快樂巴利palinanda.cc

清淨道論·卷首 Visuddhimagga · Nidānādikathā

本經目錄清淨道論(第一冊)因緣等論

已對照

清淨道論

已對照

(第一冊)

(Paṭhamo bhāgo)
1已對照

因緣等論

Nidānādikathā
1.
2緬 1.1已對照

一、

「有慧之人安住於戒,修習心與慧;

熱勤(ātāpī)而審慎(nipaka)的比丘,他能解開此纏結。」(《相應部》1.23)

如是,這確是[世尊]所說的。為什麼說這個呢?相傳,世尊住在舍衛城時,某位天子在夜分來到[世尊處],為根除自己的疑惑——

「內有纏結,外有纏結,眾生為纏結所纏;

喬達摩,我就此問你:誰能解開此纏結?」(《相應部》1.23)——

問了這個問題。它的略義是這樣的——「纏結(jaṭā)」者:這是羅網般的(jālinī)渴愛的增語。因為它於色等所緣上以由下而上、由上而下之次第一再生起,以其交織之義,猶如竹叢等被稱為枝網的纏結[一般],故名「纏結」。而它由於在自己的資具與他人的資具上、自己的自體與他人的自體上、以及內處與外處上生起,故說為「內有纏結、外有纏結」。由那如是生起的纏結而「眾生為纏結所纏」。猶如竹等為竹叢的纏結等所纏,同樣地,一切這被稱為眾生聚的眾生都被那渴愛之纏結所纏、所縛、所交織——此是其義。而由於如是被纏,「喬達摩,我就此問你(taṃ taṃ gotama pucchāmi)」者:即「所以我問你」。「喬達摩」者:[天子]以姓稱呼世尊。「誰能解開此纏結(ko imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ)」者:[天子]問——這樣纏住三界而存在的這纏結,誰能解開?誰有能力解開?

而被如是問時,那於一切法中智行無礙、天中之天、諸帝釋之超越帝釋、諸梵天之超越梵天、以四無畏而無所畏、持十力、具無障礙智、具普眼的世尊,為解答那義,對他——

「有慧之人安住於戒,修習心與慧;

熱勤而審慎的比丘,他能解開此纏結。」——

說了這首偈。

Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;
Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭanti. (saṃ. ni. 1.23);
Iti hidaṃ vuttaṃ, kasmā panetaṃ vuttaṃ, bhagavantaṃ kira sāvatthiyaṃ viharantaṃ rattibhāge aññataro devaputto upasaṅkamitvā attano saṃsayasamugghāṭatthaṃ –
Antojaṭā bahijaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā;
Taṃ taṃ gotama pucchāmi, ko imaṃ vijaṭaye jaṭanti. (saṃ. ni. 1.23) –
Imaṃ pañhaṃ pucchi. Tassāyaṃ saṅkhepattho – jaṭāti taṇhāya jāliniyā etaṃ adhivacanaṃ. Sā hi rūpādīsu ārammaṇesu heṭṭhupariyavasena punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhena veḷugumbādīnaṃ sākhājālasaṅkhātā jaṭā viyāti jaṭā, sā panesā sakaparikkhāraparaparikkhāresu sakaattabhāvaparaattabhāvesu ajjhattikāyatanabāhirāyatanesu ca uppajjanato antojaṭā bahijaṭāti vuccati. Tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāya jaṭitā pajā. Yathā nāma veḷugumbajaṭādīhi veḷuādayo, evaṃ tāya taṇhājaṭāya sabbāpi ayaṃ sattanikāyasaṅkhātā pajā jaṭitā vinaddhā, saṃsibbitāti attho. Yasmā ca evaṃ jaṭitā. Taṃ taṃ gotama pucchāmīti tasmā taṃ pucchāmi. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Ko imaṃ vijaṭaye jaṭanti imaṃ evaṃ tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ jaṭaṃ ko vijaṭeyya, vijaṭetuṃ ko samatthoti pucchati.
Evaṃ puṭṭho panassa sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā catuvesārajjavisārado dasabaladharo anāvaraṇañāṇo samantacakkhu bhagavā tamatthaṃ vissajjento –
Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;
Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭanti. –
Imaṃ gāthamāha.
2.
已對照

二、

如今,對於大仙所說的這首偈,

我如實解釋它以戒等為區分的義,

在勝者的教法中獲得了極難獲得的出家之後,

對那攝戒等的、安穩的、通往清淨的正直之道,

凡在此不如實了知的人,即使希求清淨,

[這些]瑜伽者縱然精勤,也不能證得清淨。

為令他們生起愉悅,抉擇極清淨的、

依止住大寺者說法方式的——

清淨道,我將宣說;我恭敬地宣說它時,

一切希求清淨的善人們,請[恭敬地]諦聽。

Imissā dāni gāthāya, kathitāya mahesinā;
Vaṇṇayanto yathābhūtaṃ, atthaṃ sīlādibhedanaṃ.
Sudullabhaṃ labhitvāna, pabbajjaṃ jinasāsane;
Sīlādisaṅgahaṃ khemaṃ, ujuṃ maggaṃ visuddhiyā.
Yathābhūtaṃ ajānantā, suddhikāmāpi ye idha;
Visuddhiṃ nādhigacchanti, vāyamantāpi yogino.
Tesaṃ pāmojjakaraṇaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ;
Mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissitaṃ.
Visuddhimaggaṃ bhāsissaṃ, taṃ me sakkacca bhāsato;
Visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavoti.
3已對照

三、此中,「清淨(visuddhi)」者:應知是離一切垢、究竟清淨的涅槃。通往那清淨的道,[故為]「清淨道(visuddhimagga)」。「道(magga)」者:稱為證得的方便。「我將宣說那清淨道」——此是其義。

3. Tattha visuddhīti sabbamalavirahitaṃ accantaparisuddhaṃ nibbānaṃ veditabbaṃ. Tassā visuddhiyā maggoti visuddhimaggo. Maggoti adhigamūpāyo vuccati. Taṃ visuddhimaggaṃ bhāsissāmīti attho.
已對照

而這清淨道,有處只依觀而教說。即如所說——

So panāyaṃ visuddhimaggo katthaci vipassanāmattavaseneva desito. Yathāha –
已對照

「當以慧照見『一切行是無常的』之時,

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati;
已對照

於是他厭離於苦,這是清淨之道。」(《法句》277)

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 277);
已對照

有處依禪與慧[而教說]。即如所說——

Katthaci jhānapaññāvasena. Yathāha –
已對照

「凡於其中有禪與慧者,他確實已接近涅槃。」(《法句》372)

‘‘Yamhi jhānañca paññā ca, sa ve nibbānasantike’’ti. (dha. pa. 372);
已對照

有處依業等[而教說]。即如所說——

Katthaci kammādivasena. Yathāha –
緬 1.3已對照

「業與明與法,戒、最上之活命;

‘‘Kammaṃ vijjā ca dhammo ca, sīlaṃ jīvitamuttamaṃ;
已對照

眾生由此得清淨,不由種姓或財富。」(《中部》3.387;《相應部》1.48)

Etena maccā sujjhanti, na gottena dhanena vā’’ti. (ma. ni. 3.387; saṃ. ni. 1.48);
已對照

有處依戒等[而教說]。即如所說——

Katthaci sīlādivasena. Yathāha –
已對照

「常時具戒、有慧、善得定,

‘‘Sabbadā sīlasampanno, paññavā susamāhito;
已對照

發起精進、自策勵者,渡過難渡的暴流。」(《相應部》1.96)

Āraddhavīriyo pahitatto, oghaṃ tarati duttara’’nti. (saṃ. ni. 1.96);
已對照

有處依念處等[而教說]。即如所說——

Katthaci satipaṭṭhānādivasena. Yathāha –
已對照

「諸比丘,此是唯一之道,為令眾生清淨……乃至……為現證涅槃,此即四念處。」(《長部》2.373)

‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (dī. ni. 2.373).
已對照

於正勤等也是這個方式。而在這一問題的解答中,[清淨道]是依戒等而教說的。

Sammappadhānādīsupi eseva nayo. Imasmiṃ pana pañhābyākaraṇe sīlādivasena desito.
4緬 1.4已對照

四、此中這是略釋——「安住於戒(sīle patiṭṭhāya)」者:即立於戒;而此中唯有正在圓滿戒者,才被說為「立於戒」。所以,此中之義是:以圓滿戒而安住於戒。「人(naro)」者:即眾生。「有慧(sapañño)」者:即以由業所生的三因結生[所具]之慧而為有慧者。「修習心與慧(cittaṃ paññañca bhāvayaṃ)」者:即既修習定,又修習觀。因為此處以「心」為標目指出定,而以「慧」之名[指出]觀。「熱勤(ātāpī)」者:即具精進者。因為精進以燒灼、煎熬諸煩惱之義而說為「熱(ātāpa)」,他有此[熱],故為「熱勤」。「審慎(nipako)」者:所謂審慎(nepakka)即是慧,義即具備它。以此語顯示遍持慧(pārihārikapaññā)。因為在這一問題的解答之中,慧出現了三次:此中第一次是生[得]慧(jātipaññā),第二次是觀慧,第三次是引導一切事務的遍持慧。於輪迴中見怖畏,故為「比丘(bhikkhu)」。「他能解開此纏結(so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ)」者:即具足這戒、這以心為標目所指出的定、這三種慧以及這熱勤——[具足]這六法的比丘。猶如有人立於地上,舉起磨得鋒利的刀而解開巨大的竹叢;同樣地,[他]安住於戒之地,以精進力所提持的遍持慧之手,舉起於定石上磨得鋒利的觀慧之刀,便能解開、斬斷、破裂一切落於自身相續中的渴愛之纏結。而他在道的剎那,名為解開那纏結;在果的剎那,纏結已解者成為含天的世間的最上應施者。所以世尊說——

4. Tatrāyaṃ saṅkhepavaṇṇanā – sīle patiṭṭhāyāti sīle ṭhatvā, sīlaṃ paripūrayamānoyeva cettha sīle ṭhitoti vuccati. Tasmā sīlaparipūraṇena sīle patiṭṭhahitvāti ayamettha attho. Naroti satto. Sapaññoti kammajatihetukapaṭisandhipaññāya paññavā. Cittaṃ paññañca bhāvayanti samādhiñceva vipassanañca bhāvayamāno, cittasīsena hettha samādhi niddiṭṭho. Paññānāmena ca vipassanāti. Ātāpīti vīriyavā. Vīriyañhi kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena ātāpoti vuccati. Tadassa atthīti ātāpī. Nipakoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatoti attho. Iminā padena pārihārikapaññaṃ dasseti. Imasmiñhi pañhābyākaraṇe tikkhattuṃ paññā āgatā. Tattha paṭhamā jātipaññā, dutiyā vipassanāpaññā, tatiyā sabbakiccapariṇāyikā pārihārikapaññā. Saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti bhikkhu. So imaṃ vijaṭaye jaṭanti so iminā ca sīlena iminā ca cittasīsena niddiṭṭhasamādhinā imāya ca tividhāya paññāya iminā ca ātāpenāti chahi dhammehi samannāgato bhikkhu. Seyyathāpi nāma puriso pathaviyaṃ patiṭṭhāya sunisitaṃ satthaṃ ukkhipitvā mahantaṃ veḷugumbaṃ vijaṭeyya, evameva sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya samādhisilāyaṃ sunisitaṃ vipassanāpaññāsatthaṃ vīriyabalapaggahitena pārihārikapaññāhatthena ukkhipitvā sabbampi taṃ attano santāne patitaṃ taṇhājaṭaṃ vijaṭeyya sañchindeyya sampadāleyya. Maggakkhaṇe panesa taṃ jaṭaṃ vijaṭeti nāma. Phalakkhaṇe vijaṭitajaṭo sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hoti. Tenāha bhagavā –
已對照

「有慧之人安住於戒,修習心與慧;

‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;
已對照

熱勤而審慎的比丘,他能解開此纏結。」(《相應部》1.23)

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti. (saṃ. ni. 1.23);
5緬 1.5已對照

五、此中,他由於哪一種慧而被說為「有慧」,在那[慧]上,他沒有應作的;因為那[慧]單憑宿業的威力就已為他成就了。而在「熱勤而審慎(ātāpī nipako)」這裡,他應依所說的精進而成為恆常作者,依慧而成為正知作者,安住於戒,修習依心與慧而說的止與觀——世尊在此以戒、定、慧之門顯示這清淨道。

因為至此便顯明瞭:三學、三善的教法、三明等的親依止、避開二邊與奉行中道之行、超越惡趣等的方便、以三種方式舍斷煩惱、違犯等的對治、三種雜染的淨除,以及須陀洹等之性的原因。

如何呢?因為此中以戒顯明瞭增上戒學,以定[顯明瞭]增上心學,以慧[顯明瞭]增上慧學。

又以戒顯明瞭教法的初善性。因為由「諸善法的初是什麼?即極清淨的戒」(《相應部》5.369)之語,以及「一切惡莫作」(《長部》2.90)等語,戒是教法之初;而它是善的,因為它帶來無追悔等功德。以定顯明瞭中善性。因為由「具足於諸善」(《長部》2.90)等語,定在教法之中;而它是善的,因為它帶來神變等功德。以慧顯明瞭教法的後善性。因為由「淨化自己心,此是諸佛教」(《長部》2.90)之語,又由於慧為最上,慧是教法之後;而它是善的,因為它帶來於可喜、不可喜中的如如不動之性(tādibhāva)。

「猶如堅實的岩石,不為風所動搖;

如是於毀謗與稱讚,智者們不動搖。」(《法句》81)——

因為這已被說過。

同樣,以戒顯明瞭[成為]三明者的親依止;因為依於戒的成就,[人]得達三明,不超過於此。以定顯明瞭[成為]六神通者的親依止;因為依於定的成就,[人]得達六神通,不超過於此。以慧顯明瞭無礙解之區分的親依止;因為依于慧的成就,[人]得達四無礙解,而不以其他原因。

又以戒顯明瞭對稱為欲樂之樂的實踐之邊的避開,以定[顯明瞭]對稱為自苦的實踐之[邊]的[避開]。以慧顯明瞭對中道之行的奉行。

同樣,以戒顯明瞭超越惡趣的方便,以定[顯明瞭]超越欲界的方便,以慧[顯明瞭]超越一切有的方便。

又以戒顯明瞭依彼分舍斷而有的煩惱的舍斷,以定[顯明瞭]依鎮伏舍斷而有的,以慧[顯明瞭]依正斷舍斷而有的。

同樣,以戒顯明瞭諸煩惱之違犯的對治,以定[顯明瞭]纏的對治,以慧[顯明瞭]隨眠的對治。

又以戒顯明瞭惡行雜染的淨除,以定[顯明瞭]渴愛雜染的淨除,以慧[顯明瞭]見雜染的淨除。

同樣,以戒顯明瞭須陀洹、斯陀含之性的原因,以定[顯明瞭]阿那含之性的[原因],以慧[顯明瞭]阿羅漢果的[原因]。因為須陀洹被說為「於諸戒是作圓滿者」(《增支部》3.87),斯陀含也如是。而阿那含[被說為]「於定是作圓滿者」(《增支部》3.87)。而阿羅漢[被說為]「于慧是作圓滿者」(《增支部》3.87)。

如是,至此便顯明瞭:三學、三善的教法、三明等的親依止、避開二邊與奉行中道之行、超越惡趣等的方便、以三種方式舍斷煩惱、違犯等的對治、三種雜染的淨除,以及須陀洹等之性的原因——這九種,以及其他如此的功德三法。

5. Tatrāyaṃ yāya paññāya sapaññoti vutto, tatrāssa karaṇīyaṃ natthi. Purimakammānubhāveneva hissa sā siddhā. Ātāpī nipakoti ettha vuttavīriyavasena pana tena sātaccakārinā paññāvasena ca sampajānakārinā hutvā sīle patiṭṭhāya cittapaññāvasena vuttā samathavipassanā bhāvetabbāti imamatra bhagavā sīlasamādhipaññāmukhena visuddhimaggaṃ dasseti.
Ettāvatā hi tisso sikkhā, tividhakalyāṇaṃ sāsanaṃ, tevijjatādīnaṃ upanissayo, antadvayavajjanamajjhimapaṭipattisevanāni, apāyādisamatikkamanupāyo, tīhākārehi kilesappahānaṃ, vītikkamādīnaṃ paṭipakkho, saṃkilesattayavisodhanaṃ, sotāpannādibhāvassa ca kāraṇaṃ pakāsitaṃ hoti.
Kathaṃ? Ettha hi sīlena adhisīlasikkhā pakāsitā hoti, samādhinā adhicittasikkhā, paññāya adhipaññāsikkhā.
Sīlena ca sāsanassa ādikalyāṇatā pakāsitā hoti. ‘‘Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddha’’nti (saṃ. ni. 5.369) hi vacanato, ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti (dī. ni. 2.90) ādivacanato ca sīlaṃ sāsanassa ādi, tañca kalyāṇaṃ, avippaṭisārādiguṇāvahattā. Samādhinā majjhekalyāṇatā pakāsitā hoti. ‘‘Kusalassa upasampadā’’ti (dī. ni. 2.90) ādivacanato hi samādhi sāsanassa majjhe, so ca kalyāṇo, iddhividhādiguṇāvahattā. Paññāya sāsanassa pariyosānakalyāṇatā pakāsitā hoti. ‘‘Sacittapariyodāpanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti (dī. ni. 2.90) hi vacanato, paññuttarato ca paññā sāsanassa pariyosānaṃ, sā ca kalyāṇaṃ, iṭṭhāniṭṭhesu tādibhāvāvahanato.
‘‘Selo yathā ekaghano, vātena na samīrati;
Evaṃ nindāpasaṃsāsu, na samiñjanti paṇḍitā’’ti. (dha. pa. 81); –
Hi vuttaṃ.
Tathā sīlena tevijjatāya upanissayo pakāsito hoti. Sīlasampattiñhi nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, na tato paraṃ. Samādhinā chaḷabhiññatāya upanissayo pakāsito hoti. Samādhisampadañhi nissāya cha abhiññā pāpuṇāti, na tato paraṃ. Paññāya paṭisambhidāpabhedassa upanissayo pakāsito hoti. Paññāsampattiñhi nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇāti, na aññena kāraṇena.
Sīlena ca kāmasukhallikānuyogasaṅkhātassa antassa vajjanaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā attakilamathānuyogasaṅkhātassa. Paññāya majjhimāya paṭipattiyā sevanaṃ pakāsitaṃ hoti.
Tathā sīlena apāyasamatikkamanupāyo pakāsito hoti, samādhinā kāmadhātusamatikkamanupāyo, paññāya sabbabhavasamatikkamanupāyo.
Sīlena ca tadaṅgappahānavasena kilesappahānaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā vikkhambhanappahānavasena, paññāya samucchedappahānavasena.
Tathā sīlena kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkho pakāsito hoti, samādhinā pariyuṭṭhānapaṭipakkho, paññāya anusayapaṭipakkho.
Sīlena ca duccaritasaṃkilesavisodhanaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ, paññāya diṭṭhisaṃkilesavisodhanaṃ.
Tathā sīlena sotāpannasakadāgāmibhāvassa kāraṇaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā anāgāmibhāvassa, paññāya arahattassa. Sotāpanno hi ‘‘sīlesu paripūrakārī’’ti (a. ni. 3.87) vutto, tathā sakadāgāmī. Anāgāmī pana ‘‘samādhismiṃ paripūrakārī’’ti (a. ni. 3.87). Arahā pana ‘‘paññāya paripūrakārī’’ti (a. ni. 3.87).
Evaṃ ettāvatā tisso sikkhā, tividhakalyāṇaṃ sāsanaṃ, tevijjatādīnaṃ upanissayo, antadvayavajjanamajjhimapaṭipattisevanāni, apāyādisamatikkamanupāyo, tīhākārehi kilesappahānaṃ, vītikkamādīnaṃ paṭipakkho, saṃkilesattayavisodhanaṃ, sotāpannādibhāvassa ca kāraṇanti ime nava, aññe ca evarūpā guṇattikā pakāsitā hontīti.