‘‘Ye hi keci atītamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā dukkhaṃ abbhaññaṃsu [abbhaññiṃsu (syā.) evamuparipi], dukkhasamudayaṃ abbhaññaṃsu, dukkhanirodhaṃ abbhaññaṃsu, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññaṃsu, imaññeva te dukkhaṃ abbhaññaṃsu, imaññeva te dukkhasamudayaṃ abbhaññaṃsu, imaññeva te dukkhanirodhaṃ abbhaññaṃsu, imaññeva te dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abbhaññaṃsu. Ye hi keci anāgatamaddhānaṃ samaṇā vā brāhmaṇā vā dukkhaṃ abhijānissanti, dukkhasamudayaṃ abhijānissanti, dukkhanirodhaṃ abhijānissanti, dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhijānissanti, imaññeva te dukkhaṃ abhijānissanti, imaññeva te dukkhasamudayaṃ abhijānissanti, imaññeva te dukkhanirodhaṃ abhijānissanti, imaññeva te dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ abhijānissantī’’ti – yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘anvaye ñāṇaṃ’’. (Ga) tattha katamaṃ pariye ñāṇaṃ? Idha bhikkhu parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti. Sarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘sarāgaṃ citta’’nti pajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘‘vītarāgaṃ citta’’nti pajānāti, sadosaṃ vā cittaṃ ‘‘sadosaṃ citta’’nti pajānāti, vītadosaṃ vā cittaṃ ‘‘vītadosaṃ citta’’nti pajānāti, samohaṃ vā cittaṃ ‘‘samohaṃ citta’’nti pajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ ‘‘vītamohaṃ citta’’nti pajānāti, saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘saṃkhittaṃ citta’’nti pajānāti, vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘‘vikkhittaṃ citta’’nti pajānāti, mahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘mahaggataṃ citta’’nti pajānāti, amahaggataṃ vā cittaṃ ‘‘amahaggataṃ citta’’nti pajānāti, sauttaraṃ vā cittaṃ ‘‘sauttaraṃ citta’’nti pajānāti, anuttaraṃ vā cittaṃ ‘‘anuttaraṃ citta’’nti pajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ ‘‘samāhitaṃ citta’’nti pajānāti, asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘‘asamāhitaṃ citta’’nti pajānāti, vimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘vimuttaṃ citta’’nti pajānāti, avimuttaṃ vā cittaṃ ‘‘avimuttaṃ citta’’nti pajānātīti – yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘pariye ñāṇaṃ’’. (Gha) ṭhapetvā dhamme ñāṇaṃ anvaye ñāṇaṃ pariye ñāṇaṃ, avasesā paññā sammutiñāṇaṃ.
797已對照

七百九十七、(五·甲)此中什麼是為積集而非為損減的慧?於欲界善中的慧是為積集而非為損減的。

(乙)於四道中的慧是為損減而非為積集的。

(丙)於色界、無色界善中的慧既是為積集的,也是為損減的。

(丁)其餘的慧是既非為積集、也非為損減的。

797(5. Ka) tattha katamā paññā ācayāya no apacayāya? Kāmāvacarakusale paññā ācayāya no apacayāya. (Kha) catūsu maggesu paññā apacayāya no ācayāya. (Ga) rūpāvacarārūpāvacarakusale paññā ācayāya ceva apacayāya ca. (Gha) avasesā paññā neva ācayāya no apacayāya.
798已對照

七百九十八、(六·甲)此中什麼是為厭離而非為通達的慧?凡由於那慧而於諸欲成為離貪者,卻不通達諸神通,也不[通達]諸諦——這稱為“為厭離而非為通達的慧”。

(乙)正是他,以慧於諸欲已離貪,而通達諸神通,卻不[通達]諸諦——這稱為“為通達而非為厭離的慧”。

(丙)於四道中的慧既是為厭離的,也是為通達的。

(丁)其餘的慧是既非為厭離、也非為通達的。

798(6. Ka) tattha katamā paññā nibbidāya no paṭivedhāya? Yāya paññāya kāmesu vītarāgo hoti, na ca abhiññāyo paṭivijjhati na ca saccāni – ayaṃ vuccati ‘‘paññā nibbidāya no paṭivedhāya’’. (Kha) sveva paññāya kāmesu vītarāgo samāno abhiññāyo paṭivijjhati na ca saccāni – ayaṃ vuccati ‘‘paññā paṭivedhāya no nibbidāya’’. (Ga) catūsu maggesu paññā nibbidāya ceva paṭivedhāya ca. (Gha) avasesā paññā neva nibbidāya no paṭivedhāya.
799已對照

七百九十九、(七·甲)此中什麼是退分之慧?對得初禪者,與欲俱行的想與作意現行,[這是]退分之慧。

(乙)隨順於彼的念安住,[這是]住分之慧。

(丙)與無尋俱行的想與作意現行,[這是]勝分之慧。

(丁)與厭離俱行、伴隨離貪的想與作意現行,[這是]決擇分之慧。對得第二禪者,與尋俱行的想與作意現行,[這是]退分之慧。隨順於彼的念安住,[這是]住分之慧。與舍俱行的想與作意現行,[這是]勝分之慧。與厭離俱行、伴隨離貪的想與作意現行,[這是]決擇分之慧。對得第三禪者,與喜樂俱行的想與作意現行,[這是]退分之慧。隨順於彼的念安住,[這是]住分之慧。與不苦不樂俱行的想與作意現行,[這是]勝分之慧。與厭離俱行、伴隨離貪的想與作意現行,[這是]決擇分之慧。對得第四禪者,與舍俱行的想與作意現行,[這是]退分之慧。隨順於彼的念安住,[這是]住分之慧。與空無邊處俱行的想與作意現行,[這是]勝分之慧。與厭離俱行、伴隨離貪的想與作意現行,[這是]決擇分之慧。對得空無邊處者,與色俱行的想與作意現行,[這是]退分之慧。隨順於彼的念安住,[這是]住分之慧。與識無邊處俱行的想與作意現行,[這是]勝分之慧。與厭離俱行、伴隨離貪的想與作意現行,[這是]決擇分之慧。對得識無邊處者,與空無邊處俱行的想與作意現行,[這是]退分之慧。隨順於彼的念安住,[這是]住分之慧。與無所有處俱行的想與作意現行,[這是]勝分之慧。與厭離俱行、伴隨離貪的想與作意現行,[這是]決擇分之慧。對得無所有處者,與識無邊處俱行的想與作意現行,[這是]退分之慧。隨順於彼的念安住,[這是]住分之慧。與非想非非想處俱行的想與作意現行,[這是]勝分之慧。與厭離俱行、伴隨離貪的想與作意現行,[這是]決擇分之慧。

799(7. Ka) tattha katamā hānabhāginī paññā? Paṭhamassa jhānassa lābhiṃ kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā. (Kha) tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā. (Ga) avitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā. (Gha) nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā. Dutiyassa jhānassa lābhiṃ vitakkasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā. Upekkhāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā. Tatiyassa jhānassa lābhiṃ pītisukhasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā. Adukkhamasukhasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā. Catutthassa jhānassa lābhiṃ upekkhāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā. Ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā. Ākāsānañcāyatanassa lābhiṃ rūpasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā. Viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā. Viññāṇañcāyatanassa lābhiṃ ākāsānañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā. Ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā. Ākiñcaññāyatanassa lābhiṃ viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā. Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā. Nevasaññānāsaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā. Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā.
800已對照

八百、(八)此中什麼是四無礙解?義無礙解、法無礙解、詞無礙解、辯無礙解。於義的智是義無礙解,於法的智是法無礙解,於那法之詞說的稱說上的智是詞無礙解,於諸智的智是辯無礙解。這些是四無礙解。

800(8) Tattha katamā catasso paṭisambhidā? Atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidā. Atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Imā catasso paṭisambhidā.
801已對照

八百零一、(九)此中什麼是四行道?苦行道遲證智的慧、苦行道速證智的慧、樂行道遲證智的慧、樂行道速證智的慧。

(甲)此中什麼是苦行道遲證智的慧?對以艱苦、以艱難而生起定者,[且]遲緩地證知那處所者,凡所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“苦行道遲證智的慧”。

(乙)此中什麼是苦行道速證智的慧?對以艱苦、以艱難而生起定者,[且]迅速地證知那處所者,凡所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“苦行道速證智的慧”。

(丙)此中什麼是樂行道遲證智的慧?對不艱苦、不艱難而生起定者,[且]遲緩地證知那處所者,凡所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“樂行道遲證智的慧”。

(丁)此中什麼是樂行道速證智的慧?對不艱苦、不艱難而生起定者,[且]迅速地證知那處所者,凡所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“樂行道速證智的慧”。這些是四行道。

801(9) Tattha katamā catasso paṭipadā? Dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā, dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā, sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā, sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā. (Ka) tattha katamā dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā? Kicchena kasirena samādhiṃ uppādentassa dandhaṃ taṇṭhānaṃ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā’’. (Kha) tattha katamā dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā? Kicchena kasirena samādhiṃ uppādentassa khippaṃ taṇṭhānaṃ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā’’. (Ga) tattha katamā sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā? Akicchena akasirena samādhiṃ uppādentassa dandhaṃ taṇṭhānaṃ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā’’. (Gha) tattha katamā sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā? Akicchena akasirena samādhiṃ uppādentassa khippaṃ taṇṭhānaṃ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā’’. Imā catasso paṭipadā.
802已對照

八百零二、(十)此中什麼是四所緣?有限而有限所緣的慧、有限而無量所緣的慧、無量而有限所緣的慧、無量而無量所緣的慧。

(甲)此中什麼是有限而有限所緣的慧?對不是定的隨願而得者、遍滿少量所緣者,凡所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“有限而有限所緣的慧”。

(乙)此中什麼是有限而無量所緣的慧?對不是定的隨願而得者、遍滿廣大所緣者,凡所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“有限而無量所緣的慧”。

(丙)此中什麼是無量而有限所緣的慧?對是定的隨願而得者、遍滿少量所緣者,凡所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“無量而有限所緣的慧”。

(丁)此中什麼是無量而無量所緣的慧?對是定的隨願而得者、遍滿廣大所緣者,凡所生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“無量而無量所緣的慧”。這些是四所緣。

(十一)具道者之智:這智也是於老死的智,這智也是於老死之集起的智,這智也是於老死之滅的智,這智也是於導至老死滅之道的智。

(甲)此中什麼是於老死的智?凡緣於老死而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“於老死的智”。

(乙至丁)緣於老死之集起……乃至……緣於老死之滅……乃至……凡緣於導至老死滅之道而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“於導至老死滅之道的智”。

802(10) Tattha katamāni cattāri ārammaṇāni? Parittā parittārammaṇā paññā, parittā appamāṇārammaṇā paññā, appamāṇā parittārammaṇā paññā, appamāṇā appamāṇārammaṇā paññā. (Ka) tattha katamā parittā parittārammaṇā paññā? Samādhissa na nikāmalābhissa ārammaṇaṃ thokaṃ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘parittā parittārammaṇā paññā’’. (Kha) tattha katamā parittā appamāṇārammaṇā paññā? Samādhissa na nikāmalābhissa ārammaṇaṃ vipulaṃ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘parittā appamāṇārammaṇā paññā’’. (Ga) tattha katamā appamāṇā parittārammaṇā paññā? Samādhissa nikāmalābhissa ārammaṇaṃ thokaṃ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘appamāṇā parittārammaṇā paññā’’. (Gha) tattha katamā appamāṇā appamāṇārammaṇā paññā? Samādhissa nikāmalābhissa ārammaṇaṃ vipulaṃ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ‘‘appamāṇā appamāṇārammaṇā paññā’’. Imāni cattāri ārammaṇāni. (11) Maggasamaṅgissa ñāṇaṃ jarāmaraṇepetaṃ ñāṇaṃ, jarāmaraṇasamudayepetaṃ ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhepetaṃ ñāṇaṃ, jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṃ ñāṇaṃ. (Ka) tattha katamaṃ jarāmaraṇe ñāṇaṃ? Jarāmaraṇaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘jarāmaraṇe ñāṇaṃ’’. (Kha-gha) jarāmaraṇasamudayaṃ ārabbha…pe… jarāmaraṇanirodhaṃ ārabbha…pe… jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ’’.
803已對照

八百零三、(十二至二十一)具法者之智:這智也是於生的智……乃至……這智也是於有的智……乃至……這智也是於取的智……乃至……這智也是於愛的智……乃至……這智也是於受的智……乃至……這智也是於觸的智……乃至……這智也是於六處的智……乃至……這智也是於名色的智……乃至……這智也是於識的智……乃至……這智也是於諸行的智,這智也是於行之集起的智,這智也是於行之滅的智,這智也是於導至行滅之道的智。

此中什麼是於諸行的智?凡緣於諸行而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“於諸行的智”。

緣於行之集起……乃至……緣於行之滅……乃至……凡緣於導至行滅之道而生起的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這稱為“於導至行滅之道的智”。如是,依四種[分]的智事。

803(12-21) Dhammasamaṅgissa ñāṇaṃ jātiyāpetaṃ ñāṇaṃ…pe… bhavepetaṃ ñāṇaṃ…pe… upādānepetaṃ ñāṇaṃ…pe… taṇhāyapetaṃ ñāṇaṃ…pe… vedanāyapetaṃ ñāṇaṃ…pe… phassepetaṃ ñāṇaṃ…pe… saḷāyatanepetaṃ ñāṇaṃ…pe… nāmarūpepetaṃ ñāṇaṃ…pe… viññāṇepetaṃ ñāṇaṃ…pe… saṅkhāresupetaṃ ñāṇaṃ, saṅkhārasamudayepetaṃ ñāṇaṃ, saṅkhāranirodhepetaṃ ñāṇaṃ, saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṃ ñāṇaṃ. Tattha katamaṃ saṅkhāresu ñāṇaṃ? Saṅkhāre ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘saṅkhāresu ñāṇaṃ’’. Saṅkhārasamudayaṃ ārabbha…pe… saṅkhāranirodhaṃ ārabbha…pe… saṅkhāranirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati ‘‘saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ. Evaṃ catubbidhena ñāṇavatthu.
804已對照

四法。

五、五法的解說

八百零四、(一)此中什麼是五支正定?喜遍滿、樂遍滿、心遍滿、光明遍滿、省察相。於兩種禪中的慧是喜遍滿。於三種禪中的慧是樂遍滿。於他心的智是心遍滿。天眼是光明遍滿。從各個定出起者的省察智是省察相。這稱為五支正定。

(二)此中什麼是五智正定?“此定是現在樂且未來樂異熟的”,各自的智生起;“此定是聖的、無食的”,各自的智生起;“此定不是劣人所習的”,各自的智生起;“此定是寂靜的、殊勝的、由止息而得的、由心專一性而證得的,不是以有行的制伏遮止而得的”,各自的智生起;“而我正是具念地入此定、具念地出[此定]”,各自的智生起。這是五智正定。如是,依五種[分]的智事。

804(1) Tattha katamo pañcaṅgiko sammāsamādhi? Pītipharaṇatā, sukhapharaṇatā, cetopharaṇatā, ālokapharaṇatā, paccavekkhaṇānimittaṃ. Dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā. Tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā. Paracitte ñāṇaṃ cetopharaṇatā. Dibbacakkhu ālokapharaṇatā. Tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇāñāṇaṃ paccavekkhaṇānimittaṃ. Ayaṃ vuccati pañcaṅgiko sammāsamādhi. (2) Tattha katamo pañcañāṇiko sammāsamādhi? ‘‘Ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati. ‘‘Ayaṃ samādhi ariyo nirāmiso’’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati. ‘‘Ayaṃ samādhi akāpurisasevito’’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati. ‘‘Ayaṃ samādhi santo paṇīto paṭippassaddhaladdho ekodibhāvādhigato na sasaṅkhāraniggayhavāritagato’’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati. So kho panāhaṃ imaṃ samādhiṃ sato samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmī’’ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati. Ayaṃ pañcañāṇiko sammāsamādhi. Evaṃ pañcavidhena ñāṇavatthu.
805已對照

五法。

六、六法的解說

八百零五、此中什麼是於六神通中的慧?於神變的智、於耳界清淨的智、於他心的智、於宿住隨唸的智、於眾生死生的智、於諸漏滅盡的智——這些是於六神通中的慧。如是,依六種[分]的智事。

805Tattha katamā chasu abhiññāsu paññā? Iddhividhe ñāṇaṃ, sotadhātuvisuddhiyā ñāṇaṃ, paracitte ñāṇaṃ, pubbenivāsānussatiyā ñāṇaṃ, sattānaṃ cutūpapāte ñāṇaṃ, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ – imā chasu abhiññāsu paññā. Evaṃ chabbidhena ñāṇavatthu.
806已對照

六法。

七、七法的解說

八百零六、此中什麼是七十七智事?“以生為緣而有老死”之智,“生不存在時便沒有老死”之智,“於過去時也是以生為緣而有老死”之智,“生不存在時便沒有老死”之智,“於未來時也是以生為緣而有老死”之智,“生不存在時便沒有老死”之智。“凡是他的那法住智,那也是盡之法、衰滅之法、離貪之法、滅之法”之智;“以有為緣而有生”之智……乃至……“以取為緣而有有”之智……乃至……“以愛為緣而有取”之智……乃至……“以受為緣而有愛”之智……乃至……“以觸為緣而有受”之智……乃至……“以六處為緣而有觸”之智……乃至……“以名色為緣而有六處”之智……乃至……“以識為緣而有名色”之智……乃至……“以行為緣而有識”之智……乃至……“以無明為緣而有行”之智,“無明不存在時便沒有行”之智,“於過去時也是以無明為緣而有行”之智,“無明不存在時便沒有行”之智,“於未來時也是以無明為緣而有行”之智,“無明不存在時便沒有行”之智。“凡是他的那法住智,那也是盡之法、衰滅之法、離貪之法、滅之法”之智。這些是七十七智事。如是,依七種[分]的智事。

806Tattha katamāni sattasattati ñāṇavatthūni? Jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, atītampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ. Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ; bhavapaccayā jātīti ñāṇaṃ…pe… upādānapaccayā bhavoti ñāṇaṃ…pe… taṇhāpaccayā upādānanti ñāṇaṃ…pe… vedanāpaccayā taṇhāti ñāṇaṃ…pe… phassapaccayā vedanāti ñāṇaṃ…pe… saḷāyatanapaccayā phassoti ñāṇaṃ…pe… nāmarūpapaccayā saḷāyatananti ñāṇaṃ…pe… viññāṇapaccayā nāmarūpanti ñāṇaṃ…pe… saṅkhārapaccayā viññāṇanti ñāṇaṃ…pe… avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, atītampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṃ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṃ. Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ. Imāni sattasattati ñāṇavatthūni. Evaṃ sattavidhena ñāṇavatthu.
807已對照

七法。

八、八法的解說

八百零七、此中什麼是於四道、四果中的慧?於須陀洹道中的慧、於須陀洹果中的慧、於斯陀含道中的慧、於斯陀含果中的慧、於阿那含道中的慧、於阿那含果中的慧、於阿羅漢道中的慧、於阿羅漢果中的慧——這些是於四道、四果中的慧。如是,依八種[分]的智事。

807Tattha katamā catūsu maggesu catūsu phalesu paññā? Sotāpattimagge paññā, sotāpattiphale paññā, sakadāgāmimagge paññā, sakadāgāmiphale paññā, anāgāmimagge paññā, anāgāmiphale paññā, arahattamagge paññā, arahattaphale paññā – imā catūsu maggesu catūsu phalesu paññā. Evaṃ aṭṭhavidhena ñāṇavatthu.
808已對照

八法。

九、九法的解說

八百零八、此中什麼是於九次第住等至中的慧?於初禪等至中的慧、於第二禪等至中的慧、於第三禪等至中的慧、於第四禪等至中的慧、於空無邊處等至中的慧、於識無邊處等至中的慧、於無所有處等至中的慧、於非想非非想處等至中的慧、從想受滅等至出起者的省察智——這些是於九次第住等至中的慧。如是,依九種[分]的智事。

808Tattha katamā navasu anupubbavihārasamāpattīsu paññā? Paṭhamajjhānasamāpattiyā paññā, dutiyajjhānasamāpattiyā paññā, tatiyajjhānasamāpattiyā paññā, catutthajjhānasamāpattiyā paññā, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā paññā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā paññā, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā paññā, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā paññā, saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇāñāṇaṃ – imā navasu anupubbavihārasamāpattīsu paññā. Evaṃ navavidhena ñāṇavatthu.
809已對照

九法。

十、十法的解說

八百零九、(一)此中什麼是如來如實了知處為處、非處為非處之智?在此,如來了知:“這是無處、無機會的:具足見的人會視任何行為常——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:凡夫會視任何行為常——此事是可能有的。”了知:“這是無處、無機會的:具足見的人會視任何行為樂——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:凡夫會視任何行為樂——此事是可能有的。”了知:“這是無處、無機會的:具足見的人會視任何法為我——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:凡夫會視任何法為我——此事是可能有的。”了知:“這是無處、無機會的:具足見的人會奪母之命——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:凡夫會奪母之命——此事是可能有的。”

了知:“這是無處、無機會的:具足見的人會奪父之命……乃至……會奪阿羅漢之命……乃至……會以噁心使如來出血……乃至……會分裂僧團……乃至……會另立他師……乃至……會生起第八有——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:凡夫會生起第八有——此事是可能有的。”

了知:“這是無處、無機會的:於一個世界中,兩位阿羅漢、正等正覺者會不前不後地出現——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:於一個世界中,一位阿羅漢、正等正覺者會出現——此事是可能有的。”了知:“這是無處、無機會的:於一個世界中,兩位轉輪王會不前不後地出現——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:於一個世界中,一位轉輪王會出現——此事是可能有的。”

了知:“這是無處、無機會的:女人會成為阿羅漢、正等正覺者——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:男子會成為阿羅漢、正等正覺者——此事是可能有的。”了知:“這是無處、無機會的:女人會成為轉輪王——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:男子會成為轉輪王——此事是可能有的。”了知:“這是無處、無機會的:女人會行帝釋之位、會行魔王之位、會行梵天之位——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:男子會行帝釋之位、會行魔王之位、會行梵天之位——此事是可能有的。”

了知:“這是無處、無機會的:身惡行會生起可喜、可愛、可意的異熟——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:身惡行會生起不可喜、不可愛、不可意的異熟——此事是可能有的。”了知:“這是無處、無機會的:語惡行……乃至……意惡行會生起可喜、可愛、可意的異熟——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:語惡行……乃至……意惡行會生起不可喜、不可愛、不可意的異熟——此事是可能有的。”

了知:“這是無處、無機會的:身善行會生起不可喜、不可愛、不可意的異熟——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:身善行會生起可喜、可愛、可意的異熟——此事是可能有的。”了知:“這是無處、無機會的:語善行……乃至……意善行會生起不可喜、不可愛、不可意的異熟——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:語善行……乃至……意善行會生起可喜、可愛、可意的異熟——此事是可能有的。”

了知:“這是無處、無機會的:具有身惡行者,以那為因緣、以那為緣,身壞命終之後,會投生於善趣、天界——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:具有身惡行者,以那為因緣、以那為緣,身壞命終之後,會投生於苦界、惡趣、墮處、地獄——此事是可能有的。”了知:“這是無處、無機會的:具有語惡行者……乃至……具有意惡行者,以那為因緣、以那為緣,身壞命終之後,會投生於善趣、天界——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:具有語惡行者……乃至……具有意惡行者,以那為因緣、以那為緣,身壞命終之後,會投生於苦界、惡趣、墮處、地獄——此事是可能有的。”

了知:“這是無處、無機會的:具有身善行者,以那為因緣、以那為緣,身壞命終之後,會投生於苦界、惡趣、墮處、地獄——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:具有身善行者,以那為因緣、以那為緣,身壞命終之後,會投生於善趣、天界——此事是可能有的。”了知:“這是無處、無機會的:具有語善行者……乃至……具有意善行者,以那為因緣、以那為緣,身壞命終之後,會投生於苦界、惡趣、墮處、地獄——此事不可能有。”了知:“這是有處、有機會的:具有語善行者……乃至……具有意善行者,以那為因緣、以那為緣,身壞命終之後,會投生於善趣、天界——此事是可能有的。”“凡那些法是那些法的因、緣,依此而[稱]那為處;凡那些法不是那些法的因、不是緣,依此而[稱]那為非處。”凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這是如來如實了知處為處、非處為非處之智。

809(1) Tattha katamaṃ tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ sukhato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano kañci saṅkhāraṃ sukhato upagaccheyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci dhammaṃ atthato upagaccheyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano kañci dhammaṃ atthato upagaccheyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo mātaraṃ jīvitā voropeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano mātaraṃ jīvitā voropeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ diṭṭhisampanno puggalo pitaraṃ jīvitā voropeyya…pe… arahantaṃ jīvitā voropeyya…pe… paduṭṭhena cittena tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya…pe… saṅghaṃ bhindeyya…pe… aññaṃ satthāraṃ uddiseyya…pe… aṭṭhamaṃ bhavaṃ nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puthujjano aṭṭhamaṃ bhavaṃ nibbatteyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ ekissā lokadhātuyā eko arahaṃ sammāsambuddho uppajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ ekissā lokadhātuyā dve rājāno cakkavattī [cakkavatti (sī. syā.)] apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ ekissā lokadhātuyā eko rājā cakkavattī uppajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddho, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puriso arahaṃ assa sammāsambuddho, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī rājā assa cakkavattī, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puriso rājā assa cakkavattī, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ itthī sakkattaṃ kareyya, mārattaṃ kareyya, brahmattaṃ kareyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ puriso sakkattaṃ kareyya, mārattaṃ kareyya, brahmattaṃ kareyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ kāyaduccaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ vacīduccaritassa…pe… yaṃ manoduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ vacīduccaritassa…pe… yaṃ manoduccaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyasucaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ kāyasucaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ vacīsucaritassa…pe… yaṃ manosucaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ vacīsucaritassa…pe… yaṃ manosucaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyaduccaritasamaṅgī tannidānaṃ tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ kāyaduccaritasamaṅgī tannidānaṃ tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ vacīduccaritasamaṅgī…pe… yaṃ manoduccaritasamaṅgī tannidānaṃ tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ vacīduccaritasamaṅgī…pe… yaṃ manoduccaritasamaṅgī tannidānaṃ tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ kāyasucaritasamaṅgī tannidānaṃ tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ kāyasucaritasamaṅgī tannidānaṃ tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ vacīsucaritasamaṅgī…pe… yaṃ manosucaritasamaṅgī tannidānaṃ tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ṭhānañca kho etaṃ vijjati yaṃ vacīsucaritasamaṅgī …pe… yaṃ manosucaritasamaṅgī tannidānaṃ tappaccayā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjeyya, ṭhānametaṃ vijjatī’’ti pajānāti. ‘‘Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā upādāya taṃ taṃ ṭhānaṃ, ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū appaccayā upādāya taṃ taṃ aṭṭhāna’’nti. Yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ ñāṇaṃ.
810已對照

八百一十、(二)此中什麼是如來如實了知過去、未來、現在諸業受的依處、依因的果報之智?在此,如來了知:“有一些惡的業受,為趣的成就所抑而不成熟。有一些惡的業受,為依[身]的成就所抑而不成熟。有一些惡的業受,為時的成就所抑而不成熟。有一些惡的業受,為加行的成就所抑而不成熟。

“有一些惡的業受,緣趣的失壞而成熟。有一些惡的業受,緣依[身]的失壞而成熟。有一些惡的業受,緣時的失壞而成熟。有一些惡的業受,緣加行的失壞而成熟。

“有一些善的業受,為趣的失壞所抑而不成熟。有一些善的業受,為依[身]的失壞所抑而不成熟。有一些善的業受,為時的失壞所抑而不成熟。有一些善的業受,為加行的失壞所抑而不成熟。

“有一些善的業受,緣趣的成就而成熟。有一些善的業受,緣依[身]的成就而成熟。有一些善的業受,緣時的成就而成熟。有一些善的業受,緣加行的成就而成熟。”凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這是如來如實了知過去、未來、現在諸業受的依處、依因的果報之智。

810(2) Tattha katamaṃ tathāgatassa atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato pajānāti – ‘‘atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti. Atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni upadhisampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti. Atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni kālasampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti. Atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni payogasampattipaṭibāḷhāni na vipaccanti. ‘‘Atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gativipattiṃ āgamma vipaccanti. Atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni upadhivipattiṃ āgamma vipaccanti. Atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni kālavipattiṃ āgamma vipaccanti. Atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni payogavipattiṃ āgamma vipaccanti. ‘‘Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni gativipattipaṭibāḷhāni na vipaccanti. Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni upadhivipattipaṭibāḷhāni na vipaccanti. Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni kālavipattipaṭibāḷhāni na vipaccanti. Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni payogavipattipaṭibāḷhāni na vipaccanti. ‘‘Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni gatisampattiṃ āgamma vipaccanti. Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni upadhisampattiṃ āgamma vipaccanti. Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni kālasampattiṃ āgamma vipaccanti. Atthekaccāni kalyāṇāni kammasamādānāni payogasampattiṃ āgamma vipaccantī’’ti. Yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tathāgatassa atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ.
811已對照

八百一十一、(三)此中什麼是如來如實了知趣向一切處的行道之智?在此,如來了知:“這是道、這是趣往地獄的行道。”了知:“這是道、這是趣往畜生胎的行道。”了知:“這是道、這是趣往餓鬼界的行道。”了知:“這是道、這是趣往人間世界的行道。”了知:“這是道、這是趣往天界的行道。”了知:“這是道、這是趣往涅槃的行道。”凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這是如來如實了知趣向一切處的行道之智。

811(3) Tattha katamaṃ tathāgatassa sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā nirayagāmī’’ti [nirayagāminīti (syā.)] pajānāti, ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā tiracchānayonigāmī’’ti [tiracchānagāminīti (syā.) evamuparipi. aṭṭhakathā oloketabbā] pajānāti, ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā pettivisayagāmī’’ti pajānāti, ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā manussalokagāmī’’ti pajānāti, ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā devalokagāmī’’ti pajānāti, ‘‘ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā nibbānagāmī’’ti pajānātīti. Yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tathāgatassa sabbatthagāminiṃ paṭipadaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ.
812已對照

八百一十二、(四)此中什麼是如來如實了知有多界、有種種界的世間之智?在此,如來了知蘊的種種性,了知處的種種性,了知界的種種性,了知有多界、有種種界的世間的種種性。凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這是如來如實了知有多界、有種種界的世間之智。

812(4) Tattha katamaṃ tathāgatassa anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato khandhanānattaṃ pajānāti, āyatananānattaṃ pajānāti, dhātunānattaṃ pajānāti, anekadhātunānādhātulokanānattaṃ pajānātīti. Yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tathāgatassa anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ.
813已對照

八百一十三、(五)此中什麼是如來如實了知諸眾生的種種意向性之智?在此,如來了知:“有眾生是有低劣意向的,有眾生是有殊勝意向的。有低劣意向的眾生親近、結交、侍奉有低劣意向的眾生。有殊勝意向的眾生親近、結交、侍奉有殊勝意向的眾生。

“於過去時也是,有低劣意向的眾生曾親近、結交、侍奉有低劣意向的眾生,有殊勝意向的眾生曾親近、結交、侍奉有殊勝意向的眾生。

“於未來時也是,有低劣意向的眾生將親近、結交、侍奉有低劣意向的眾生,有殊勝意向的眾生將親近、結交、侍奉有殊勝意向的眾生。”凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這是如來如實了知諸眾生的種種意向性之智。

813(5) Tattha katamaṃ tathāgatassa sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato pajānāti – ‘‘santi sattā hīnādhimuttikā, santi sattā paṇītādhimuttikā. Hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte sevanti bhajanti payirupāsanti. Paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike satte sevanti bhajanti payirupāsanti. ‘‘Atītampi addhānaṃ hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte seviṃsu bhajiṃsu payirupāsiṃsu, paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike satte seviṃsu bhajiṃsu payirupāsiṃsu. ‘‘Anāgatampi addhānaṃ hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte sevissanti bhajissanti payirupāsissanti, paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike satte sevissanti bhajissanti payirupāsissantī’’ti. Yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tathāgatassa sattānaṃ nānādhimuttikataṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ.
814已對照

八百一十四、(六)此中什麼是如來如實了知其他眾生、其他人的諸根上下之智?在此,如來了知眾生的意樂,了知隨眠,了知性行,了知意向,了知少塵垢的、多塵垢的,利根的、鈍根的,善行相的、惡行相的,易教的、難教的,堪的與不堪的眾生。

814(6) Tattha katamaṃ tathāgatassa parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato sattānaṃ āsayaṃ pajānāti, anusayaṃ pajānāti, caritaṃ pajānāti, adhimuttiṃ pajānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti.
815已對照

八百一十五、什麼是眾生的意樂?“世間是常”,或“世間是無常”,或“世間有邊”,或“世間無邊”,或“命即是身”,或“命異身異”,或“如來死後存在”,或“如來死後不存在”,或“如來死後既存在又不存在”,或“如來死後既非存在又非不存在”——如是,眾生或是依止有見的,或是依止無有見的。或者,不趨近這兩邊,於此緣性[與]緣生諸法,已獲得隨順的認可、如實智。這是眾生的意樂。

815Katamo ca sattānaṃ āsayo? ‘‘Sassato loko’’ti vā, ‘‘asassato loko’’ti vā, ‘‘antavā loko’’ti vā, ‘‘anantavā loko’’ti vā, ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vā, ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti vā, ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, ‘‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vā, iti bhavadiṭṭhisannissitā vā sattā honti vibhavadiṭṭhisannissitā vā. Ete vā pana ubho ante anupagamma idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu anulomikā khanti paṭiladdhā hoti yathābhūtaṃ ñāṇaṃ. Ayaṃ sattānaṃ āsayo.
816已對照

八百一十六、什麼是眾生的隨眠?七隨眠——欲貪隨眠、瞋恚隨眠、慢隨眠、見隨眠、疑隨眠、有貪隨眠、無明隨眠。凡世間中可愛的、可意的,眾生的貪隨眠就潛伏於此;凡世間中不可愛的、不可意的,眾生的瞋恚隨眠就潛伏於此。如是,於這兩種法中,無明隨附[其中]。應見與它同處的慢、見與疑。這是眾生的隨眠。

816Katamo ca sattānaṃ anusayo? Sattānusayā – kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, mānānusayo, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, bhavarāgānusayo, avijjānusayo. Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ ettha sattānaṃ rāgānusayo anuseti. Yaṃ loke appiyarūpaṃ asātarūpaṃ ettha sattānaṃ paṭighānusayo anuseti. Iti imesu dvīsu dhammesu avijjānupatitā. Tadekaṭṭho māno ca diṭṭhi ca vicikicchā ca daṭṭhabbā. Ayaṃ sattānaṃ anusayo.
817已對照

八百一十七、什麼是眾生的性行?福行、非福行、不動行,或小地的,或大地的——這是眾生的性行。

817Katamañca sattānaṃ caritaṃ? Puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāro, parittabhūmako vā mahābhūmako vā – idaṃ sattānaṃ caritaṃ.
818已對照

八百一十八、什麼是眾生的意向?有眾生是有低劣意向的,有眾生是有殊勝意向的。有低劣意向的眾生親近、結交、侍奉有低劣意向的眾生。有殊勝意向的眾生親近、結交、侍奉有殊勝意向的眾生。

於過去時也是,有低劣意向的眾生曾親近、結交、侍奉有低劣意向的眾生。有殊勝意向的眾生曾親近、結交、侍奉有殊勝意向的眾生。

於未來時也是,有低劣意向的眾生將親近、結交、侍奉有低劣意向的眾生。有殊勝意向的眾生將親近、結交、侍奉有殊勝意向的眾生。這是眾生的意向。

818Katamā ca sattānaṃ adhimutti? Santi sattā hīnādhimuttikā, santi sattā paṇītādhimuttikā. Hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte sevanti bhajanti payirupāsanti. Paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike satte sevanti bhajanti payirupāsanti. Atītampi addhānaṃ hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte seviṃsu bhajiṃsu payirupāsiṃsu. Paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike satte seviṃsu bhajiṃsu payirupāsiṃsu. Anāgatampi addhānaṃ hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttike satte sevissanti bhajissanti payirupāsissanti. Paṇītādhimuttikā sattā paṇītādhimuttike satte sevissanti bhajissanti payirupāsissanti. Ayaṃ sattānaṃ adhimutti.
819已對照

八百一十九、哪些眾生是多塵垢的呢?十煩惱事——貪、瞋、痴、慢、見、疑、昏沉、掉舉、無慚、無愧。凡那些眾生的這十煩惱事已串習、已修習、已多作、已至增盛,這些眾生是多塵垢的。

819Katame te sattā mahārajakkhā? Dasa kilesavatthūni – lobho, doso, moho, māno, diṭṭhi, vicikicchā, thinaṃ, uddhaccaṃ, ahirikaṃ, anottappaṃ. Yesaṃ sattānaṃ imāni dasa kilesavatthūni āsevitāni bhāvitāni bahulīkatāni ussadagatāni, ime te sattā mahārajakkhā.
820已對照

八百二十、哪些眾生是少塵垢的呢?凡那些眾生的這十煩惱事未串習、未修習、未多作、未至增盛,這些眾生是少塵垢的。

820Katame te sattā apparajakkhā? Yesaṃ sattānaṃ imāni dasa kilesavatthūni anāsevitāni abhāvitāni abahulīkatāni anussadagatāni, ime te sattā apparajakkhā.
821已對照

八百二十一、哪些眾生是鈍根的呢?五根——信根、精進根、念根、定根、慧根。凡那些眾生的這五根未串習、未修習、未多作、未至增盛,這些眾生是鈍根的。

821Katame te sattā mudindriyā? Pañcindriyāni – saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ. Yesaṃ sattānaṃ imāni pañcindriyāni anāsevitāni abhāvitāni abahulīkatāni anussadagatāni, ime te sattā mudindriyā.
822已對照

八百二十二、哪些眾生是利根的呢?凡那些眾生的這五根已串習、已修習、已多作、已至增盛,這些眾生是利根的。

822Katame te sattā tikkhindriyā? Yesaṃ sattānaṃ imāni pañcindriyāni āsevitāni bhāvitāni bahulīkatāni ussadagatāni, ime te sattā tikkhindriyā.
823已對照

八百二十三、哪些眾生是惡行相的呢?凡那些有惡意樂、有惡隨眠、有惡性行、有惡意向、多塵垢的、鈍根的眾生,這些眾生是惡行相的。

823Katame te sattā dvākārā? Ye te sattā pāpāsayā pāpānusayā pāpacaritā pāpādhimuttikā mahārajakkhā mudindriyā, ime te sattā dvākārā.
824已對照

八百二十四、哪些眾生是善行相的呢?凡那些有善意樂、有善性行、有善意向、少塵垢的、利根的眾生,這些眾生是善行相的。

824Katame te sattā svākārā? Ye te sattā kalyāṇāsayā kalyāṇacaritā kalyāṇādhimuttikā apparajakkhā tikkhindriyā, ime te sattā svākārā.
825已對照

八百二十五、哪些眾生是難教的呢?凡那些惡行相的眾生,那些眾生正是難教的;凡那些善行相的眾生,那些眾生正是易教的。

825Katame te sattā duviññāpayā? Ye ca te sattā dvākārā, teva te sattā duviññāpayā. Ye ca te sattā svākārā, teva te sattā suviññāpayā.
826已對照

八百二十六、哪些眾生是不堪的呢?凡那些具足業障、具足煩惱障、具足異熟障,無信、無慾、劣慧,不堪於諸善法中入於正性之決定的眾生,這些眾生是不堪的。

826Katame te sattā abhabbā? Ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā kilesāvaraṇena samannāgatā vipākāvaraṇena samannāgatā assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, ime te sattā abhabbā.
827已對照

八百二十七、哪些眾生是堪的呢?凡那些不具足業障、不具足煩惱障、不具足異熟障,有信、有欲、有慧,堪於諸善法中入於正性之決定的眾生,這些眾生是堪的。凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這是如來如實了知其他眾生、其他人的諸根上下之智。

827Katame te sattā bhabbā? Ye te sattā na kammāvaraṇena samannāgatā na kilesāvaraṇena samannāgatā na vipākāvaraṇena samannāgatā saddhā chandikā paññavanto bhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, ime te sattā bhabbāti. Yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tathāgatassa parasattānaṃ parapuggalānaṃ indriyaparopariyattaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ.
828已對照

八百二十八、(七)此中什麼是如來如實了知諸禪、諸解脫、諸定、諸等至的雜染、淨白之智?“修禪者”——有四種修禪者:有一類修禪者雖是成就卻認作“退失”,有一類修禪者雖是退失卻認作“成就”,有一類修禪者是成就而認作“成就”,有一類修禪者是退失而認作“退失”——這些是四種修禪者。

又有四種修禪者:有一類修禪者遲緩地入[定]、迅速地出[定],有一類修禪者迅速地入[定]、遲緩地出[定],有一類修禪者遲緩地入[定]、遲緩地出[定],有一類修禪者迅速地入[定]、迅速地出[定]——這些是四種修禪者。

又有四種修禪者:有一類修禪者於定中是定善巧者,而於定中不是等至善巧者;有一類修禪者於定中是等至善巧者,而於定中不是定善巧者;有一類修禪者於定中既是定善巧者,於定中也是等至善巧者;有一類修禪者於定中既不是定善巧者,於定中也不是等至善巧者——這些是四種修禪者。

“禪”——有四禪:初禪、第二禪、第三禪、第四禪。

“解脫”——有八解脫。有色者見諸色——這是第一解脫。

內無色想者見外諸色——這是第二解脫。

唯勝解為“淨”——這是第三解脫。

完全超越色想,有對想滅沒,不作意種種想,[知]“虛空是無邊的”,成就並住於空無邊處——這是第四解脫。

完全超越空無邊處,[知]“識是無邊的”,成就並住於識無邊處——這是第五解脫。

完全超越識無邊處,[知]“什麼都沒有”,成就並住於無所有處——這是第六解脫。

完全超越無所有處,成就並住於非想非非想處——這是第七解脫。

完全超越非想非非想處,成就並住於想受滅——這是第八解脫。

“定”——有三定:有尋有伺定、無尋唯伺定、無尋無伺定。

“等至”——有九次第住等至:初禪等至、第二禪等至、第三禪等至、第四禪等至、空無邊處等至、識無邊處等至、無所有處等至、非想非非想處等至、想受滅等至。

“雜染”,即退分法。“淨白”,即勝分法。“出起”——淨白也是出起,從這個那個定中出起也是出起。凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這是如來如實了知諸禪、諸解脫、諸定、諸等至的雜染、淨白、出起之智。

828(7) Tattha katamaṃ tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Jhāyīti. Cattāro jhāyī. Atthekacco jhāyī sampattiyeva [sampattiyeva (ka.)] samānaṃ vipattīti pacceti, atthekacco jhāyī vipattiṃyeva [vipattiyeva (ka.)] samānaṃ sampattīti pacceti, atthekacco jhāyī sampattiyeva samānaṃ sampattīti pacceti, atthekacco jhāyī vipattiyeva samānaṃ vipattīti pacceti – ime cattāro jhāyī. Aparepi cattāro jhāyī. Atthekacco jhāyī dandhaṃ samāpajjati khippaṃ vuṭṭhāti, atthekacco jhāyī khippaṃ samāpajjati dandhaṃ vuṭṭhāti, atthekacco jhāyī dandhaṃ samāpajjati dandhaṃ vuṭṭhāti, atthekacco jhāyī khippaṃ samāpajjati khippaṃ vuṭṭhāti – ime cattāro jhāyī. Aparepi cattāro jhāyī. Atthekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo; atthekacco jhāyī samādhismiṃ samāpattikusalo hoti, na samādhismiṃ samādhikusalo; atthekacco jhāyī samādhismiṃ samādhikusalo ca hoti, samādhismiṃ samāpattikusalo ca; atthekacco jhāyī neva samādhismiṃ samādhikusalo hoti, na samādhismiṃ samāpattikusalo – ime cattāro jhāyī. ‘‘Jhāna’’nti. Cattāri jhānāni – paṭhamaṃ jhānaṃ, dutiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ, catutthaṃ jhānaṃ. ‘‘Vimokkho’’ti. Aṭṭha vimokkhā. Rūpī rūpāni passati – ayaṃ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati – ayaṃ dutiyo vimokkho. Subhanteva adhimutto hoti – ayaṃ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘‘ananto ākāso’’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati – ayaṃ catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘‘anantaṃ viññāṇa’’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati – ayaṃ pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘‘natthi kiñci’’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati – ayaṃ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati – ayaṃ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati – ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. ‘‘Samādhī’’ti. Tayo samādhī – savitakkasavicāro samādhi, avitakkavicāramatto samādhi, avitakkaavicāro samādhi. ‘‘Samāpattī’’ti. Nava anupubbavihārasamāpattiyo – paṭhamajjhānasamāpatti, dutiyajjhānasamāpatti, tatiyajjhānasamāpatti, catutthajjhānasamāpatti, ākāsānañcāyatanasamāpatti, viññāṇañcāyatanasamāpatti, ākiñcaññāyatanasamāpatti, nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti, saññāvedayitanirodhasamāpatti. ‘‘Saṃkilesa’’nti hānabhāgiyo dhammo. ‘‘Vodāna’’nti visesabhāgiyo dhammo. ‘‘Vuṭṭhāna’’nti. Vodānampi vuṭṭhānaṃ, tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānanti. Yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesaṃ vodānaṃ vuṭṭhānaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ.
829已對照

八百二十九、(八)此中什麼是如來如實了知宿住隨念之智?在此,如來能隨念種種宿住,即:一生、二生、三生、四生、五生、十生、二十生、三十生、四十生、五十生、百生、千生、十萬生,許多壞劫、許多成劫、許多壞成劫——“我在那裡名叫某某,姓某某,容色如此,飲食如此,感受如此的苦樂,壽量如此;我從那裡死後,生於某處;在那裡我也名叫某某,姓某某,容色如此,飲食如此,感受如此的苦樂,壽量如此;我從那裡死後,生於此處。”如是,[他]能隨念帶有行相、帶有細節的種種宿住。凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這是如來如實了知宿住隨念之智。

829(8) Tattha katamaṃ tathāgatassa pubbenivāsānussati yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe ‘‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussaratīti. Yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tathāgatassa pubbenivāsānussati yathābhūtaṃ ñāṇaṃ.
830已對照

八百三十、(九)此中什麼是如來如實了知眾生的死亡與投生之智?在此,如來以清淨、超人的天眼,看見眾生的死亡與投生:或低賤或高貴,或美麗或醜陋,或善趣或惡趣,了知眾生隨業而去——“諸君,這些眾生確實具足身惡行、具足語惡行、具足意惡行,誹謗聖者,持邪見,受持邪見之業;他們身壞命終之後,投生於苦界、惡趣、墮處、地獄。諸君,而這些眾生具足身善行、具足語善行、具足意善行,不誹謗聖者,持正見,受持正見之業;他們身壞命終之後,投生於善趣、天界。”如是,[他]以清淨、超人的天眼,看見眾生的死亡與投生:或低賤或高貴,或美麗或醜陋,或善趣或惡趣,了知眾生隨業而去。凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這是如來如實了知眾生的死亡與投生之智。

830(9) Tattha katamaṃ tathāgatassa sattānaṃ cutūpapātaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānātīti. Yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tathāgatassa sattānaṃ cutūpapātaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ.
831已對照

八百三十一、(十)此中什麼是如來如實了知諸漏的滅盡之智?在此,如來由於諸漏的滅盡,就在現法中自己以證智證知無漏的心解脫、慧解脫,成就並住。凡於此的慧、了知……乃至……無痴、擇法、正見——這是如來如實了知諸漏的滅盡之智。

831(10) Tattha katamaṃ tathāgatassa āsavānaṃ khayaṃ yathābhūtaṃ ñāṇaṃ? Idha tathāgato āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatīti. Yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tathāgatassa āsavānaṃ khayaṃ yathābhūtaṃ ñāṇanti.
已對照

十法。

已對照

智分別終。