快樂巴利palinanda.cc

清淨道論·見清淨的解說 Diṭṭhivisuddhiniddeso

本經目錄十八、見清淨的解說名色攝受論非色法現起之行相論以多部經對照以譬喻闡明名色如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,于慧的修習之部,名為〈見清淨的解說〉的第十八章[終]。

已對照

十八、見清淨的解說

18. Diṭṭhivisuddhiniddeso
已對照

名色攝受論

Nāmarūpapariggahakathā
662緬 2.222已對照

六百六十二、如今,[前面]說過:「於這些作為[慧之]地的諸法上,依學取、請問而作了智的熟習之後,應成就『戒清淨與心清淨』這兩種作為根的清淨。」此中,所謂戒清淨,即極清淨的波羅提木叉律儀等四種戒,而那在〈戒的解說〉中已正詳說了。所謂心清淨,即連同近行的八等至,那些也已在以「心」為標題而說的〈定的解說〉中以一切行相正詳說了。所以應依在那裡詳說的方法了知它們。

662. Idāni yā ‘‘imesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā ‘sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cā’ti dve mūlabhūtā visuddhiyo sampādetabbā’’ti vuttā. Tattha sīlavisuddhi nāma suparisuddhaṃ pātimokkhasaṃvarādicatubbidhaṃ sīlaṃ, tañca sīlaniddese vitthāritameva. Cittavisuddhi nāma saupacārā aṭṭha samāpattiyo, tāpi cittasīsena vuttasamādhiniddese sabbākārena vitthāritā eva. Tasmā tā tattha vitthāritanayeneva veditabbā.
已對照

而所說的「然而見清淨、度疑清淨、道非道智見清淨、行道智見清淨、智見清淨——這五種清淨是身」,此中,對名色的如實見,名為見清淨。

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti imā pana pañca visuddhiyo sarīra’’nti, tattha nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhi nāma.
663已對照

六百六十三、欲成就它的止乘者,首先應從除非想非非想處之外的其餘色界、無色界禪中的任一[禪]出定,依相、味等攝受尋等禪支以及與它們相應的諸法。攝受之後,由於這一切都朝向所緣而傾向,應依傾向之義辨定[它們]為「名」。

663. Taṃ sampādetukāmena samathayānikena tāva ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpāvacarajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni, taṃsampayuttā ca dhammā lakkhaṇarasādivasena pariggahetabbā. Pariggahetvā sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāmanti vavatthapetabbaṃ.
已對照

其後,猶如一人在屋內見到蛇,追隨著它,便見到它的棲處;正是如此,這位瑜伽行者也詳察那名,探求「這名依於什麼而轉起」,便見到它的所依——心色。其後,他攝受色:[即]作為心色之所依的諸大種,以及依於大種的其餘所造色。他由於變壞而辨定這一切為「色」。其後,他簡略地辨定名色:「以傾向為相的是名,以變壞為相的是色。」

Tato yathā nāma puriso antogehe sappaṃ disvā taṃ anubandhamāno tassa āsayaṃ passati, evameva ayampi yogāvacaro taṃ nāmaṃ upaparikkhanto ‘‘idaṃ nāmaṃ kiṃ nissāya pavattatī’’ti pariyesamāno tassa nissayaṃ hadayarūpaṃ passati. Tato hadayarūpassa nissayabhūtāni, bhūtanissitāni ca sesupādāyarūpānīti rūpaṃ pariggaṇhāti. So sabbampetaṃ ruppanato rūpanti vavatthapeti. Tato namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpanti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti.
664緬 2.223已對照

六百六十四、而純觀乘者,或者就是這位止乘者,依四界差別中所說的那些各各攝受界之門中的任一門,簡略地或詳細地攝受四界。於是,當諸界依其如實的自味與相而對他顯現時,首先,於業等起的頭髮中,依身十法聚有「四界、色、香、味、食素、命、身淨色」這十種色;在那同處,由於性的存在,依性十法聚有十種;在那同處,又有食等起的以食素為第八的[聚]、時節等起的[以食素為第八的聚]、心等起的[以食素為第八的聚],另有二十四種——如是,於四等起的二十四個部分中,各有四十四種色明顯起來;而於汗、淚、唾、涕這四個時節與心等起的[部分]中,依兩個以食素為第八的[聚],各有十六種色明顯起來;於胃中物、糞、膿、尿這四個時節等起的[部分]中,唯依時節等起的以食素為第八的[聚],各有八種色明顯起來。這首先是於三十二行相中的方法。

664. Suddhavipassanāyāniko pana ayameva vā samathayāniko catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena saṅkhepato vā vitthārato vā catasso dhātuyo pariggaṇhāti. Athassa yāthāvasarasalakkhaṇato āvibhūtāsu dhātūsu kammasamuṭṭhānamhi tāva kese ‘‘catasso dhātuyo, vaṇṇo, gandho, raso, ojā, jīvitaṃ, kāyappasādo’’ti evaṃ kāyadasakavasena dasa rūpāni, tattheva bhāvassa atthitāya bhāvadasakavasena dasa, tattheva āhārasamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ, utusamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānanti aparānipi catuvīsatīti evaṃ catusamuṭṭhānesu catuvīsatikoṭṭhāsesu catucattālīsa catucattālīsa rūpāni, sedo, assu, kheḷo, siṅghāṇikāti imesu pana catūsu utucittasamuṭṭhānesu dvinnaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena soḷasa soḷasa rūpāni, udariyaṃ, karīsaṃ, pubbo, muttanti imesu catūsu utusamuṭṭhānesu utusamuṭṭhānasseva ojaṭṭhamakassa vasena aṭṭha aṭṭha rūpāni pākaṭāni hontīti. Esa tāva dvattiṃsākāre nayo.
已對照

而當這三十二行相顯現時,另有十種行相顯現。此中,首先於令所食等完全消化的業生火部分中,有以食素為第八的[八法]與命,共九種色;同樣,於心生的入出息部分中,也有以食素為第八的[八法]與聲,共九種;於其餘八個四等起的[部分]中,有命九法聚與三個以食素為第八的[聚],共三十三種色明顯起來。

Ye pana imasmiṃ dvattiṃsākāre āvibhūte apare dasa ākārā āvibhavanti. Tattha asitādiparipācake tāva kammaje tejokoṭṭhāsamhi ojaṭṭhamakañceva jīvitañcāti nava rūpāni, tathā cittaje assāsapassāsakoṭṭhāsepi ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava, sesesu catusamuṭṭhānesu aṭṭhasu jīvitanavakañceva tīṇi ca ojaṭṭhamakānīti tettiṃsa rūpāni pākaṭāni honti.
已對照

當這些大種色與所造色如是依四十二行相詳細地對他明顯起來時,依依處與門,另有六十種色明顯起來:眼十法聚等五[聚]與心所依處十法聚。他以變壞之相把它們一切合為一,見「這是色」。

Tassevaṃ vitthārato dvācattālīsākāravasena imesu bhūtupādāyarūpesu pākaṭesu jātesu vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo, hadayavatthudasakañcāti aparānipi saṭṭhirūpāni pākaṭāni honti. So sabbānipi tāni ruppanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘etaṃ rūpa’’nti passati.
已對照

對於如是已攝受了色的他,依門,非色諸法明顯起來,即:雙五識、三意界、六十八意識界——這八十一世間心;以及一律與那些心俱生的觸、受、想、思、命、心之住立、作意——這[每一心]各七心所。而出世間心,由於未證得,既不入純觀者的攝受,也不入止乘者的[攝受]。他以傾向之相把那一切非色諸法合為一,見「這是名」。如是,有一人以四界差別為門,詳細地辨定名色。

Tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā honti. Seyyathidaṃ – dvepañcaviññāṇāni, tisso manodhātuyo, aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātuyoti ekāsīti lokiyacittāni, avisesena ca tehi cittehi sahajāto phasso, vedanā, saññā, cetanā, jīvitaṃ, cittaṭṭhiti, manasikāroti ime satta satta cetasikāti. Lokuttaracittāni pana neva suddhavipassakassa, na samathayānikassa pariggahaṃ gacchanti anadhigatattāti. So sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘etaṃ nāma’’nti passati. Evameko catudhātuvavatthānamukhena vitthārato nāmarūpaṃ vavatthapeti.
665緬 2.224已對照

六百六十五、另一人依十八界[辨定名色]。怎樣呢?在此,比丘轉向諸界:「在這自體中有眼界……乃至……意識界。」世人把那以白、黑圓輪為雜飾、長而寬、以腱線繫縛於眼窩中的肉團認作「眼」,他不取那[肉團],而辨定在〈蘊的解說〉中於所造色裡所說那樣的眼淨色為「眼界」。

665. Aparo aṭṭhārasadhātuvasena. Kathaṃ? Idha bhikkhu atthi imasmiṃ attabhāve cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātūti dhātuyo āvajjitvā yaṃ loko setakaṇhamaṇḍalavicittaṃ āyatavitthataṃ akkhikūpake nhārusuttakena ābaddhaṃ maṃsapiṇḍaṃ ‘‘cakkhū’’ti sañjānāti, taṃ aggahetvā khandhaniddese upādārūpesu vuttappakāraṃ cakkhupasādaṃ ‘‘cakkhudhātū’’ti vavatthapeti.
已對照

而作為它所依的四界,作為隨從的色、香、味、食素四種色,作為護持者的命根——這九種俱生色;在那同處住立的、依身十法聚與性十法聚的二十種業生色;依食等起等三個以食素為第八的[聚]的二十四種非執受色——如是有其餘五十三種色,他不把它們辨定為「眼界」。於耳界等也是這個方法。而於身界中,其餘的色有四十三種。然而某些[師]把時節等起的與心等起的[色]連同聲各作九種,說是四十五種。

Yāni panassa nissayabhūtā catasso dhātuyo, parivārakāni cattāri vaṇṇa-gandha-rasa-ojā-rūpāni, anupālakaṃ jīvitindriyanti nava sahajātarūpāni, tattheva ṭhitāni kāyadasakabhāvadasakavasena vīsati kammajarūpāni, āhārasamuṭṭhānādīnaṃ tiṇṇaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena catuvīsati anupādinnarūpānīti evaṃ sesāni tepaṇṇāsa rūpāni honti, na tāni ca ‘‘cakkhudhātū’’ti vavatthapeti. Esa nayo sotadhātuādīsupi. Kāyadhātuyaṃ pana avasesāni tecattālīsa rūpāni honti. Keci pana utucittasamuṭṭhānāni saddena saha nava nava katvā pañcacattālīsāti vadanti.
已對照

如是,這五種淨色,以及它們的境——色、聲、香、味、所觸五種,這十種色是十界;其餘的色唯是法界。而依於眼、緣於色而轉起的心,名為眼識界——如是雙五識是五識界。三種意界心是一意界,六十八種意識界心是意識界——如是全部八十一世間心是七識界。與它們相應的觸等是法界。如是,此中十個半界是色,七個半界是名——如是,有一人依十八界辨定名色。

Iti ime pañca pasādā, tesañca visayā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā pañcāti dasa rūpāni dasa dhātuyo honti. Avasesarūpāni dhammadhātuyeva honti. Cakkhuṃ pana nissāya rūpaṃ ārabbha pavattaṃ cittaṃ cakkhuviññāṇadhātu nāmāti evaṃ dvepañcaviññāṇāni pañca viññāṇadhātuyo honti. Tīṇi manodhātucittāni ekā manodhātu, aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātucittāni manoviññāṇadhātūti sabbānipi ekāsīti lokiyacittāni satta viññāṇadhātuyo. Taṃsampayuttā phassādayo dhammadhātūti evamettha aḍḍhekādasa dhātuyo rūpaṃ, aḍḍhaṭṭhamā dhātuyo nāmanti evameko aṭṭhārasadhātuvasena nāmarūpaṃ vavatthapeti.
666緬 2.225已對照

六百六十六、另一人依十二處[辨定名色]。怎樣呢?依眼界中所說的方法,除去五十三種色,辨定唯是眼淨色為「眼處」。又依那裡所說的方法,[辨定]耳、鼻、舌、身界為「耳、鼻、舌、身處」,作為它們之境的五法為「色、聲、香、味、所觸處」,世間的七識界為「意處」,與它們相應的觸等以及其餘的色為「法處」。如是,此中十個半處是色,一個半處是名——如是,有一人依十二處辨定名色。

666. Aparo dvādasāyatanavasena. Kathaṃ? Cakkhudhātuyaṃ vuttanayeneva ṭhapetvā tepaṇṇāsa rūpāni cakkhupasādamattaṃ ‘‘cakkhāyatana’’nti vavatthapeti. Tattha vuttanayeneva ca sotaghānajivhākāyadhātuyo ‘‘sotaghānajivhākāyāyatanānī’’ti, tesaṃ visayabhūte pañcadhamme ‘‘rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanānī’’ti, lokiyasattaviññāṇadhātuyo ‘‘manāyatana’’nti, taṃsampayuttā phassādayo sesarūpañca ‘‘dhammāyatana’’nti evamettha aḍḍhekādasa āyatanāni rūpaṃ, diyaḍḍhaāyatanāni nāmanti evameko dvādasāyatanavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti.
667已對照

六百六十七、另一人以比那更為簡略的方式,依蘊辨定[名色]。怎樣呢?在此,比丘[辨定]:在這身中,四等起的四界,依於它們的色、香、味、食素,眼淨色等五種淨色,依處色,性,命根,二等起的聲——這十七種色是可作思擇的、完成的、色色。而身表、語表、空界、色的輕快性、柔軟性、適業性、積集、相續、老性、無常性——這十種色不可作思擇,只是行相、變異、間隙之限定而已,不是完成色,不是色色;然而由於只是諸色的行相、變異、間隙之限定,便得「色」的稱呼。如是,這一切二十七種色是色蘊;與八十一世間心一同生起的受是受蘊,與它相應的想是想蘊,諸行是行蘊,識是識蘊。如是,色蘊是色,四無色蘊是名——如是,有一人依五蘊辨定名色。

667. Aparo tato saṃkhittataraṃ khandhavasena vavatthapeti. Kathaṃ? Idha bhikkhu imasmiṃ sarīre catusamuṭṭhānā catasso dhātuyo, taṃnissito vaṇṇo, gandho, raso, ojā, cakkhupasādādayo pañca pasādā, vatthurūpaṃ, bhāvo, jīvitindriyaṃ, dvisamuṭṭhāno saddoti imāni sattarasa rūpāni sammasanupagāni nipphannāni rūparūpāni. Kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, aniccatāti imāni pana dasa rūpāni na sammasanupagāni, ākāravikāraantaraparicchedamattakāni, na nipphannarūpāni, na rūparūpāni. Apica kho rūpānaṃ ākāravikāraantaraparicchedamattato rūpanti saṅkhaṃ gatāni. Iti sabbāni petāni sattavīsati rūpāni rūpakkhandho, ekāsītiyā lokiyacittehi saddhiṃ uppannā vedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, saṅkhārā saṅkhārakkhandho, viññāṇaṃ viññāṇakkhandhoti. Iti rūpakkhandho rūpaṃ, cattāro arūpino khandhā nāmanti evameko pañcakkhandhavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti.
668已對照

六百六十八、另一人如是簡略地,依「凡任何色,一切色,[即]四大種與四大種所造之色」(《中部》1.347;《增支部》11.17)攝受這自體中的色;同樣,攝受意處與法處的一分為名;然後以「如是,這是名,這是色——這稱為名色」簡略地辨定名色。

668. Aparo ‘‘yaṃkiñci rūpaṃ sabbaṃ rūpaṃ cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti (ma. ni. 1.347; a. ni. 11.17) evaṃ saṃkhitteneva imasmiṃ attabhāve rūpaṃ pariggahetvā, tathā manāyatanañceva dhammāyatanekadesañca nāmanti pariggahetvā ‘‘iti idañca nāmaṃ idañca rūpaṃ, idaṃ vuccati nāmarūpa’’nti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti.
669已對照

六百六十九、然而若他以這一門或那一門攝受色之後,攝受非色時,由於[非色]微細,非色不現起,他不應捨棄擔負,而應一再地思擇、作意、攝受、辨定色本身。因為對他而言,色越是被善加清洗、無糾結、極清淨,以它為所緣的非色諸法便越是自然明顯起來。

669. Sace panassa tena tena mukhena rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ pariggaṇhato sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhāti, tena dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti.
緬 2.226已對照

猶如一個具眼之人在不清淨的鏡中觀看面容之影時,影不顯現,他並不因「影不顯現」而丟棄鏡子,而是一再地擦拭它;在清淨的鏡中,影便自然明顯起來。又猶如求油者把芝麻粉撒進槽中,灑上水,只壓一兩次,油不出來時,他並不丟棄芝麻粉,而是一再地灑上熱水、揉搓、壓榨;他這樣做,清澈的芝麻油便流出來。又或者猶如欲澄清水者取了清水果的果核,把手伸入甕中,只磨擦一兩次,水不澄清時,他並不丟棄清水果核,而是一再地磨擦;他這樣做,泥漿便沉澱下去,水便成為清澈、澄淨的——正是如此,那位比丘不應捨棄擔負,而應一再地思擇、作意、攝受、辨定色本身。

Yathā hi cakkhumato purisassa aparisuddhe ādāse mukhanimittaṃ olokentassa nimittaṃ na paññāyati, so ‘‘nimittaṃ na paññāyatī’’ti na ādāsaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ parimajjati. Tassa parisuddhe ādāse nimittaṃ sayameva pākaṭaṃ hoti. Yathā ca telatthiko tilapiṭṭhaṃ doṇiyaṃ ākiritvā udakena paripphosetvā ekavāraṃ dvevāraṃ pīḷanamattena tele anikkhamante na tilapiṭṭhaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ uṇhodakena paripphosetvā madditvā pīḷeti. Tassevaṃ karoto vippasannaṃ tilatelaṃ nikkhamati. Yathā vā pana udakaṃ pasādetukāmo katakaṭṭhiṃ gahetvā antoghaṭe hatthaṃ otāretvā ekadvevāre ghaṃsanamattena udake avippasīdante na katakaṭṭhiṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ ghaṃsati. Tassevaṃ karontassa kalalakaddamaṃ sannisīdati. Udakaṃ acchaṃ hoti vippasannaṃ, evamevaṃ tena bhikkhunā dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ.
已對照

因為對他而言,色越是被善加清洗、無糾結、極清淨,與之相對治的諸煩惱便越是沉澱下去,心便如泥漿之上的水一般澄淨,以它為所緣的非色諸法便自然明顯起來。如是,此義也應以甘蔗、盜賊、牛、酪、魚等其他譬喻來闡明。

Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tappaccanīkakilesā sannisīdanti, kaddamupari udakaṃ viya cittaṃ pasannaṃ hoti. Tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti. Evaṃ aññāhipi ucchucoragoṇadadhimacchādīhi upamāhi ayamattho pakāsetabbo.
已對照

非色法現起之行相論

Arūpadhammānaṃ upaṭṭhānākārakathā
670已對照

六百七十、而對於如是已極清淨地攝受了色的他,非色諸法以三種行相現起:或依觸,或依受,或依識。怎樣呢?首先,對某一人而言,當他以「地界以堅硬為相」等方式攝受諸界時,現起的是:最初落入者是觸,與它相應的受是受蘊,想是想蘊,與觸一同的思是行蘊,心是識蘊。同樣,「頭髮中的地界以堅硬為相……乃至……入出息中的地界以堅硬為相」(《清淨道論》1.307)——現起的是:最初落入者是觸,與它相應的受是受蘊……乃至……心是識蘊。如是,非色諸法依觸而現起。

670. Evaṃ suvisuddharūpapariggahassa panassa arūpadhammā tīhi ākārehi upaṭṭhahanti phassavasena vā vedanāvasena vā viññāṇavasena vā. Kathaṃ? Ekassa tāva ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dhātuyo pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, saddhiṃ phassena cetanā saṅkhārakkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti (visuddhi. 1.307) paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho…pe… cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ arūpadhammā phassavasena upaṭṭhahanti.
緬 2.227已對照

對某一人而言,[於]「地界以堅硬為相」,現起的是:領受那所緣之味的受是受蘊,與它相應的想是想蘊,與它相應的觸與思是行蘊,與它相應的心是識蘊。同樣,[於]「頭髮中的地界以堅硬為相……乃至……入出息中的地界以堅硬為相」,現起的是:領受那所緣之味的受是受蘊……乃至……與它相應的心是識蘊。如是,非色諸法依受而現起。

Ekassa ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, taṃsampayutto phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandho, taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā …pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho…pe… taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ vedanāvasena arūpadhammā upaṭṭhahanti.
已對照

對另一人而言,[於]「地界以堅硬為相」,現起的是:識知所緣的識是識蘊,與它相應的受是受蘊,想是想蘊,觸與思是行蘊。同樣,[於]「頭髮中的地界以堅硬為相……乃至……入出息中的地界以堅硬為相」,現起的是:識知所緣的識是識蘊,與它相應的受是受蘊,想是想蘊,觸與思是行蘊。如是,非色諸法依識而現起。

Aparassa ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ viññāṇavasena arūpadhammā upaṭṭhahanti.
已對照

正以這個方便,應以「業等起的頭髮中的地界以堅硬為相」等方式,於四十二個界的部分中依各四界,以及於其餘眼界等攝受色之門中,隨行一切理趣的差別而作配合。

Eteneva upāyena ‘‘kammasamuṭṭhāne kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu catunnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vasena, sesesu ca cakkhudhātuādīsu rūpapariggahamukhesu sabbaṃ nayabhedaṃ anugantvā yojanā kātabbā.
671已對照

六百七十一、而由於唯有對如是已極清淨地攝受了色的他,非色諸法才以三種行相明顯起來,所以唯有已極清淨地攝受了色者,才應為攝受非色而致力,不是其他人。因為若在一種或兩種色法現起時,便捨棄色而開始攝受非色,他便從業處退失,猶如在地遍修習中所說那樣的山中母牛。而已極清淨地攝受了色者為攝受非色而致力時,[他的]業處便達到增長、增廣、廣大。

671. Yasmā ca evaṃ suvisuddharūpapariggahasseva tassa arūpadhammā tīhākārehi pākaṭā honti. Tasmā suvisuddharūpapariggaheneva arūpapariggahāya yogo kātabbo, na itarena. Sace hi ekasmiṃ vā rūpadhamme upaṭṭhite dvīsu vā rūpaṃ pahāya arūpapariggahaṃ ārabhati kammaṭṭhānato parihāyati, pathavīkasiṇabhāvanāya vuttappakārā pabbateyyā gāvī viya. Suvisuddharūpapariggahassa pana arūpapariggahāya yogaṃ karoto kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti.
緬 2.228已對照

他如是辨定依觸等而現起的四無色蘊為「名」,作為它們所緣的四大種與四大種所造之色為「色」。如是,十八界、十二處、五蘊,[即]一切三地之法,他猶如以刀打開箱子、又猶如劈開雙生的多羅樹塊莖一般,辨定為名與色兩分。他得出定論:在唯名色之上,別無眾生或人、天或梵天。

So evaṃ phassādīnaṃ vasena upaṭṭhite cattāro arūpino khandhe nāmanti, tesaṃ ārammaṇabhūtāni cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ rūpanti vavatthapeti. Iti aṭṭhārasa dhātuyo dvādasāyatanāni pañcakkhandhāti sabbepi tebhūmake dhamme khaggena samuggaṃ vivaramāno viya yamakatālakandaṃ phālayamāno viya ca nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapeti. Nāmarūpamattato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo vā brahmā vā natthīti niṭṭhaṃ gacchati.
已對照

以多部經對照

Sambahulasuttantasaṃsandanā
672已對照

六百七十二、他如是依其如實的自味辨定名色之後,為了更好地舍斷「眾生、人」這世間通稱,為了超越對眾生的迷執,為了把心安立於無痴之地,依多部經對照「這唯是名色,沒有眾生,沒有人」這一義而辨定。因為這已被說過——

「猶如由諸支的組合,而有『車』這一語;

如是諸蘊存在時,而有『眾生』這一世俗[之稱]。」(《相應部》1.171)

又說過:「賢友們,猶如緣於木材、緣於藤條、緣於泥土、緣於草[而]虛空被圍合,便得稱為『房屋』;賢友們,正是如此:緣於骨、緣於腱、緣於肉、緣於皮[而]虛空被圍合,便得稱為『色』。」(《中部》1.306)

又說過——

「生成的唯是苦,苦住立而又消逝;

除了苦,沒有[別的]生成;除了苦,沒有別的滅去。」(《相應部》1.171)

672. So evaṃ yāthāvasarasato nāmarūpaṃ vavatthapetvā suṭṭhutaraṃ ‘‘satto puggalo’’ti imissā lokasamaññāya pahānatthāya sattasammohassa samatikkamatthāya asammohabhūmiyaṃ cittaṃ ṭhapanatthāya sambahulasuttantavasena ‘‘nāmarūpamattamevidaṃ, na satto, na puggalo atthī’’ti etamatthaṃ saṃsandetvā vavatthapeti. Vuttañhetaṃ –
‘‘Yathāpi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;
Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammutī’’ti. (saṃ. ni. 1.171);
Aparampi vuttaṃ, ‘‘seyyathāpi, āvuso, kaṭṭhañca paṭicca valliñca paṭicca mattikañca paṭicca tiṇañca paṭicca ākāso parivārito agārantveva saṅkhaṃ gacchati, evameva kho, āvuso, aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṃsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306).
Aparampi vuttaṃ –
‘‘Dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca;
Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.171);
已對照

以譬喻闡明名色

Upamāhi nāmarūpavibhāvanā
673緬 2.229已對照

六百七十三、如是,以數百部經所顯明的唯是名色,不是眾生,不是人。因此,猶如車軸、車輪、車廂、車轅等諸部分材料以某一方式組合而住時,便只有「車」這一世俗言說;依勝義而一一考察各部分時,並沒有所謂的車。又猶如木材等房屋材料以某一方式圍住虛空而住時,便只有「房屋」這一世俗言說;依勝義而言,並沒有所謂的房屋。又猶如手指、拇指等以某一方式而住時,便只有「拳」這一世俗言說。於琴槽、琴絃等,[只有]「琵琶」[這一世俗言說];於象、馬等,[只有]「軍隊」[這一世俗言說];於城牆、房屋、城門等,[只有]「城市」[這一世俗言說]。於樹幹、枝、葉等以某一方式而住時,便只有「樹」這一世俗言說;依勝義而一一考察各支分時,並沒有所謂的樹。同樣,有五取蘊時,便只有「眾生」「人」這一世俗言說;依勝義而一一考察各法時,並沒有作為「我是」或「我」這種執取之依處的所謂眾生。而依勝義,唯有名色而已。因為這樣見者的見,名為如實見。

673. Evaṃ anekasatehi suttantehi nāmarūpameva dīpitaṃ, na satto na puggalo. Tasmā yathā akkhacakkapañjaraīsādīsu aṅgasambhāresu ekenākārena saṇṭhitesu rathoti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ aṅge upaparikkhiyamāne ratho nāma natthi. Yathā ca kaṭṭhādīsu gehasambhāresu ekenākārena ākāsaṃ parivāretvā ṭhitesu gehanti vohāramattaṃ hoti, paramatthato gehaṃ nāma natthi. Yathā ca aṅguliaṅguṭṭhādīsu ekenākārena ṭhitesu muṭṭhīti vohāramattaṃ hoti. Doṇitantiādīsu vīṇāti. Hatthiassādīsu senāti. Pākāragehagopurādīsu nagaranti. Khandhasākhāpalāsādīsu ekenākārena ṭhitesu rukkhoti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ avayave upaparikkhiyamāne rukkho nāma natthi. Evamevaṃ pañcasu upādānakkhandhesu sati ‘‘satto, puggalo’’ti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ dhamme upaparikkhiyamāne ‘‘asmīti vā ahanti vā’’ti gāhassa vatthubhūto satto nāma natthi. Paramatthato pana nāmarūpamattameva atthīti. Evaṃ passato hi dassanaṃ yathābhūtadassanaṃ nāma hoti.
674已對照

六百七十四、然而,若有人捨棄這如實見而執取「眾生存在」,他就得承認它的毀滅,或[承認它的]不毀滅。承認不毀滅的,便落入常[見];承認毀滅的,便落入斷[見]。為什麼呢?因為沒有像隨乳而有的酪那樣、隨它而有的另一[法]。他執取「眾生是常」,名為沉陷;執取「[眾生]斷滅」,名為越過。所以世尊說——

674. Yo panetaṃ yathābhūtadassanaṃ pahāya ‘‘satto atthī’’ti gaṇhāti. So tassa vināsaṃ anujāneyya avināsaṃ vā. Avināsaṃ anujānanto sassate patati. Vināsaṃ anujānanto ucchede patati. Kasmā? Khīranvayassa dadhino viya tadanvayassa aññassa abhāvato. So ‘‘sassato satto’’ti gaṇhanto olīyati nāma. ‘‘Ucchijjatī’’ti gaṇhanto atidhāvati nāma. Tenāha bhagavā –
已對照

「諸比丘,被兩種見執所纏的天與人,有些沉陷,有些越過,而有眼者則見。

‘‘Dvīhi, bhikkhave, diṭṭhigatehi pariyuṭṭhitā devamanussā olīyanti eke, atidhāvanti eke, cakkhumanto ca passanti.
已對照

「諸比丘,怎樣是有些沉陷呢?諸比丘,天與人好有、樂有、喜有。當為有之滅而說法時,他們的心不趣入、不淨信、不住立、不勝解。諸比丘,這樣就是有些沉陷。

‘‘Kathañca, bhikkhave, olīyanti eke? Bhavārāmā, bhikkhave, devamanussā bhavaratā bhavasamuditā. Tesaṃ bhavanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, olīyanti eke.
已對照

「諸比丘,怎樣是有些越過呢?而有些[天與人]正為有所苦惱、羞慚、厭惡,便歡喜無有——諸位,據說由於這自我於身壞之後斷滅、毀滅,死後不存在,這是寂靜,這是殊勝,這是如實。諸比丘,這樣就是有些越過。

‘‘Kathañca, bhikkhave, atidhāvanti eke? Bhaveneva kho paneke aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā vibhavaṃ abhinandanti, yato kira bho ayaṃ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃmaraṇā, etaṃ santaṃ, etaṃ paṇītaṃ, etaṃ yāthāvanti. Evaṃ kho, bhikkhave, atidhāvanti eke.
已對照

「諸比丘,怎樣是有眼者見呢?諸比丘,於此,比丘見已生的為已生的;見已生的為已生的之後,便為了對已生的厭離、離貪、滅而行道。諸比丘,這樣就是有眼者見。」(《如是語》49)

‘‘Kathañca, bhikkhave, cakkhumanto passanti? Idha, bhikkhave, bhikkhu bhūtaṃ bhūtato passati, bhūtaṃ bhūtato disvā bhūtassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, cakkhumanto passantī’’ti (itivu. 49).
675緬 2.230已對照

六百七十五、因此,猶如木機關是空的、無命的、無動作的,然而依木與繩的結合,它也行、也住,看起來好像有動作、有作用;同樣,應見這名色也是空的、無命的、無動作的,然而依相互的結合,它也行、也住,看起來好像有動作、有作用。因此古師們說——

「名與色於此真實存在,

而此中既無眾生,也無人;

這是空的,如機關一般被造作,

是苦之積聚,猶如草與柴木。」

這不只應以木機關之喻來闡明,也應以蘆葦捆等其他譬喻來闡明——猶如兩捆蘆葦互相依靠而立時,一捆是另一捆的支撐,一捆倒下時,另一捆也倒下;同樣,在五蘊有中,名色互相依靠而轉起,一方是另一方的支撐;依死亡之力,一方倒下時,另一方也倒下。因此古師們說——

「名與色是成雙的,二者互相依止;

其中一方破壞時,二者由緣故而破壞。」

675. Tasmā yathā dāruyantaṃ suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ, atha ca pana dārurajjukasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi. Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyati, evamidaṃ nāmarūpampi suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ, atha ca pana aññamaññasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi. Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāhu porāṇā –
‘‘Nāmañca rūpañca idhatthi saccato,
Na hettha satto manujo ca vijjati;
Suññaṃ idaṃ yantamivābhisaṅkhataṃ,
Dukkhassa puñjo tiṇakaṭṭhasādiso’’ti.
Na kevalañcetaṃ dāruyantupamāya, aññāhipi naḷakalāpīādīhi upamāhi vibhāvetabbaṃ – yathā hi dvīsu naḷakalāpīsu aññamaññaṃ nissāya ṭhapitāsu ekā ekissā upatthambho hoti, ekissā patamānāya itarāpi patati, evamevaṃ pañcavokārabhave nāmarūpaṃ aññamaññaṃ nissāya pavattati, ekaṃ ekassa upatthambho hoti. Maraṇavasena ekasmiṃ patamāne itarampi patati. Tenāhu porāṇā –
‘‘Yamakaṃ nāmarūpañca, ubho aññoññanissitā;
Ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ, ubho bhijjanti paccayā’’ti.
676緬 2.231已對照

六百七十六、又猶如依被槌擊打的鼓而聲音轉起時,鼓是一回事,聲是另一回事,鼓與聲不相混雜,鼓空於聲,聲空於鼓;同樣,依稱為依處、門、所緣的色而名轉起時,色是一回事,名是另一回事,名與色不相混雜,名空於色,色空於名;然而猶如緣於鼓而有聲,名也是緣於色而轉起。因此古師們說——

「以觸為第五的[諸法],不從眼生起,

不從色,也不從二者之間;

諸有為法緣於因而生起,

猶如鼓被擊時的聲音。

「以觸為第五的[諸法],不從耳生起,

不從聲,也不從二者之間……乃至……。

「以觸為第五的[諸法],不從鼻生起,

不從香,也不從二者之間……乃至……。

「以觸為第五的[諸法],不從舌生起,

不從味,也不從二者之間……乃至……。

「以觸為第五的[諸法],不從身生起,

不從所觸(phassa),也不從二者之間……乃至……。

「諸有為法不從依處色生起,

也不從諸法處出來;

諸有為法緣於因而生起,

猶如鼓被擊時的聲音。」

676. Yathā ca daṇḍābhihataṃ bheriṃ nissāya sadde pavattamāne aññā bherī, añño saddo, bherisaddā asammissā, bherī saddena suññā, saddo bheriyā suñño, evamevaṃ vatthudvārārammaṇasaṅkhātaṃ rūpaṃ nissāya nāme pavattamāne aññaṃ rūpaṃ, aññaṃ nāmaṃ, nāmarūpā asammissā, nāmaṃ rūpena suññaṃ, rūpaṃ nāmena suññaṃ, apica kho bheriṃ paṭicca saddo viya rūpaṃ paṭicca nāmaṃ pavattati. Tenāhu porāṇā –
‘‘Na cakkhuto jāyare phassapañcamā,
Na rūpato no ca ubhinnamantarā;
Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā,
Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā.
‘‘Na sotato jāyare phassapañcamā,
Na saddato no ca ubhinnamantarā…pe….
‘‘Na ghānato jāyare phassapañcamā,
Na gandhato no ca ubhinnamantarā…pe….
‘‘Na jivhāto jāyare phassapañcamā,
Na rasato no ca ubhinnamantarā…pe….
‘‘Na kāyato jāyare phassapañcamā,
Na phassato no ca ubhinnamantarā…pe….
‘‘Na vatthurūpā pabhavanti saṅkhatā,
Na cāpi dhammāyatanehi niggatā;
Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā,
Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā’’ti.
677緬 2.232已對照

六百七十七、再者,此中的名是無威力的,不能以自己的威力而轉起;它不吃、不喝、不說話、不作威儀。色也是無威力的,不能以自己的威力而轉起;因為它沒有想吃之慾、沒有想喝之慾、沒有想說話之慾、沒有想作威儀之慾;而是依於名而色轉起,依於色而名轉起;當名有想吃之慾、想喝之慾、想說話之慾、想作威儀之慾時,色便吃、喝、說話、作威儀。

為闡明這一義,[諸義注師]舉出這個譬喻——猶如有一個生盲者與一個跛者(pīṭhasappī)想要往他方去。生盲者對跛者這樣說:「喂,我能用腳做腳所當做的事,但我沒有眼睛,[用]以看見平坦與不平。」跛者也對生盲者這樣說:「喂,我能用眼做眼所當做的事,但我沒有腳,[用]以前進或後退。」那生盲者滿心歡喜,把跛者扛上肩頭。跛者坐在生盲者的肩頭上,這樣說:「放開左邊,取右邊;放開右邊,取左邊。」此中,生盲者也是無威力的、羸弱的,不以自己的威力、自己的力量而行;跛者也是無威力的、羸弱的,不以自己的威力、自己的力量而行;然而他們互相依靠的行走並非不轉起。同樣,名也是無威力的,不以自己的威力而生起,不在種種作為中轉起;色也是無威力的,不以自己的威力而生起,不在種種作為中轉起;然而它們互相依靠的生起或轉起並非沒有。因此這樣說——

「不以自己的力量而生,

也不以自己的力量而住;

隨順於他法之力的、

自身羸弱的諸有為[法]而生。

「又從他緣而生,

從他所緣而等起;

這些[法]由所緣與緣、

由他法所生成。

「猶如依靠船,人們在海洋上行;

同樣,依靠色,名身而轉起。

「又猶如依靠人們,船在海洋上行;

同樣,依靠名,色身而轉起。

「人與船二者互相依靠,在海洋上行;

如是名與色,二者互相依止。」

如是以種種方法辨定名色的人,克服眾生想而立於無痴之地的、對名色的如實見,應知為見清淨。「名色差別」也好,「諸行限定」也好,都正是它的增語。

677. Apicettha nāmaṃ nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti, na khādati, na pivati, na byāharati, na iriyāpathaṃ kappeti. Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti. Na hi tassā khāditukāmatā, nāpi pivitukāmatā, na byāharitukāmatā, na iriyāpathaṃ kappetukāmatā, atha kho nāmaṃ nissāya rūpaṃ pavattati, rūpaṃ nissāya nāmaṃ pavattati, nāmassa khāditukāmatāya pivitukāmatāya byāharitukāmatāya iriyāpathaṃ kappetukāmatāya sati rūpaṃ khādati, pivati, byāharati, iriyāpathaṃ kappeti.
Imassa panatthassa vibhāvanatthāya imaṃ upamaṃ udāharanti – yathā jaccandho ca pīṭhasappī ca disāpakkamitukāmā assu, jaccandho pīṭhasappiṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho bhaṇe, sakkomi pādehi pādakaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me cakkhūni yehi samavisamaṃ passeyya’’nti. Pīṭhasappīpi jaccandhaṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho bhaṇe, sakkomi cakkhunā cakkhukaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me pādāni yehi abhikkameyyaṃ vā paṭikkameyyaṃ vā’’ti. So tuṭṭhahaṭṭho jaccandho pīṭhasappiṃ aṃsakūṭaṃ āropesi. Pīṭhasappī jaccandhassa aṃsakūṭe nisīditvā evamāha ‘‘vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇha, dakkhiṇaṃ muñca vāmaṃ gaṇhā’’ti. Tattha jaccandhopi nittejo dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati, pīṭhasappīpi nittejo dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya gamanaṃ nappavattati, evamevaṃ nāmampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati. Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya uppatti vā pavatti vā na hoti. Tenetaṃ vuccati –
‘‘Na sakena balena jāyare,
Nopi sakena balena tiṭṭhare;
Paradhammavasānuvattino,
Jāyare saṅkhatā attadubbalā.
‘‘Parapaccayato ca jāyare,
Paraārammaṇato samuṭṭhitā;
Ārammaṇapaccayehi ca,
Paradhammehi cime pabhāvitā.
‘‘Yathāpi nāvaṃ nissāya, manussā yanti aṇṇave;
Evameva rūpaṃ nissāya, nāmakāyo pavattati.
‘‘Yathā ca manusse nissāya, nāvā gacchati aṇṇave;
Evameva nāmaṃ nissāya, rūpakāyo pavattati.
‘‘Ubho nissāya gacchanti, manussā nāvā ca aṇṇave;
Evaṃ nāmañca rūpañca, ubho aññoññanissitā’’ti.
Evaṃ nānānayehi nāmarūpaṃ vavatthāpayato sattasaññaṃ abhibhavitvā asammohabhūmiyaṃ ṭhitaṃ nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhīti veditabbaṃ. Nāmarūpavavatthānantipi saṅkhāraparicchedotipi etasseva adhivacanaṃ.
已對照

如是,在為令善人愉悅而造的《清淨道論》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已對照

于慧的修習之部,

Paññābhāvanādhikāre
已對照

名為〈見清淨的解說〉的

Diṭṭhivisuddhiniddeso nāma
已對照

第十八章[終]。

Aṭṭhārasamo paricchedo.