快樂巴利palinanda.cc

長部第15經 · 大因緣經 Mahānidānasuttaṃ

95PTS 2.55緬 2.47已對照

如是我聞:一時,世尊住在拘樓國(Kuru),[有]一座名叫劍磨瑟曇(Kammāsadhamma)的拘樓人市鎮。那時,具壽阿難(āyasmā Ānanda)前往世尊之處;到了之後,禮敬世尊,坐在一旁。坐在一旁的具壽阿難對世尊這樣說:“稀有啊,尊者!未曾有啊,尊者!尊者,這緣起(paṭiccasamuppāda)如此甚深,顯現[也]甚深,然而對我卻顯得淺顯又淺顯。”“阿難,不要這樣說!阿難,不要這樣說!阿難,這緣起是甚深的,顯現[也]是甚深的。阿難,正由於對此法不隨覺、不通達,這些人才如線團般糾結、如織線團般纏結、如文闍草(muñja)與波羅婆草(pabbaja)[所搓的舊繩]一般,不能超越苦界、惡趣、墮處、輪迴。”

95. Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma [kammāsadammaṃ nāma (syā.)] kurūnaṃ nigamo. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Ekamantaṃ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante! Yāva gambhīro cāyaṃ, bhante, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca, atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī’’ti. ‘‘Mā hevaṃ, ānanda, avaca, mā hevaṃ, ānanda, avaca. Gambhīro cāyaṃ, ānanda, paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca. Etassa, ānanda, dhammassa ananubodhā appaṭivedhā evamayaṃ pajā tantākulakajātā kulagaṇṭhikajātā [gulāguṇṭhikajātā (sī. pī.), guṇagaṇṭhikajātā (syā.)] muñjapabbajabhūtā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati.
96已對照

“‘老死是有此緣的嗎?’——阿難,被這樣問的人應當回答‘有’。若他這樣問:‘以什麼為緣而有老死?’,就應當這樣回答他:‘以生為緣而有老死。’”

96. ‘‘‘Atthi idappaccayā jarāmaraṇa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā jarāmaraṇa’nti iti ce vadeyya, ‘jātipaccayā jarāmaraṇa’nti iccassa vacanīyaṃ.
PTS 2.56已對照

“‘生是有此緣的嗎?’——阿難,被這樣問的人應當回答‘有’。若他這樣問:‘以什麼為緣而有生?’,就應當這樣回答他:‘以有為緣而有生。’”

‘‘‘Atthi idappaccayā jātī’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā jātī’ti iti ce vadeyya, ‘bhavapaccayā jātī’ti iccassa vacanīyaṃ.
已對照

“‘有是有此緣的嗎?’——阿難,被這樣問的人應當回答‘有’。若他這樣問:‘以什麼為緣而有有?’,就應當這樣回答他:‘以取為緣而有有。’”

‘‘‘Atthi idappaccayā bhavo’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā bhavo’ti iti ce vadeyya, ‘upādānapaccayā bhavo’ti iccassa vacanīyaṃ.
已對照

“‘取是有此緣的嗎?’——阿難,被這樣問的人應當回答‘有’。若他這樣問:‘以什麼為緣而有取?’,就應當這樣回答他:‘以愛為緣而有取。’”

‘‘‘Atthi idappaccayā upādāna’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā upādāna’nti iti ce vadeyya, ‘taṇhāpaccayā upādāna’nti iccassa vacanīyaṃ.
緬 2.48已對照

“‘愛是有此緣的嗎?’——阿難,被這樣問的人應當回答‘有’。若他這樣問:‘以什麼為緣而有愛?’,就應當這樣回答他:‘以受為緣而有愛。’”

‘‘‘Atthi idappaccayā taṇhā’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā taṇhā’ti iti ce vadeyya, ‘vedanāpaccayā taṇhā’ti iccassa vacanīyaṃ.
已對照

“‘受是有此緣的嗎?’——阿難,被這樣問的人應當回答‘有’。若他這樣問:‘以什麼為緣而有受?’,就應當這樣回答他:‘以觸為緣而有受。’”

‘‘‘Atthi idappaccayā vedanā’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā vedanā’ti iti ce vadeyya, ‘phassapaccayā vedanā’ti iccassa vacanīyaṃ.
已對照

“‘觸是有此緣的嗎?’——阿難,被這樣問的人應當回答‘有’。若他這樣問:‘以什麼為緣而有觸?’,就應當這樣回答他:‘以名色為緣而有觸。’”

‘‘‘Atthi idappaccayā phasso’ti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā phasso’ti iti ce vadeyya, ‘nāmarūpapaccayā phasso’ti iccassa vacanīyaṃ.
已對照

“‘名色是有此緣的嗎?’——阿難,被這樣問的人應當回答‘有’。若他這樣問:‘以什麼為緣而有名色?’,就應當這樣回答他:‘以識為緣而有名色。’”

‘‘‘Atthi idappaccayā nāmarūpa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā nāmarūpa’nti iti ce vadeyya, ‘viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti iccassa vacanīyaṃ.
已對照

“‘識是有此緣的嗎?’——阿難,被這樣問的人應當回答‘有’。若他這樣問:‘以什麼為緣而有識?’,就應當這樣回答他:‘以名色為緣而有識。’”

‘‘‘Atthi idappaccayā viññāṇa’nti iti puṭṭhena satā, ānanda, atthītissa vacanīyaṃ. ‘Kiṃpaccayā viññāṇa’nti iti ce vadeyya, ‘nāmarūpapaccayā viññāṇa’nti iccassa vacanīyaṃ.
97PTS 2.57已對照

“阿難,就是這樣:以名色為緣而有識,以識為緣而有名色,以名色為緣而有觸,以觸為緣而有受,以受為緣而有愛,以愛為緣而有取,以取為緣而有有,以有為緣而有生,以生為緣而有老死、愁、悲、苦、憂、惱生起。這樣,這整個苦蘊就集起了。”

97. ‘‘Iti kho, ānanda, nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.
98緬 2.49已對照

“‘以生為緣而有老死’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是以生為緣而有老死。阿難,假如生完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在——也就是說:諸天沒有天的[生],諸乾闥婆(gandhabba)沒有乾闥婆的[生],諸夜叉沒有夜叉的[生],諸部多(bhūta)沒有部多的[生],諸人沒有人的[生],諸四足者沒有四足者的[生],諸飛禽沒有飛禽的[生],諸爬蟲沒有爬蟲的[生]——阿難,假如那些各類眾生對各自的[狀態]都沒有生,那麼在生完全不存在時,由生之滅,還會有老死顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是老死的因、因緣、集起、緣——也就是生。”

98. ‘‘‘Jātipaccayā jarāmaraṇa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā jātipaccayā jarāmaraṇaṃ. Jāti ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – devānaṃ vā devattāya, gandhabbānaṃ vā gandhabbattāya, yakkhānaṃ vā yakkhattāya, bhūtānaṃ vā bhūtattāya, manussānaṃ vā manussattāya, catuppadānaṃ vā catuppadattāya, pakkhīnaṃ vā pakkhittāya, sarīsapānaṃ vā sarīsapattāya [siriṃsapānaṃ siriṃsapattāya (sī. syā.)], tesaṃ tesañca hi, ānanda, sattānaṃ tadattāya jāti nābhavissa. Sabbaso jātiyā asati jātinirodhā api nu kho jarāmaraṇaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo jarāmaraṇassa, yadidaṃ jāti’’.
99已對照

“‘以有為緣而有生’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是以有為緣而有生。阿難,假如有完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在——也就是說:欲有、色有、無色有——在有完全不存在時,由有之滅,還會有生顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是生的因、因緣、集起、緣——也就是有。”

99. ‘‘‘Bhavapaccayā jātī’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā bhavapaccayā jāti. Bhavo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmabhavo vā rūpabhavo vā arūpabhavo vā, sabbaso bhave asati bhavanirodhā api nu kho jāti paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo jātiyā, yadidaṃ bhavo’’.
100PTS 2.58已對照

“‘以取為緣而有有’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是以取為緣而有有。阿難,假如取完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在——也就是說:欲取、見取、戒禁取、我論取——在取完全不存在時,由取之滅,還會有有顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是有的因、因緣、集起、緣——也就是取。”

100. ‘‘‘Upādānapaccayā bhavo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā upādānapaccayā bhavo. Upādānañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmupādānaṃ vā diṭṭhupādānaṃ vā sīlabbatupādānaṃ vā attavādupādānaṃ vā, sabbaso upādāne asati upādānanirodhā api nu kho bhavo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo bhavassa, yadidaṃ upādānaṃ’’.
101已對照

“‘以愛為緣而有取’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是以愛為緣而有取。阿難,假如愛完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在——也就是說:色愛、聲愛、香愛、味愛、觸愛、法愛——在愛完全不存在時,由愛之滅,還會有取顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是取的因、因緣、集起、緣——也就是愛。”

101. ‘‘‘Taṇhāpaccayā upādāna’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā taṇhāpaccayā upādānaṃ. Taṇhā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho upādānaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo upādānassa, yadidaṃ taṇhā’’.
102緬 2.50已對照

“‘以受為緣而有愛’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是以受為緣而有愛。阿難,假如受完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在——也就是說:眼觸所生受、耳觸所生受、鼻觸所生受、舌觸所生受、身觸所生受、意觸所生受——在受完全不存在時,由受之滅,還會有愛顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是愛的因、因緣、集起、緣——也就是受。”

102. ‘‘‘Vedanāpaccayā taṇhā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā vedanāpaccayā taṇhā. Vedanā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – cakkhusamphassajā vedanā sotasamphassajā vedanā ghānasamphassajā vedanā jivhāsamphassajā vedanā kāyasamphassajā vedanā manosamphassajā vedanā, sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho taṇhā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanā’’.
103PTS 2.59已對照

“阿難,又,就是這樣:緣於受而有愛,緣於愛而有遍求,緣於遍求而有獲得,緣於獲得而有抉擇,緣於抉擇而有欲貪,緣於欲貪而有耽著,緣於耽著而有佔有,緣於佔有而有慳吝,緣於慳吝而有守護。因守護之故,便有執杖、執刀、爭吵、爭執、諍論、爾汝相斥、離間語、虛妄語等種種惡不善法生起。”

103. ‘‘Iti kho panetaṃ, ānanda, vedanaṃ paṭicca taṇhā, taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkho. Ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti.
104已對照

“‘因守護之故,便有執杖、執刀、爭吵、爭執、諍論、爾汝相斥、離間語、虛妄語等種種惡不善法生起’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是因守護之故而有執杖、執刀、爭吵、爭執、諍論、爾汝相斥、離間語、虛妄語等種種惡不善法生起。阿難,假如守護完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在,在守護完全不存在時,由守護之滅,還會有執杖、執刀、爭吵、爭執、諍論、爾汝相斥、離間語、虛妄語等種種惡不善法生起嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是執杖、執刀、爭吵、爭執、諍論、爾汝相斥、離間語、虛妄語等種種惡不善法生起的因、因緣、集起、緣——也就是守護。”

104. ‘‘‘Ārakkhādhikaraṇaṃ [ārakkhaṃ paṭicca ārakkhādhikaraṇaṃ (syā.)] daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti. Ārakkho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso ārakkhe asati ārakkhanirodhā api nu kho daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhaveyyu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādānaṃ anekesaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ sambhavāya yadidaṃ ārakkho.
105緬 2.51已對照

“‘緣於慳吝而有守護’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是緣於慳吝而有守護。阿難,假如慳吝完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在,在慳吝完全不存在時,由慳吝之滅,還會有守護顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是守護的因、因緣、集起、緣——也就是慳吝。”

105. ‘‘‘Macchariyaṃ paṭicca ārakkho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā macchariyaṃ paṭicca ārakkho. Macchariyañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso macchariye asati macchariyanirodhā api nu kho ārakkho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo ārakkhassa, yadidaṃ macchariyaṃ’’.
106PTS 2.60已對照

“‘緣於佔有而有慳吝’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是緣於佔有而有慳吝。阿難,假如佔有完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在,在佔有完全不存在時,由佔有之滅,還會有慳吝顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是慳吝的因、因緣、集起、緣——也就是佔有。”

106. ‘‘‘Pariggahaṃ paṭicca macchariya’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ. Pariggaho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso pariggahe asati pariggahanirodhā api nu kho macchariyaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo macchariyassa, yadidaṃ pariggaho’’.
107已對照

“‘緣於耽著而有佔有’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是緣於耽著而有佔有。阿難,假如耽著完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在,在耽著完全不存在時,由耽著之滅,還會有佔有顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是佔有的因、因緣、集起、緣——也就是耽著。”

107. ‘‘‘Ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho. Ajjhosānañca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso ajjhosāne asati ajjhosānanirodhā api nu kho pariggaho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo pariggahassa – yadidaṃ ajjhosānaṃ’’.
108已對照

“‘緣於欲貪而有耽著’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是緣於欲貪而有耽著。阿難,假如欲貪完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在,在欲貪完全不存在時,由欲貪之滅,還會有耽著顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是耽著的因、因緣、集起、緣——也就是欲貪。”

108. ‘‘‘Chandarāgaṃ paṭicca ajjhosāna’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ. Chandarāgo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso chandarāge asati chandarāganirodhā api nu kho ajjhosānaṃ paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo ajjhosānassa, yadidaṃ chandarāgo’’.
109PTS 2.61已對照

“‘緣於抉擇而有欲貪’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是緣於抉擇而有欲貪。阿難,假如抉擇完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在,在抉擇完全不存在時,由抉擇之滅,還會有欲貪顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是欲貪的因、因緣、集起、緣——也就是抉擇。”

109. ‘‘‘Vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo. Vinicchayo ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso vinicchaye asati vinicchayanirodhā api nu kho chandarāgo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo chandarāgassa, yadidaṃ vinicchayo’’.
110緬 2.52已對照

“‘緣於獲得而有抉擇’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是緣於獲得而有抉擇。阿難,假如獲得完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在,在獲得完全不存在時,由獲得之滅,還會有抉擇顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是抉擇的因、因緣、集起、緣——也就是獲得。”

110. ‘‘‘Lābhaṃ paṭicca vinicchayo’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā lābhaṃ paṭicca vinicchayo. Lābho ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso lābhe asati lābhanirodhā api nu kho vinicchayo paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo vinicchayassa, yadidaṃ lābho’’.
111已對照

“‘緣於遍求而有獲得’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是緣於遍求而有獲得。阿難,假如遍求完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在,在遍求完全不存在時,由遍求之滅,還會有獲得顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是獲得的因、因緣、集起、緣——也就是遍求。”

111. ‘‘‘Pariyesanaṃ paṭicca lābho’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā pariyesanaṃ paṭicca lābho. Pariyesanā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, sabbaso pariyesanāya asati pariyesanānirodhā api nu kho lābho paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo lābhassa, yadidaṃ pariyesanā’’.
112已對照

“‘緣於愛而有遍求’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是緣於愛而有遍求。阿難,假如愛完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在——也就是說:欲愛、有愛、無有愛——在愛完全不存在時,由愛之滅,還會有遍求顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是遍求的因、因緣、集起、緣——也就是愛。阿難,就這樣,這二法以二[分]而同以受為一匯合處。”

112. ‘‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā taṇhaṃ paṭicca pariyesanā. Taṇhā ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā, sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho pariyesanā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo pariyesanāya, yadidaṃ taṇhā. Iti kho, ānanda, ime dve dhammā [ime dhammā (ka.)] dvayena vedanāya ekasamosaraṇā bhavanti’’.
113PTS 2.62緬 2.53已對照

“‘以觸為緣而有受’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是以觸為緣而有受。阿難,假如觸完全地、徹底地,無論對誰、無論於何處都不存在——也就是說:眼觸、耳觸、鼻觸、舌觸、身觸、意觸——在觸完全不存在時,由觸之滅,還會有受顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是受的因、因緣、集起、緣——也就是觸。”

113. ‘‘‘Phassapaccayā vedanā’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā ‘phassapaccayā vedanā. Phasso ca hi, ānanda, nābhavissa sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ kassaci kimhici, seyyathidaṃ – cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso, sabbaso phasse asati phassanirodhā api nu kho vedanā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo vedanāya, yadidaṃ phasso’’.
114已對照

“‘以名色為緣而有觸’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是以名色為緣而有觸。阿難,凡以那些行相(ākāra)、那些特徵(liṅga)、那些相(nimitta)、那些說示(uddesa)而有名身(nāmakāya)的施設,當那些行相、那些特徵、那些相、那些說示不存在時,色身(rūpakāya)上還會有增語觸(adhivacanasamphassa)顯現嗎?”“不能,尊者。”“阿難,凡以那些行相、那些特徵、那些相、那些說示而有色身的施設,當那些行相……乃至……那些說示不存在時,名身上還會有有對觸(paṭighasamphassa)顯現嗎?”“不能,尊者。”“阿難,凡以那些行相……乃至……那些說示而有名身與色身的施設,當那些行相……乃至……那些說示不存在時,還會有增語觸或有對觸顯現嗎?”“不能,尊者。”“阿難,凡以那些行相……乃至……那些說示而有名色的施設,當那些行相……乃至……那些說示不存在時,還會有觸顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是觸的因、因緣、集起、緣——也就是名色。”

114. ‘‘‘Nāmarūpapaccayā phasso’ti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā nāmarūpapaccayā phasso. Yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi nāmakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu tesu liṅgesu tesu nimittesu tesu uddesesu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi rūpakāyassa paññatti hoti, tesu ākāresu…pe… tesu uddesesu asati api nu kho nāmakāye paṭighasamphasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca paññatti hoti, tesu ākāresu…pe… tesu uddesesu asati api nu kho adhivacanasamphasso vā paṭighasamphasso vā paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Yehi, ānanda, ākārehi…pe… yehi uddesehi nāmarūpassa paññatti hoti, tesu ākāresu …pe… tesu uddesesu asati api nu kho phasso paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo phassassa, yadidaṃ nāmarūpaṃ’’.
115PTS 2.63已對照

“‘以識為緣而有名色’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是以識為緣而有名色。阿難,假如識不入母胎,名色還會在母胎中凝結嗎?”“不能,尊者。”“阿難,假如識入了母胎後又離去,名色還會生成此狀態嗎?”“不能,尊者。”“阿難,假如男童或女童尚幼小時識便斷絕,名色還會得到增長、增廣、廣大嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是名色的因、因緣、集起、緣——也就是識。”

115. ‘‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ. Viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ na okkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ mātukucchismiṃ samuccissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Viññāṇañca hi, ānanda, mātukucchismiṃ okkamitvā vokkamissatha, api nu kho nāmarūpaṃ itthattāya abhinibbattissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Viññāṇañca hi, ānanda, daharasseva sato vocchijjissatha kumārakassa vā kumārikāya vā, api nu kho nāmarūpaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissathā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo nāmarūpassa – yadidaṃ viññāṇaṃ’’.
116PTS 2.64緬 2.54已對照

“‘以名色為緣而有識’——這是這樣說的。阿難,這應當依這個道理來了知:如何是以名色為緣而有識。阿難,假如識在名色中得不到立足處,那麼未來的生、老、死與苦之集起、生成還會顯現嗎?”“不能,尊者。”“所以,阿難,這就是識的因、因緣、集起、緣——也就是名色。阿難,到此為止而有生、有老、有死、有死沒、有受生;到此為止有增語(adhivacana)之路,到此為止有詞說(nirutti)之路,到此為止有施設(paññatti)之路,到此為止有慧之行境,到此為止輪轉轉起,以施設此[五蘊之]狀態——也就是名色與識一同以相互緣性(aññamaññapaccayatā)而轉起。”

116. ‘‘‘Nāmarūpapaccayā viññāṇa’nti iti kho panetaṃ vuttaṃ, tadānanda, imināpetaṃ pariyāyena veditabbaṃ, yathā nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ. Viññāṇañca hi, ānanda, nāmarūpe patiṭṭhaṃ na labhissatha, api nu kho āyatiṃ jātijarāmaraṇaṃ dukkhasamudayasambhavo [jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo (sī. syā. pī.)] paññāyethā’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, eseva hetu etaṃ nidānaṃ esa samudayo esa paccayo viññāṇassa yadidaṃ nāmarūpaṃ. Ettāvatā kho, ānanda, jāyetha vā jīyetha [jiyyetha (ka.)] vā mīyetha [miyyetha (ka.)] vā cavetha vā upapajjetha vā. Ettāvatā adhivacanapatho, ettāvatā niruttipatho, ettāvatā paññattipatho, ettāvatā paññāvacaraṃ, ettāvatā vaṭṭaṃ vattati itthattaṃ paññāpanāya yadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇena aññamaññapaccayatā pavattati.
Attapaññatti
117已對照

“阿難,到什麼程度,施設自我者才施設自我呢?阿難,施設有色而有限的自我為自我——‘我的自我是有色而有限的’;阿難,或者施設有色而無限的自我為自我——‘我的自我是有色而無限的’;阿難,或者施設無色而有限的自我為自我——‘我的自我是無色而有限的’;阿難,或者施設無色而無限的自我為自我——‘我的自我是無色而無限的’。”

117. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ paññapento paññapeti? Rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘‘rūpī me paritto attā’’ti. Rūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘rūpī me ananto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘arūpī me paritto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti – ‘arūpī me ananto attā’ti.
118緬 2.55已對照

“阿難,其中,凡施設有色而有限的自我為自我者:他或是施設現在的有色而有限的自我為自我,或是施設[將來]於彼[有]中生成的有色而有限的自我為自我,或者他會想:‘[自我]現雖不如是,我當令它成為如是。’阿難,既然如此,就足以這樣說:‘有色而有限之我的隨見(anudiṭṭhi)潛伏[於他]。’” “阿難,其中,凡施設有色而無限的自我為自我者:他或是施設現在的有色而無限的自我為自我,或是施設[將來]於彼[有]中生成的有色而無限的自我為自我,或者他會想:‘[自我]現雖不如是,我當令它成為如是。’阿難,既然如此,就足以這樣說:‘有色而無限之我的隨見潛伏[於他]。’” “阿難,其中,凡施設無色而有限的自我為自我者:他或是施設現在的無色而有限的自我為自我,或是施設[將來]於彼[有]中生成的無色而有限的自我為自我,或者他會想:‘[自我]現雖不如是,我當令它成為如是。’阿難,既然如此,就足以這樣說:‘無色而有限之我的隨見潛伏[於他]。’” “阿難,其中,凡施設無色而無限的自我為自我者:他或是施設現在的無色而無限的自我為自我,或是施設[將來]於彼[有]中生成的無色而無限的自我為自我,或者他會想:‘[自我]現雖不如是,我當令它成為如是。’阿難,既然如此,就足以這樣說:‘無色而無限之我的隨見潛伏[於他]。’阿難,到此為止,施設自我者施設自我。”

118. ‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ [rūpī (ka.)] parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya.
‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ [rūpī (ka.)] anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya.
‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ [arūpī (ka.)] parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya.
‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ paññapento paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ [arūpī (ka.)] anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṃ vacanāya. Ettāvatā kho, ānanda, attānaṃ paññapento paññapeti.
Naattapaññatti
119已對照

“阿難,到什麼程度,不施設自我者才不施設自我呢?阿難,不施設有色而有限的自我為自我——[即不說]‘我的自我是有色而有限的’;阿難,或者不施設有色而無限的自我為自我——[即不說]‘我的自我是有色而無限的’;阿難,或者不施設無色而有限的自我為自我——[即不說]‘我的自我是無色而有限的’;阿難,或者不施設無色而無限的自我為自我——[即不說]‘我的自我是無色而無限的’。”

119. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññapeti? Rūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘rūpī me paritto attā’ti. Rūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘rūpī me ananto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘arūpī me paritto attā’ti. Arūpiṃ vā hi, ānanda, anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti – ‘arūpī me ananto attā’ti.
120PTS 2.65緬 2.56已對照

“阿難,其中,凡不施設有色而有限的自我為自我者:他既不施設現在的有色而有限的自我為自我,也不施設[將來]於彼[有]中生成的有色而有限的自我為自我,也不會想:‘[自我]現雖不如是,我當令它成為如是。’阿難,既然如此,就足以這樣說:‘有色而有限之我的隨見不潛伏[於他]。’” “阿難,其中,凡不施設有色而無限的自我為自我者:他既不施設現在的有色而無限的自我為自我,也不施設[將來]於彼[有]中生成的有色而無限的自我為自我,也不會想:‘[自我]現雖不如是,我當令它成為如是。’阿難,既然如此,就足以這樣說:‘有色而無限之我的隨見不潛伏[於他]。’” “阿難,其中,凡不施設無色而有限的自我為自我者:他既不施設現在的無色而有限的自我為自我,也不施設[將來]於彼[有]中生成的無色而有限的自我為自我,也不會想:‘[自我]現雖不如是,我當令它成為如是。’阿難,既然如此,就足以這樣說:‘無色而有限之我的隨見不潛伏[於他]。’” “阿難,其中,凡不施設無色而無限的自我為自我者:他既不施設現在的無色而無限的自我為自我,也不施設[將來]於彼[有]中生成的無色而無限的自我為自我,也不會想:‘[自我]現雖不如是,我當令它成為如是。’阿難,既然如此,就足以這樣說:‘無色而無限之我的隨見不潛伏[於他]。’阿難,到此為止,不施設自我者不施設自我。”

120. ‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya.
‘‘Tatrānanda, yo so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so rūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, rūpiṃ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya.
‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ parittaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya.
‘‘Tatrānanda, yo so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti. Etarahi vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṃ vā so arūpiṃ anantaṃ attānaṃ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṃ vā pana santaṃ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti. Evaṃ santaṃ kho, ānanda, arūpiṃ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṃ vacanāya. Ettāvatā kho, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññapeti.
Attasamanupassanā
121已對照

“阿難,到什麼程度,觀見自我者才觀見自我呢?阿難,或者觀見受為自我——‘受是我的自我’;或者,阿難,這樣觀見自我——‘受確實不是我的自我,我的自我是無所感受的’;或者,阿難,這樣觀見自我——‘受確實不是我的自我,我的自我也不是無所感受的,我的自我在感受,我的自我實是有受之法’。”

121. ‘‘Kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati? Vedanaṃ vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati – ‘vedanā me attā’ti. ‘Na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati. ‘Na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṃ samanupassamāno samanupassati.
122緬 2.57已對照

“阿難,其中,凡這樣說‘受是我的自我’者,應當這樣對他說:‘賢友,有這三種受:樂受、苦受、不苦不樂受。這三種受中,你把哪一種觀見為自我呢?’阿難,在感受樂受時,那時便不感受苦受,也不感受不苦不樂受,那時只感受樂受;阿難,在感受苦受時,那時便不感受樂受,也不感受不苦不樂受,那時只感受苦受;阿難,在感受不苦不樂受時,那時便不感受樂受,也不感受苦受,那時只感受不苦不樂受。”

122. ‘‘Tatrānanda, yo so evamāha – ‘vedanā me attā’ti, so evamassa vacanīyo – ‘tisso kho imā, āvuso, vedanā – sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā. Imāsaṃ kho tvaṃ tissannaṃ vedanānaṃ katamaṃ attato samanupassasī’ti? Yasmiṃ, ānanda, samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti; dukkhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, ānanda, samaye adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti; adukkhamasukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti.
123PTS 2.67已對照

“阿難,樂受也是無常的、有為的、緣生的(paṭiccasamuppanna)、盡之法、衰滅之法、離貪之法、滅之法;阿難,苦受也是無常的、有為的、緣生的、盡之法、衰滅之法、離貪之法、滅之法;阿難,不苦不樂受也是無常的、有為的、緣生的、盡之法、衰滅之法、離貪之法、滅之法。他在感受樂受時[想]:‘這是我的自我’;就由那樂受之滅[而想]:‘我的自我消逝了’。在感受苦受時[想]:‘這是我的自我’;就由那苦受之滅[而想]:‘我的自我消逝了’。在感受不苦不樂受時[想]:‘這是我的自我’;就由那不苦不樂受之滅[而想]:‘我的自我消逝了’。如此,凡這樣說‘受是我的自我’者,他就是在現法中觀見一個無常的、樂苦相雜的、生滅之法的自我。所以,阿難,由此便不堪把‘受是我的自我’這樣觀見。”

123. ‘‘Sukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Dukkhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Adukkhamasukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Tassa sukhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva sukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā [byaggā (sī. ka.)] me attā’ti hoti. Dukkhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva dukkhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti. Tassāyeva adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti. Iti so diṭṭheva dhamme aniccasukhadukkhavokiṇṇaṃ uppādavayadhammaṃ attānaṃ samanupassamāno samanupassati, yo so evamāha – ‘vedanā me attā’ti. Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘vedanā me attā’ti samanupassituṃ.
124已對照

“阿難,其中,凡這樣說‘受確實不是我的自我,我的自我是無所感受的’者,應當這樣對他說:‘賢友,凡完全沒有所受之處,那裡還能有“我是這個”[之想]嗎?’”“不能,尊者。”“所以,阿難,由此便不堪把‘受確實不是我的自我,我的自我是無所感受的’這樣觀見。”

124. ‘‘Tatrānanda, yo so evamāha – ‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti, so evamassa vacanīyo – ‘yattha panāvuso, sabbaso vedayitaṃ natthi api nu kho, tattha ‘‘ayamahamasmī’’ti siyā’’’ti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṃvedano me attā’ti samanupassituṃ.
125PTS 2.68緬 2.58已對照

“阿難,其中,凡這樣說‘受確實不是我的自我,我的自我也不是無所感受的,我的自我在感受,我的自我實是有受之法’者,應當這樣對他說:‘賢友,假如諸受完全地、徹底地、無餘地滅盡了,在受完全不存在、由受之滅時,那裡還能有“我是這個”[之想]嗎?’”“不能,尊者。”“所以,阿難,由此便不堪把‘受確實不是我的自我,我的自我也不是無所感受的,我的自我在感受,我的自我實是有受之法’這樣觀見。”

125. ‘‘Tatrānanda, yo so evamāha – ‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti. So evamassa vacanīyo – vedanā ca hi, āvuso, sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ aparisesā nirujjheyyuṃ. Sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho tattha ‘ayamahamasmī’ti siyā’’ti? ‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tasmātihānanda, etena petaṃ nakkhamati – ‘‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṃvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassituṃ.
126已對照

“阿難,當比丘既不觀見受為自我,也不觀見無所感受者為自我,也不觀見‘我的自我在感受,我的自我實是有受之法’時——他這樣不觀見,便不執取世間的任何東西;不執取則不戰慄(paritassati),不戰慄則唯自內般涅槃,他了知:‘生已盡,梵行已立,應作已作,再無後有。’阿難,對於這樣心得解脫的比丘,若有人這樣說——‘如來死後存在,這是他的見’,這是不合宜的;‘如來死後不存在,這是他的見’,這是不合宜的;‘如來死後亦存在亦不存在,這是他的見’,這是不合宜的;‘如來死後非存在非不存在,這是他的見’,這是不合宜的。這是什麼緣故呢?阿難,凡增語之所及、增語之路之所及,詞說之所及、詞說之路之所及,施設之所及、施設之路之所及,慧之所及、慧之行境之所及,輪轉之所及、[輪轉]轉起之所及——比丘以證智從彼解脫;說以證智從彼解脫的比丘‘不知不見,這是他的見’,這是不合宜的。”

126. ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassati, nopi appaṭisaṃvedanaṃ attānaṃ samanupassati, nopi ‘attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassati. So evaṃ na samanupassanto na ca kiñci loke upādiyati, anupādiyaṃ na paritassati, aparitassaṃ [aparitassanaṃ (ka.)] paccattaññeva parinibbāyati, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānāti. Evaṃ vimuttacittaṃ kho, ānanda, bhikkhuṃ yo evaṃ vadeyya – ‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa [iti sā (aṭṭhakathāyaṃ pāṭhantaraṃ)] diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. ‘Neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ. Taṃ kissa hetu? Yāvatā, ānanda, adhivacanaṃ yāvatā adhivacanapatho, yāvatā nirutti yāvatā niruttipatho, yāvatā paññatti yāvatā paññattipatho, yāvatā paññā yāvatā paññāvacaraṃ, yāvatā vaṭṭaṃ [yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati (ka. sī.)], yāvatā vaṭṭati [yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati (ka. sī.)], tadabhiññāvimutto bhikkhu, tadabhiññāvimuttaṃ bhikkhuṃ ‘na jānāti na passati itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṃ.
Satta viññāṇaṭṭhiti
127PTS 2.69緬 2.59已對照

“阿難,有七識住、二處。哪七種呢?阿難,有眾生身有種種、想有種種,譬如人、一部分諸天、一部分墮處者(vinipātika)——這是第一識住。阿難,有眾生身有種種而想同一,譬如最初生起的梵身天(brahmakāyika)諸天——這是第二識住。阿難,有眾生身同一而想有種種,譬如光音天(Ābhassara)諸天——這是第三識住。阿難,有眾生身同一、想亦同一,譬如遍淨天(Subhakiṇha)諸天——這是第四識住。阿難,有眾生完全超越色想,有對想(paṭighasaññā)滅沒,不作意種種想,[知]‘虛空是無邊的’,到達空無邊處(ākāsānañcāyatana)——這是第五識住。阿難,有眾生完全超越空無邊處,[知]‘識是無邊的’,到達識無邊處(viññāṇañcāyatana)——這是第六識住。阿難,有眾生完全超越識無邊處,[知]‘什麼都沒有’,到達無所有處(ākiñcaññāyatana)——這是第七識住。[二處即:]無想眾生處(asaññasattāyatana),以及非想非非想處(nevasaññānāsaññāyatana)這第二[處]。”

127. ‘‘Satta kho, ānanda [satta kho imā ānanda (ka. sī. syā.)], viññāṇaṭṭhitiyo, dve āyatanāni. Katamā satta? Santānanda, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā, ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Ayaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṃ dutiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā. Ayaṃ tatiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā. Ayaṃ catutthī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṃ pañcamī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanūpagā. Ayaṃ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti. Santānanda, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā. Ayaṃ sattamī viññāṇaṭṭhiti. Asaññasattāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatanameva dutiyaṃ.
128PTS 2.70已對照

“阿難,其中,這第一識住是身有種種、想有種種,譬如人、一部分諸天、一部分墮處者。阿難,若有人了知它,也了知它的集起,也了知它的滅沒,也了知它的味著,也了知它的過患,也了知它的出離——他還適合歡喜它嗎?”“不能,尊者。”……乃至……“阿難,其中,這無想眾生處——阿難,若有人了知它,也了知它的集起,也了知它的滅沒,也了知它的味著,也了知它的過患,也了知它的出離——他還適合歡喜它嗎?”“不能,尊者。”“阿難,其中,這非想非非想處——阿難,若有人了知它,也了知它的集起,也了知它的滅沒,也了知它的味著,也了知它的過患,也了知它的出離——他還適合歡喜它嗎?”“不能,尊者。”“阿難,當比丘如實了知這七識住與這二處的集起、滅沒、味著、過患與出離之後,以不執取而解脫——阿難,這樣的比丘就稱為慧解脫者(paññāvimutta)。”

128. ‘‘Tatrānanda, yāyaṃ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā, ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassā ca samudayaṃ pajānāti, tassā ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassā ca assādaṃ pajānāti, tassā ca ādīnavaṃ pajānāti, tassā ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’…pe… ‘‘tatrānanda, yamidaṃ asaññasattāyatanaṃ. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassa ca samudayaṃ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassa ca assādaṃ pajānāti, tassa ca ādīnavaṃ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. ‘‘Tatrānanda, yamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Yo nu kho, ānanda, tañca pajānāti, tassa ca samudayaṃ pajānāti, tassa ca atthaṅgamaṃ pajānāti, tassa ca assādaṃ pajānāti, tassa ca ādīnavaṃ pajānāti, tassa ca nissaraṇaṃ pajānāti, kallaṃ nu tena tadabhinanditu’’nti? ‘‘No hetaṃ, bhante’’. Yato kho, ānanda, bhikkhu imāsañca sattannaṃ viññāṇaṭṭhitīnaṃ imesañca dvinnaṃ āyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādā vimutto hoti, ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu paññāvimutto.
Aṭṭha vimokkhā
129PTS 2.71緬 2.60已對照

“阿難,有這八解脫。哪八種呢?有色者見諸色——這是第一解脫。內無色想者見外諸色——這是第二解脫。唯勝解為‘淨’——這是第三解脫。完全超越色想,有對想滅沒,不作意種種想,[知]‘虛空是無邊的’,成就並住於空無邊處——這是第四解脫。完全超越空無邊處,[知]‘識是無邊的’,成就並住於識無邊處——這是第五解脫。完全超越識無邊處,[知]‘什麼都沒有’,成就並住於無所有處——這是第六解脫。完全超越無所有處,成就並住於非想非非想處——這是第七解脫。完全超越非想非非想處,成就並住於想受滅(saññāvedayitanirodha)——這是第八解脫。阿難,這就是八解脫。”

129. ‘‘Aṭṭha kho ime, ānanda, vimokkhā. Katame aṭṭha? Rūpī rūpāni passati ayaṃ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati, ayaṃ dutiyo vimokkho. Subhanteva adhimutto hoti, ayaṃ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ chaṭṭho vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma ‘nevasaññānāsaññā’yatanaṃ upasampajja viharati, ayaṃ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati, ayaṃ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho, ānanda, aṭṭha vimokkhā.
130已對照

“阿難,當比丘順次入這八解脫,也逆次入,也順逆次入,隨其所欲之處、隨其所欲之[解脫]、隨其所欲之久,能入定也能出定;並且以諸漏(āsava)的滅盡,就在現法中自己以證智證知無漏的心解脫(cetovimutti)、慧解脫(paññāvimutti),成就並住——阿難,這樣的比丘就稱為俱分解脫者(ubhatobhāgavimutta)。阿難,比這俱分解脫更上、更殊勝的其他俱分解脫,是沒有的。” 世尊說了這[經]。具壽阿難滿意、歡喜世尊之所說。 《大緣經》第二,終。

130. ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjati, paṭilomampi samāpajjati, anulomapaṭilomampi samāpajjati, yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Āsavānañca khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, ayaṃ vuccatānanda, bhikkhu ubhatobhāgavimutto. Imāya ca ānanda ubhatobhāgavimuttiyā aññā ubhatobhāgavimutti uttaritarā vā paṇītatarā vā natthī’’ti. Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti.
Mahānidānasuttaṃ niṭṭhitaṃ dutiyaṃ.