快乐巴利palinanda.cc

清净道论·地遍的解说 Pathavīkasiṇaniddeso

本经目录四、地遍的解说不相宜的寺相宜的寺小障碍修习的作法七适宜十种安止善巧令[心]趋向相初禅论离五支等三种善久住的成就相的增长之法五自在论第二禅论第三禅论「他住于舍」一语的全部义释,终。第四禅论五种法禅论如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,于定的修习之部,名为〈地遍的解说〉的第四章[终]。

已对照

四、地遍的解说

4. Pathavīkasiṇaniddeso
51缅 1.115已对照

五十一、现在,在所说的「舍弃不相宜于定之修习的寺,住在相宜的寺中」这里:首先,凡与阿阇梨同住一寺而感到安适的人,他应就住在那里净化业处。若在那里不安适,那么凡在一俱卢舍、或半由旬、或甚至一由旬之处有另一座适宜的寺,应住在那里。因为这样,当业处在某一处生起疑惑或失念时,他便能一早在寺里作完义务,在途中乞食,饭食之事一结束就前往阿阇梨的住处,当天在阿阇梨跟前净化业处,第二天礼敬阿阇梨后出发,在途中乞食,不疲倦地回到自己的住处。而凡在一由旬之内也得不到安适住处的人,他应断除业处中一切结节之处,把业处作得极清净、唯系于转向,然后即使去到远处,也应舍弃不相宜于定之修习的寺,住在相宜的寺中。

51. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘samādhibhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre viharantenā’’ti ettha yassa tāvācariyena saddhiṃ ekavihāre vasato phāsu hoti, tena tattheva kammaṭṭhānaṃ parisodhentena vasitabbaṃ. Sace tattha phāsu na hoti, yo añño gāvute vā aḍḍhayojane vā yojanamattepi vā sappāyo vihāro hoti, tattha vasitabbaṃ. Evañhi sati kammaṭṭhānassa kismiñcideva ṭhāne sandehe vā satisammose vā jāte kālasseva vihāre vattaṃ katvā antarāmagge piṇḍāya caritvā bhattakiccapariyosāneyeva ācariyassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃdivasamācariyassa santike kammaṭṭhānaṃ sodhetvā dutiyadivase ācariyaṃ vanditvā nikkhamitvā antarāmagge piṇḍāya caritvā akilamantoyeva attano vasanaṭṭhānaṃ āgantuṃ sakkhissati. Yo pana yojanappamāṇepi phāsukaṭṭhānaṃ na labhati, tena kammaṭṭhāne sabbaṃ gaṇṭhiṭṭhānaṃ chinditvā suvisuddhaṃ āvajjanapaṭibaddhaṃ kammaṭṭhānaṃ katvā dūrampi gantvā samādhibhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre vihātabbaṃ.
已对照

不相宜的寺

Ananurūpavihāro
52缅 1.116已对照

五十二、此中,所谓「不相宜的」,即具有十八种过失中任何一种的[寺]。此中,这是十八种过失:大、新、破旧、近路、池、叶、花、果、为人所希求、近城、近柴、近田、有不相宜的人、近港口、近边地、近国界、不适宜、不得善友——具有这十八种过失中任何一种过失的,名为「不相宜的」,不应住在那里。

为什么呢?首先,在大的寺里,许多意欲各异的[比丘]聚集,他们由于彼此对立而不作义务,菩提树庭院等未被打扫,饮用水、洗用水未被备好。此中,这[比丘]想「我要到行处村去乞食」,拿着钵与衣出去,若见到义务未作或水瓶空着,那么他就必须作义务,必须备好饮用水;不作,便因违犯义务而犯恶作;作,则时间过去,太晚进[村],乞食已结束,什么也得不到。即使去宴默,也被沙弥与年少比丘的高声及僧团羯磨所扰乱。而凡一切义务都已作好,其余的扰攘也没有的[寺],在这样的大的寺里也可以住。

在新的寺里,新营造多,[人们]抱怨不作[营造]的人。而在那里,若比丘们这样说:「具寿可随意作沙门法,我们来作新营造」,在这样的[寺]可以住。

而在破旧的寺里,须修缮的多;[人们]甚至抱怨连自己的坐卧处也不修缮的人;而修缮者,业处便退失。

在近路的寺、即大路旁的寺里,客[比丘]们日夜聚集;对非时来到的人,须把自己的坐卧处给[他们],自己住在树下或石面上;第二天也同样——如是业处便没有机会。而凡没有这样的客[比丘]拥挤之处,可以住在那里。

所谓「池(soṇḍī)」,即是石[砌的]莲池,许多人为了饮水而聚集到那里;城中住者的出入王家的长老们的内住弟子们为了染[衣]之事而来,他们问起器皿、木材、木槽等,须指示「在某某处」——如是一直都在忙碌。

凡有种种菜叶之处,在那里,即使他取了业处坐着度日间,采菜女们也在近旁唱着歌采叶,以不相宜之声的冲撞而造成业处的障碍。

而凡有种种花鬘丛开得茂盛之处,在那里也有同样的灾扰。

凡有芒果、阎浮果、波罗蜜果等种种果实之处,在那里,想要果实的人们来索取;不给,便发怒,或强行拿取;傍晚时,在寺中经行的[比丘]见到他们,说「优婆塞们,你们为什么这样做?」他们便随意辱骂,甚至设法令他不得住下。

而在为人所希求的、被尊为岩窟[胜地]的、如南山、象腹[山崖](Hatthikucchi)、支提山(Cetiyagiri)、质多罗山(Cittalapabbata)那样的寺里住着的[比丘],人们推崇「这是阿罗汉」,想要礼敬而从四周聚集来,因此他不安适。而那[寺]对他适宜的人,应白天去别处,夜里住[在那里]。

在近城的[寺]里,不相宜的所缘现于境;汲水婢女们也以水瓶擦撞着走过,不退到[路旁]让路;有权势的人们也在寺中围起帷幕而坐。

而在近柴的[寺]里,凡有薪柴与适于作器具材料的树木之处,在那里拾柴女们犹如前述的采菜女、采花女一般造成不安适。寺里有树,人们[想]「我们砍了它们来盖房子」,便来砍伐。若[比丘]傍晚从精勤堂出来,在寺中经行,见到他们,说「优婆塞们,你们为什么这样做?」他们便随意辱骂,甚至设法令他不得住下。

而凡近田、四周为田地所环绕的[寺],在那里,人们就在寺中作打谷场打谷,睡在门廊,还造成许多别的不安适。又凡有僧团大受用[之田]的[寺],园民们扣留[在家]人家的牛,阻止[他们]轮流用水;人们拿着稻穗给僧团看:「你们看看你们的园民所做的!」由于这样那样的缘故,须前往国王与王的大臣们的门前——这也包括在近田之中。

「有不相宜的人(visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitā)」者:凡互不相宜而结怨的比丘们所住之处,他们争吵时,被[这比丘]劝阻「尊者们,请不要这样做」,便会说:「自从这个粪扫衣者来了以后,我们就完了。」

凡近水港或陆港的[寺],在那里,乘船与随商队而来的人们不断地[说]「给[我们]地方,给饮水,给盐」,纠缠而造成不安适。

而在近边地的[寺],人们对佛等无净信。

在近国界的[寺],有来自国王的怖畏。因为一位国王[认为]「[那地方]不在我的统辖下」而攻击那地方,另一位也[认为]「不在我的统辖下」[而攻击]。此中,这比丘有时游行于这位国王的领土,有时于那位的。于是[人们]以为「这是密探」,使他遭到不幸与灾祸。

「不适宜(asappāyatā)」者:即由于不相宜的色等所缘的往来聚集,或由于被非人所占据,[而]不适宜。此中有这样一件事——相传有一位长老住在林野中。那时,一个夜叉女站在[他的]叶屋门口唱歌。他出来站在门口,她便去到经行道的尽头唱歌。长老去到经行道的尽头,她便站在百人[深]的悬崖[边]唱歌。长老回转。于是她急速过来抓住他,说:「尊者,被我吃掉的像您这样的,不止一两个。」

「不得善友(kalyāṇamittānaṃ alābho)」者:凡不能得到阿阇梨或等同阿阇梨者、戒师或等同戒师者这样的善友之处,在那里,那不得善友正是大过失。如是应知:具有这十八种过失中任何一种的,是「不相宜的」。这也已在诸义注中说过——

「大住处、新住处、破旧住处,以及路旁住处;

有池、有叶与有花,有果,以及众所希求者。

近城、近柴、近田,有不相宜者、近港口;

边地、国界、不适宜,不得善友之处。

这十八处,智者如是了知已,

当远远避开,犹如[避开]有危险的道路。」

52. Tattha ananurūpo nāma aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgato. Tatrime aṭṭhārasa dosā – mahattaṃ, navattaṃ, jiṇṇattaṃ, panthanissitattaṃ, soṇḍī, paṇṇaṃ, pupphaṃ, phalaṃ, patthanīyatā, nagarasannissitatā, dārusannissitatā, khettasannissitatā, visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitā, paṭṭanasannissitatā, paccantasannissitatā, rajjasīmasannissitatā, asappāyatā, kalyāṇamittānaṃ alābhoti imesaṃ aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena dosena samannāgato ananurūpo nāma. Na tattha vihātabbaṃ.
Kasmā? Mahāvihāre tāva bahū nānāchandā sannipatanti, te aññamaññaṃ paṭiviruddhatāya vattaṃ na karonti. Bodhiyaṅgaṇādīni asammaṭṭhāneva honti. Anupaṭṭhāpitaṃ pānīyaṃ paribhojanīyaṃ. Tatrāyaṃ gocaragāme piṇḍāya carissāmīti pattacīvaramādāya nikkhanto sace passati vattaṃ vā akataṃ pānīyaghaṭaṃ vā rittaṃ, athānena vattaṃ kātabbaṃ hoti, pānīyaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ. Akaronto vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati. Karontassa kālo atikkamati, atidivā paviṭṭho niṭṭhitāya bhikkhāya kiñci na labhati. Paṭisallānagatopi sāmaṇeradaharabhikkhūnaṃ uccāsaddena saṅghakammehi ca vikkhipati. Yattha pana sabbaṃ vattaṃ katameva hoti, avasesāpi ca saṅghaṭṭanā natthi. Evarūpe mahāvihārepi vihātabbaṃ.
Navavihāre bahu navakammaṃ hoti, akarontaṃ ujjhāyanti. Yattha pana bhikkhū evaṃ vadanti ‘‘āyasmā yathāsukhaṃ samaṇadhammaṃ karotu, mayaṃ navakammaṃ karissāmā’’ti evarūpe vihātabbaṃ.
Jiṇṇavihāre pana bahu paṭijaggitabbaṃ hoti, antamaso attano senāsanamattampi appaṭijaggantaṃ ujjhāyanti, paṭijaggantassa kammaṭṭhānaṃ parihāyati.
Panthanissite mahāpathavihāre rattindivaṃ āgantukā sannipatanti. Vikāle āgatānaṃ attano senāsanaṃ datvā rukkhamūle vā pāsāṇapiṭṭhe vā vasitabbaṃ hoti. Punadivasepi evamevāti kammaṭṭhānassa okāso na hoti. Yattha pana evarūpo āgantukasambādho na hoti, tattha vihātabbaṃ.
Soṇḍī nāma pāsāṇapokkharaṇī hoti, tattha pānīyatthaṃ mahājano samosarati, nagaravāsīnaṃ rājakulūpakattherānaṃ antevāsikā rajanakammatthāya āgacchanti, tesaṃ bhājanadārudoṇikādīni pucchantānaṃ asuke ca asuke ca ṭhāneti dassetabbāni honti, evaṃ sabbakālampi niccabyāvaṭo hoti.
Yattha nānāvidhaṃ sākapaṇṇaṃ hoti, tatthassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā divāvihāraṃ nisinnassāpi santike sākahārikā gāyamānā paṇṇaṃ uccinantiyo visabhāgasaddasaṅghaṭṭanena kammaṭṭhānantarāyaṃ karonti.
Yattha pana nānāvidhā mālāgacchā supupphitā honti, tatrāpi tādisoyeva upaddavo.
Yattha nānāvidhaṃ ambajambupanasādiphalaṃ hoti, tattha phalatthikā āgantvā yācanti, adentassa kujjhanti, balakkārena vā gaṇhanti, sāyanhasamaye vihāramajjhe caṅkamantena te disvā ‘‘kiṃ upāsakā evaṃ karothā’’ti vuttā yathāruci akkosanti. Avāsāyapissa parakkamanti.
Patthanīye pana leṇasammate dakkhiṇagirihatthikucchicetiyagiricittalapabbatasadise vihāre viharantaṃ ayamarahāti sambhāvetvā vanditukāmā manussā samantā osaranti, tenassa na phāsu hoti, yassa pana taṃ sappāyaṃ hoti, tena divā aññatra gantvā rattiṃ vasitabbaṃ.
Nagarasannissite visabhāgārammaṇāni āpāthamāgacchanti, kumbhadāsiyopi ghaṭehi nighaṃsantiyo gacchanti, okkamitvā maggaṃ na denti, issaramanussāpi vihāramajjhe sāṇiṃ parikkhipitvā nisīdanti.
Dārusannissaye pana yattha kaṭṭhāni ca dabbupakaraṇarukkhā ca santi, tattha kaṭṭhahārikā pubbe vuttasākapupphahārikā viya aphāsuṃ karonti, vihāre rukkhā santi, te chinditvā gharāni karissāmāti manussā āgantvā chindanti. Sace sāyanhasamayaṃ padhānagharā nikkhamitvā vihāramajjhe caṅkamanto te disvā ‘‘kiṃ upāsakā evaṃ karothā’’ti vadati, yathāruci akkosanti, avāsāyapissa parakkamanti.
Yo pana khettasannissito hoti samantā khettehi parivārito, tattha manussā vihāramajjheyeva khalaṃ katvā dhaññaṃ maddanti, pamukhesu sayanti, aññampi bahuṃ aphāsuṃ karonti. Yatrāpi mahāsaṅghabhogo hoti, ārāmikā kulānaṃ gāvo rundhanti, udakavāraṃ paṭisedhenti, manussā vīhisīsaṃ gahetvā ‘‘passatha tumhākaṃ ārāmikānaṃ kamma’’nti saṅghassa dassenti. Tena tena kāraṇena rājarājamahāmattānaṃ gharadvāraṃ gantabbaṃ hoti, ayampi khettasannissiteneva saṅgahito.
Visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitāti yattha aññamaññaṃ visabhāgaverī bhikkhū viharanti, ye kalahaṃ karontā mā, bhante, evaṃ karothāti vāriyamānā etassa paṃsukūlikassa āgatakālato paṭṭhāya naṭṭhāmhāti vattāro bhavanti.
Yopi udakapaṭṭanaṃ vā thalapaṭṭanaṃ vā nissito hoti, tattha abhiṇhaṃ nāvāhi ca satthehi ca āgatamanussā okāsaṃ detha, pānīyaṃ detha, loṇaṃ dethāti ghaṭṭayantā aphāsuṃ karonti.
Paccantasannissite pana manussā buddhādīsu appasannā honti.
Rajjasīmasannissite rājabhayaṃ hoti. Tañhi padesaṃ eko rājā na mayhaṃ vase vattatīti paharati, itaropi na mayhaṃ vase vattatīti. Tatrāyaṃ bhikkhu kadāci imassa rañño vijite vicarati, kadāci etassa. Atha naṃ ‘‘carapuriso aya’’nti maññamānā anayabyasanaṃ pāpenti.
Asappāyatāti visabhāgarūpādiārammaṇasamosaraṇena vā amanussapariggahitatāya vā asappāyatā. Tatridaṃ vatthu. Eko kira thero araññe vasati. Athassa ekā yakkhinī paṇṇasāladvāre ṭhatvā gāyi. So nikkhamitvā dvāre aṭṭhāsi, sā gantvā caṅkamanasīse gāyi. Thero caṅkamanasīsaṃ agamāsi. Sā sataporise papāte ṭhatvā gāyi. Thero paṭinivatti. Atha naṃ sā vegenāgantvā gahetvā ‘‘mayā, bhante, na eko na dve tumhādisā khāditā’’ti āha.
Kalyāṇamittānaṃ alābhoti yattha na sakkā hoti ācariyaṃ vā ācariyasamaṃ vā upajjhāyaṃ vā upajjhāyasamaṃ vā kalyāṇamittaṃ laddhuṃ. Tattha so kalyāṇamittānaṃ alābho mahādosoyevāti imesaṃ aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgato ananurūpoti veditabbo. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāsu –
Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ;
Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca.
Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ;
Paccantasīmāsappāyaṃ, yattha mitto na labbhati.
Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito;
Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathāti.
已对照

相宜的寺

Anurūpavihāro
53缅 1.119已对照

五十三、而凡具足离行处村不太远、不太近等五支的,这名为「相宜的」。因为这已由世尊说过:「诸比丘,怎样的坐卧处是具足五支的呢?诸比丘,于此,坐卧处不太远、不太近、来往方便,昼少杂扰、夜少声响、少喧嚣,少虻、蚊、风、日、爬虫之触。而住在那坐卧处者,不费力便得衣、团食、坐卧处、病缘药资具。而在那坐卧处住着多闻、通晓阿含、持法、持律、持论母的长老比丘;他时时前往[他们那里]请问、发问:『尊者,这是怎样?这是什么义?』那些具寿便为他开显未开显的,明了未明了的,并于种种可疑之处除遣其疑。诸比丘,坐卧处就是这样具足五支的。」(《增支部》10.11)

53. Yo pana gocaragāmato nātidūranāccāsannatādīhi pañcahaṅgehi samannāgato, ayaṃ anurūpo nāma. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa appakasireneva uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā. Tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ imassa ko attho’ti, tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhaṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11).
已对照

这是在「舍弃不相宜于定之修习的寺,住在相宜的寺中」这里的详说。

Ayaṃ ‘‘samādhibhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre viharantenā’’ti ettha vitthāro.
已对照

小障碍

Khuddakapalibodhā
54已对照

五十四、「作小障碍的断除(khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā)」者:如是住在适当的寺中的人,凡他所有的那些小障碍,也应断除。即:长的头发、指甲、体毛应剪除;对破旧的衣,应作加固或缝补;或者,污秽的[衣]应染;若钵上有垢,应烧钵;床座等应清理。这是在「作小障碍的断除」这里的详说。

54. Khuddakapalibodhupacchedaṃ katvāti evaṃ patirūpe vihāre viharantena yepissa te honti khuddakapalibodhā, tepi upacchinditabbā. Seyyathidaṃ, dīghāni kesanakhalomāni chinditabbāni. Jiṇṇacīvaresu daḷhīkammaṃ vā tunnakammaṃ vā kātabbaṃ. Kiliṭṭhāni vā rajitabbāni. Sace patte malaṃ hoti, patto pacitabbo. Mañcapīṭhādīni sodhetabbānīti. ‘‘Ayaṃ khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā’’ti ettha vitthāro.
已对照

修习的作法

Bhāvanāvidhānaṃ
55已对照

五十五、现在,在「不废弛一切修习的作法而修习(sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena bhāvetabbo)」这里,这是以地遍为首、依一切业处而作的详说。

55. Idāni sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena bhāvetabboti ettha ayaṃ pathavīkasiṇaṃ ādiṃ katvā sabbakammaṭṭhānavasena vitthārakathā hoti.
缅 1.120已对照

因为如是已断除小障碍的比丘,应在食后从乞食回来,除去食后困顿,在远离[人众]的处所安乐地坐下,于已作的或未作的地上取相。因为这已被说过——

Evaṃ upacchinnakhuddakapalibodhena hi bhikkhunā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena bhattasammadaṃ paṭivinodetvā pavivitte okāse sukhanisinnena katāya vā akatāya vā pathaviyā nimittaṃ gaṇhitabbaṃ. Vuttañhetaṃ –
已对照

「修学地遍者,于地上取相——于已作的或未作的、有边限的而非无边限的、有端的而非无端的、有周缘的而非无周缘的、有界限的而非无界限的、如簸箕大或如盘子大的[地上]。他把那相善加取持,善加审度,善加辨定。他把那相善加取持、善加审度、善加辨定之后,见功德利益,作宝想,生起恭敬,爱乐着,把心系于那所缘:『必定由此行道,我将从老死中解脱。』他已离诸欲……乃至……成就并住于初禅。」

‘‘Pathavīkasiṇaṃ uggaṇhanto pathaviyaṃ nimittaṃ gaṇhāti kate vā akate vā sāntake, no anantake, sakoṭiye, no akoṭiye, savaṭṭume, no avaṭṭume, sapariyante, no apariyante, suppamatte vā sarāvamatte vā. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ karoti, sūpadhāritaṃ upadhāreti, suvavatthitaṃ vavatthapeti. So taṃ nimittaṃ suggahitaṃ katvā sūpadhāritaṃ upadhāretvā suvavatthitaṃ vavatthapetvā ānisaṃsadassāvī ratanasaññī hutvā cittīkāraṃ upaṭṭhapetvā sampiyāyamāno tasmiṃ ārammaṇe cittaṃ upanibandhati ‘addhā imāya paṭipadāya jarāmaraṇamhā muccissāmī’ti. So vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti.
已对照

此中,凡在过去世也曾于[佛陀的]教法中或以仙人出家而出家、于地遍中曾生起四种法、五种法之禅者,对这样有福、具足亲依止(upanissaya)的人,在未作的地上——耕过的地方或打谷场上——相便生起,犹如末罗迦长老(Mallakatthera)。相传,那位具寿观看耕过的地方时,与那地方同样大小的相便生起了。他增长那[相],生起五种法之禅,以禅为近因而建立观,证得了阿罗汉果。

Tattha yena atītabhavepi sāsane vā isipabbajjāya vā pabbajitvā pathavīkasiṇe catukkapañcakajjhānāni nibbattitapubbāni, evarūpassa puññavato upanissayasampannassa akatāya pathaviyā kasitaṭṭhāne vā khalamaṇḍale vā nimittaṃ uppajjati, mallakattherassa viya. Tassa kirāyasmato kasitaṭṭhānaṃ olokentassa taṃṭhānappamāṇameva nimittaṃ udapādi. So taṃ vaḍḍhetvā pañcakajjhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇi.
缅 1.121已对照

而凡如是未曾有过[宿世]修习者,他应不错失在阿阇梨处所学取的业处作法,避开四种遍的过失而作遍。因为依青、黄、赤、白的混杂,有四种地遍的过失。所以不应取青等颜色的泥,而应以如恒河(Gaṅgā)水流中的泥一般的、晨曦色的泥作遍。而它不应作在寺的中央、沙弥等往来之处,而应在寺的边缘、隐蔽之处,于山崖下或叶屋中,作成可移动的或固定于该处的。其中,可移动的,应在四根木棍上绑上破布、皮革或草席,在那上面以除去了草、根、砂砾、碎瓦并善加揉捏的泥,涂成所说大小的圆形而作。遍作(parikamma)之时,应把它铺在地上来看。固定于该处的,应在地上以莲蓬的形状打入木桩,用藤蔓编结而作。若那泥不够,应在下面放入别的[泥],在上面以善加清净的晨曦色的泥,作成一搩手又四指宽的圆形。因为正是就这个大小而说「如簸箕大或如盘子大」;而「有边限的而非无边限的」等,是为了它的界限而说的。

Yo panevaṃ akatādhikāro hoti, tena ācariyasantike uggahitakammaṭṭhānavidhānaṃ avirādhetvā cattāro kasiṇadose pariharantena kasiṇaṃ kātabbaṃ. Nīlapītalohitaodātasambhedavasena hi cattāro pathavīkasiṇadosā. Tasmā nīlādivaṇṇaṃ mattikaṃ aggahetvā gaṅgāvahe mattikāsadisāya aruṇavaṇṇāya mattikāya kasiṇaṃ kātabbaṃ. Tañca kho vihāramajjhe sāmaṇerādīnaṃ sañcaraṇaṭṭhāne na kātabbaṃ. Vihārapaccante pana paṭicchannaṭṭhāne pabbhāre vā paṇṇasālāya vā saṃhārimaṃ vā tatraṭṭhakaṃ vā kātabbaṃ. Tatra saṃhārimaṃ catūsu daṇḍakesu pilotikaṃ vā cammaṃ vā kaṭasārakaṃ vā bandhitvā tattha apanītatiṇamūlasakkharakathalikāya sumadditāya mattikāya vuttappamāṇaṃ vaṭṭaṃ limpetvā kātabbaṃ. Taṃ parikammakāle bhūmiyaṃ attharitvā oloketabbaṃ. Tatraṭṭhakaṃ bhūmiyaṃ padumakaṇṇikākārena khāṇuke ākoṭetvā vallīhi vinandhitvā kātabbaṃ. Yadi sā mattikā nappahoti, adho aññaṃ pakkhipitvā uparibhāge suparisodhitāya aruṇavaṇṇāya mattikāya vidatthicaturaṅgulavitthāraṃ vaṭṭaṃ kātabbaṃ. Etadeva hi pamāṇaṃ sandhāya ‘‘suppamattaṃ vā sarāvamattaṃ vā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sāntake no anantake’’tiādi panassa paricchedatthāya vuttaṃ.
56已对照

五十六、所以,如是作出所说大小的界限之后——木抹子会生起不相合的颜色,所以不取那[木抹子],而以石抹子磨,使[表面]平坦如鼓面;打扫那地方,沐浴回来,在距遍的圆盘两肘半之处,坐在已敷设的、脚高一搩手又四指、善加铺设的椅子上。因为坐得比那更远,遍便不现起;更近,则遍的过失显现。坐得更高,须俯颈来看;更低,膝盖疼痛。所以应依所说的方法坐下,以「诸欲少味」等方法省察诸欲中的过患,对作为诸欲之出离(nissaraṇa)、作为超越一切苦之方便的出离(nekkhamma)生起渴望,以随念佛、法、僧的功德而生起喜与愉悦,[想]:「这就是一切佛、独觉佛、圣弟子所行的出离之行道。」对行道生起尊重,[想]:「必定由此行道,我将成为远离之乐味的分享者。」生起热忱,以平均的方式张开眼睛,取相而修习。

56. Tasmā evaṃ vuttappamāṇaparicchedaṃ katvā rukkhapāṇikā visabhāgavaṇṇaṃ samuṭṭhapeti. Tasmā taṃ aggahetvā pāsāṇapāṇikāya ghaṃsetvā samaṃ bherītalasadisaṃ katvā taṃ ṭhānaṃ sammajjitvā nhatvā āgantvā kasiṇamaṇḍalato aḍḍhateyyahatthantare padese paññatte vidatthicaturaṅgulapādake suatthate pīṭhe nisīditabbaṃ. Tato dūratare nisinnassa hi kasiṇaṃ na upaṭṭhāti, āsannatare kasiṇadosā paññāyanti. Uccatare nisinnena gīvaṃ onamitvā oloketabbaṃ hoti, nīcatare jaṇṇukāni rujanti. Tasmā vuttanayeneva nisīditvā ‘‘appassādā kāmā’’tiādinā nayena kāmesu ādīnavaṃ paccavekkhitvā kāmanissaraṇe sabbadukkhasamatikkamupāyabhūte nekkhamme jātābhilāsena buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena pītipāmojjaṃ janayitvā ‘‘ayaṃ dāni sā sabbabuddha paccekabuddha ariyasāvakehi paṭipannā nekkhammapaṭipadā’’ti paṭipattiyā sañjātagāravena ‘‘addhā imāya paṭipadāya pavivekasukharasassa bhāgī bhavissāmī’’ti ussāhaṃ janayitvā samena ākārena cakkhūni ummīletvā nimittaṃ gaṇhantena bhāvetabbaṃ.
缅 1.122已对照

因为眼睁得过开者,眼会疲劳,圆盘也过于显明,因此他的相不生起;睁得过微者,圆盘不显明,心也退缩,如此相也不生起。所以应如在镜面上看自己面影者一般,以平均的方式张开眼睛,取相而修习;不应省察颜色,不应作意[地界的]相。然而,不舍颜色,使[颜色]与所依同类,依[地界的]增盛而把心安立于施设法上,而作意。在「地(pathavī)、大地(mahī)、沃土(medinī)、土地(bhūmi)、持财(vasudhā)、持宝(vasundharā)」等地的名称中,凡他所欲的、凡顺于他的想的,便应说那个。然而「地」这个名称正是显明的,所以应唯依显明者,以「地、地」来修习。应时而张眼、时而闭眼而转向。只要取相未生起,便应依这同一方法修习一百次、一千次,甚至更多次。

Atiummīlayato hi cakkhu kilamati, maṇḍalañca ativibhūtaṃ hoti, tenassa nimittaṃ nuppajjati. Atimandaṃ ummīlayato maṇḍalamavibhūtaṃ hoti, cittañca līnaṃ hoti, evampi nimittaṃ nuppajjati. Tasmā ādāsatale mukhanimittadassinā viya samenākārena cakkhūni ummīletvā nimittaṃ gaṇhantena bhāvetabbaṃ, na vaṇṇo paccavekkhitabbo, na lakkhaṇaṃ manasikātabbaṃ. Apica vaṇṇaṃ amuñcitvā nissayasavaṇṇaṃ katvā ussadavasena paṇṇattidhamme cittaṃ paṭṭhapetvā manasi kātabbaṃ. Pathavī mahī, medinī, bhūmi, vasudhā, vasundharātiādīsu pathavīnāmesu yamicchati, yadassa saññānukūlaṃ hoti, taṃ vattabbaṃ. Apica pathavīti etadeva nāmaṃ pākaṭaṃ, tasmā pākaṭavaseneva pathavī pathavīti bhāvetabbaṃ. Kālena ummīletvā kālena nimīletvā āvajjitabbaṃ. Yāva uggahanimittaṃ nuppajjati, tāva kālasatampi kālasahassampi tato bhiyyopi eteneva nayena bhāvetabbaṃ.
57已对照

五十七、他这样修习时,当闭眼而转向者[觉得那相]如张眼之时一般进入[意门的]领域,那时便名为取相(uggahanimitta)已生起。从它生起之时起,便不应坐在那地方,应进入自己的住所,坐在那里修习。为避免洗脚的麻烦,他应有一双单层的鞋与一根拐杖。于是,若他幼嫩的定因某种不适宜的原因而失去,他应穿上鞋、拿着拐杖,到那地方去,取了相回来,安乐地坐下修习,应一再地专注[那相],应令[业处]为思量(takka)所击、为寻(vitakka)所击。他这样做时,诸盖渐次被镇伏,诸烦恼沉寂,心以近行定(upacārasamādhi)而得定,似相(paṭibhāganimitta)生起。

57. Tassevaṃ bhāvayato yadā nimīletvā āvajjantassa ummīlitakāle viya āpāthamāgacchati, tadā uggahanimittaṃ jātaṃ nāma hoti. Tassa jātakālato paṭṭhāya na tasmiṃ ṭhāne nisīditabbaṃ. Attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā tattha nisinnena bhāvetabbaṃ. Pādadhovanapapañcaparihāratthaṃ panassa ekapaṭalikupāhanā ca kattaradaṇḍo ca icchitabbo. Athānena sace taruṇo samādhi kenacideva asappāyakāraṇena nassati, upāhanā āruyha kattaradaṇḍaṃ gahetvā taṃ ṭhānaṃ gantvā nimittaṃ ādāya āgantvā sukhanisinnena bhāvetabbaṃ, punappunaṃ samannāharitabbaṃ, takkāhataṃ vitakkāhataṃ kātabbaṃ. Tassevaṃ karontassa anukkamena nīvaraṇāni vikkhambhanti, kilesā sannisīdanti, upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati, paṭibhāganimittaṃ uppajjati.
已对照

此中,前面的取相与这[似相]的差别是:在取相中,遍的过失显现;似相则如从囊中取出的镜面、如善加洗净的螺贝盘、如从云间出来的月轮、如乌云前的白鹭,犹如破开取相而出一般,比那[取相]清净百倍、千倍而现起。然而它既无颜色,也无形状。因为假如它是这样的,便会是眼所识知的、粗的、可思择的、为三相所印的;但它不是那样的。因为这只是得定者的现起之行相,是想所生的。

Tatrāyaṃ purimassa ca uggahanimittassa imassa ca viseso, uggahanimitte kasiṇadoso paññāyati, paṭibhāganimittaṃ thavikato nihatādāsamaṇḍalaṃ viya sudhotasaṅkhathālaṃ viya valāhakantarā nikkhantacandamaṇḍalaṃ viya meghamukhe balākā viya uggahanimittaṃ padāletvā nikkhantamiva tato sataguṇaṃ sahassaguṇaṃ suparisuddhaṃ hutvā upaṭṭhāti. Tañca kho neva vaṇṇavantaṃ, na saṇṭhānavantaṃ. Yadi hi taṃ īdisaṃ bhaveyya, cakkhuviññeyyaṃ siyā oḷārikaṃ sammasanupagaṃ tilakkhaṇabbhāhataṃ, na panetaṃ tādisaṃ. Kevalañhi samādhilābhino upaṭṭhānākāramattaṃ saññajametanti.
58缅 1.123已对照

五十八、而从它生起之时起,诸盖已确被镇伏,诸烦恼已确沉寂,心已确以近行定而得定。

因为定有两种:近行定与安止定(appanāsamādhi)。心以两种行相得定:或于近行地,或于获得地。此中,于近行地,心由盖的舍断而得定;于获得地,[心]由[禅]支的显现[而得定]。

而两种定的差别是这样:在近行中,[禅]支未生起力量;由于诸支未生起力量,犹如幼小的孩童被扶起站着,一再跌倒在地上,同样,近行生起时,心时而以相为所缘,时而沉入有分。而在安止中,诸支已生起力量;由于它们已生起力量,犹如强壮的人从座位起来,可以站立一整天,同样,安止定生起时,心一旦切断有分的轮次,便可整夜、整日地住立,唯依善速行的次第而转起。

此中,这与近行定一同生起的似相,令它生起是极难的。所以,若他能就在那一次跏趺坐中增长那相而证得安止,那很好;若不能,他便应不放逸地守护那相,犹如[守护]转轮王的胎儿。因为如此——

守护相者,已得的便不会退失;

若无守护,所得的一一失去。

58. Uppannakālato ca panassa paṭṭhāya nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti, kilesā sannisinnāva, upacārasamādhinā cittaṃ samāhitamevāti.
Duvidho hi samādhi upacārasamādhi ca appanāsamādhi ca. Dvīhākārehi cittaṃ samādhiyati upacārabhūmiyaṃ vā paṭilābhabhūmiyaṃ vā. Tattha upacārabhūmiyaṃ nīvaraṇappahānena cittaṃ samāhitaṃ hoti. Paṭilābhabhūmiyaṃ aṅgapātubhāvena.
Dvinnaṃ pana samādhīnaṃ idaṃ nānākāraṇaṃ, upacāre aṅgāni na thāmajātāni honti, aṅgānaṃ athāmajātattā, yathā nāma daharo kumārako ukkhipitvā ṭhapiyamāno punappunaṃ bhūmiyaṃ patati, evameva upacāre uppanne cittaṃ kālena nimittamārammaṇaṃ karoti, kālena bhavaṅgamotarati. Appanāyaṃ pana aṅgāni thāmajātāni honti, tesaṃ thāmajātattā, yathā nāma balavā puriso āsanā vuṭṭhāya divasampi tiṭṭheyya, evameva appanāsamādhimhi uppanne cittaṃ sakiṃ bhavaṅgavāraṃ chinditvā kevalampi rattiṃ kevalampi divasaṃ tiṭṭhati, kusalajavanapaṭipāṭivaseneva pavattatīti.
Tatra yadetaṃ upacārasamādhinā saddhiṃ paṭibhāganimittaṃ uppannaṃ, tassa uppādanaṃ nāma atidukkaraṃ. Tasmā sace teneva pallaṅkena taṃ nimittaṃ vaḍḍhetvā appanaṃ adhigantuṃ sakkoti, sundaraṃ. No ce sakkoti, athānena taṃ nimittaṃ appamattena cakkavattigabbho viya rakkhitabbaṃ. Evañhi –
Nimittaṃ rakkhato laddha-parihāni na vijjati;
Ārakkhamhi asantamhi, laddhaṃ laddhaṃ vinassati.
已对照

七适宜

Sattasappāyā
59已对照

五十九、此中,这是守护的方法——

59. Tatrāyaṃ rakkhaṇavidhi –
已对照

住处、行处、言谈,人、食物、时节,

Āvāso gocaro bhassaṃ, puggalo bhojanaṃ utu;
已对照

以及威仪:这七者之中,应避开不适宜的;

Iriyāpathoti sattete, asappāye vivajjaye.
已对照

应亲近七种适宜的,因为如是行道者,

Sappāye satta sevetha, evañhi paṭipajjato;
已对照

不久之后,有些人便有安止。

Nacireneva kālena, hoti kassaci appanā.
缅 1.124已对照

此中,他住在某住处时,未生的相不生起,或已生的[相]失去,未现起的念不现起,未得定的心不得定,这[住处]是不适宜的。在那里相既生起又坚固,念现起,心得定,犹如住那伽山的精勤者帝须长老(Nāgapabbatavāsīpadhāniyatissatthera)那样,这[住处]是适宜的。所以,若一座寺中有许多住处,应在那里每一处各住三天,在哪里他的心专一,便应住在那里。因为由于住处适宜,住在铜鍱洲(Tambapaṇṇidīpa)小那伽窟(Cūḷanāgaleṇa)的五百位比丘,就在那里取了业处,证得了阿罗汉果。而须陀洹等[圣者],以及在别处证得圣地、在那里证得阿罗汉果者,则无数可计。在质多罗山寺(Cittalapabbatavihāra)等其他[寺]中也是如此。

Tatrassa yasmiṃ āvāse vasantassa anuppannaṃ vā nimittaṃ nuppajjati, uppannaṃ vā vinassati, anupaṭṭhitā ca sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, ayaṃ asappāyo. Yattha nimittaṃ uppajjati ceva thāvarañca hoti, sati upaṭṭhāti, cittaṃ samādhiyati nāgapabbatavāsīpadhāniyatissattherassa viya, ayaṃ sappāyo. Tasmā yasmiṃ vihāre bahū āvāsā honti, tattha ekamekasmiṃ tīṇi tīṇi divasāni vasitvā yatthassa cittaṃ ekaggaṃ hoti, tattha vasitabbaṃ. Āvāsasappāyatāya hi tambapaṇṇidīpamhi cūḷanāgaleṇe vasantā tattheva kammaṭṭhānaṃ gahetvā pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sotāpannādīnaṃ pana aññattha ariyabhūmiṃ patvā tattha arahattappattānañca gaṇanā natthi. Evamaññesupi cittalapabbatavihārādīsu.
已对照

而行处村,凡在坐卧处的北边或南边、不太远、在一俱卢舍半以内、易得丰足之食的,那是适宜的;相反的是不适宜的。

Gocaragāmo pana yo senāsanato uttarena vā dakkhiṇena vā nātidūre diyaḍḍhakosabbhantare hoti sulabhasampannabhikkho, so sappāyo. Viparīto asappāyo.
已对照

「言谈」者:属于三十二种畜生论的是不适宜的,因为它导致他的相消失。依于十论事的是适宜的,那也应适量地说。

Bhassanti dvattiṃsatiracchānakathāpariyāpannaṃ asappāyaṃ, tañhissa nimittantaradhānāya saṃvattati. Dasakathāvatthunissitaṃ sappāyaṃ, tampi mattāya bhāsitabbaṃ.
已对照

人也是:不作畜生论、具足戒等功德的人,依止他,未得定的心便得定,或已得定的心更为坚固,这样的人是适宜的。而多致力于身的强健、作畜生论者是不适宜的。因为他只会令那[心]污浊,如泥水[令]清水[污浊]一般;遇到这样的人,就像住拘吒山(Koṭapabbata)的那位年轻[比丘]一样,连等至也会失去,何况相呢!

Puggalopi atiracchānakathiko sīlādiguṇasampanno, yaṃ nissāya asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā cittaṃ thirataraṃ hoti, evarūpo sappāyo. Kāyadaḷhībahulo pana tiracchānakathiko asappāyo. So hi taṃ kaddamodakamiva acchaṃ udakaṃ malīnameva karoti, tādisañca āgamma koṭapabbatavāsīdaharasseva samāpattipi nassati, pageva nimittaṃ.
已对照

而食物,对某人甜的是适宜的,对某人酸的是适宜的。时节也是,对某人冷的是适宜的,对某人热的是适宜的。所以,受用哪种食物或时节时安适,未得定的心得定,或已得定的[心]更为坚固,那食物与那时节是适宜的;其他的食物与其他的时节是不适宜的。

Bhojanaṃ pana kassaci madhuraṃ, kassaci ambilaṃ sappāyaṃ hoti. Utupi kassaci sīto, kassaci uṇho sappāyo hoti. Tasmā yaṃ bhojanaṃ vā utuṃ vā sevantassa phāsu hoti, asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti, taṃ bhojanaṃ so ca utu sappāyo. Itaraṃ bhojanaṃ itaro ca utu asappāyo.
已对照

于诸威仪中也是,对某人经行是适宜的,对某人卧、立、坐中的某一种[是适宜的]。所以,应如[考察]那住处一般考察三天,在哪种威仪中未得定的心得定,或已得定的[心]更为坚固,那是适宜的;应知其他的是不适宜的。

Iriyāpathesupi kassaci caṅkamo sappāyo hoti, kassaci sayanaṭṭhānanisajjānaṃ aññataro. Tasmā taṃ āvāsaṃ viya tīṇi divasāni upaparikkhitvā yasmiṃ iriyāpathe asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti, so sappāyo. Itaro asappāyoti veditabbo.
缅 1.125已对照

如是,应避开这七种不适宜的,亲近适宜的。因为如是行道、多串习相者,不久之后,有些人便有安止。

Iti imaṃ sattavidhaṃ asappāyaṃ vajjetvā sappāyaṃ sevitabbaṃ. Evaṃ paṭipannassa hi nimittāsevanabahulassa nacireneva kālena hoti kassaci appanā.
已对照

十种安止善巧

Dasavidhaappanākosallaṃ
60已对照

六十、而若有人如是行道也没有[安止],他应成就十种安止善巧(appanākosalla)。此中这是方法:应以十种行相求安止善巧——由使事物明净,由令诸根平等而行,由善巧于相,在应策励心之时策励心,在应抑制心之时抑制心,在应令心欢喜之时令心欢喜,在应旁观心之时旁观心,由远避心不得定之人,由亲近心得定之人,由倾心于此。

60. Yassa pana evampi paṭipajjato na hoti, tena dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ. Tatrāyaṃ nayo, dasāhākārehi appanākosallaṃ icchitabbaṃ, vatthuvisadakiriyato, indriyasamattapaṭipādanato, nimittakusalato, yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti, yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti, yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti, yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati, asamāhitapuggalaparivajjanato, samāhitapuggalasevanato, tadadhimuttatoti.
61已对照

六十一、此中,所谓「使事物明净」,即使内外的事物成为明净。因为当他的发、爪、毛长了,或身体沾满汗垢时,内事便不明净、不清净;而当他的衣破旧、污秽、有臭味,或坐卧处杂乱时,外事便不明净、不清净。而在内外之事不明净时,所生起的心与心所中,智也不清净——犹如依止不清净的灯盏、灯芯与灯油而生起的灯焰之光。以不清净的智思择诸行者,诸行也不显明;勤修业处者,业处也不达到增长、增广、广大。而在内外之事明净时,所生起的心与心所中,智也明净、清净——犹如依止清净的灯盏、灯芯与灯油而生起的灯焰之光。以清净的智思择诸行者,诸行也显明;勤修业处者,业处也达到增长、增广、广大。

61. Tattha vatthuvisadakiriyā nāma ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti, sarīraṃ vā sedamalaggahitaṃ, tadā ajjhattikavatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā panassa cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ hoti, tadā bāhiravatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Ajjhattikabāhire ca vatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi aparisuddhaṃ hoti, aparisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Aparisuddhena ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi avibhūtā honti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ na gacchati. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhaṃ, parisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Parisuddhena ca ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi vibhūtā honti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ gacchati.
62缅 1.126已对照

六十二、所谓「令诸根平等而行」,即令信等诸根成为平等。因为若他的信根强而其余[诸根]钝,那么精进根便不能作策励之事,念根不能作现起之事,定根不能作不散乱之事,慧根不能作照见之事。因此,应以省察法的自性、或以「依什么样的作意而使它变强,便对那[作意]不作意」的方式令它减弱。跋迦利长老(Vakkalitthera)之事在此即是例证。而若精进根强,那么信根便不能作胜解之事,其余[诸根]也不能作各自之事。因此,应以修习轻安等令它减弱。在那[一边],也应举出输那长老(Soṇatthera)之事[为例]。其余[诸根]中也应如是知:当其中一个强时,其余[诸根]便不能胜任自己的事。而此中特别称赞信与慧、以及定与精进的平等。因为信强而慧钝者成为盲信,于不当之处生信;慧强而信钝者偏向诡诈一边,犹如由药所生的病难以医治。二者平等时,才于应当[生信]之处生信。而定强精进钝者,由于定属懈怠一边,懈怠便压过[他];精进强而定钝者,由于精进属掉举一边,掉举便压过[他]。而定若与精进相结合,便不致落入懈怠;精进若与定相结合,便不致落入掉举。因此,应令这二者平等——因为由二者的平等,才有安止。此外,对修定业处者,信强一些也是可以的:这样有信而确信,他将证得安止。而在定与慧之中,对修定业处者,一境性强一些是可以的——这样他才证得安止;对修观业处者,慧强一些是可以的——这样他才证达[诸法之]相的通达。而由二者的平等,也仍有安止。至于念,则在一切[处]都以强为宜。因为念守护心,使它不因偏于掉举一边的信、精进、慧而落入掉举,也不因偏于懈怠一边的定而落入懈怠。因此,念犹如一切菜肴中的盐,又犹如掌一切事务的大臣于国王的一切事务中一样,在一切[处]都是所应求的。因此[义注中]说:「而世尊说念于一切处都是所需的。什么缘故呢?因为心以念为依止,而念以守护为现起;没有念,心的策励与抑制便不成。」

62. Indriyasamattapaṭipādanaṃ nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti, tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabbaṃ. Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ, tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatrāpi soṇattheravatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā. Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño muddhappasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati. Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati. Vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati, tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti. Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati. Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato kosajjapakkhena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati, tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha – ‘‘sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā. Kiṃ kāraṇā? Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī’’ti.
63已对照

六十三、所谓「善巧于相」,即对地遍等心一境性之相,善巧于作出未作出的、善巧于修习已作出的,以及善巧于守护由修习所得的;此处所意指的是那[守护的善巧]。

63. Nimittakosallaṃ nāma pathavīkasiṇādikassa cittekaggatānimittassa akatassa karaṇakosallaṃ, katassa ca bhāvanākosallaṃ, bhāvanāya laddhassa rakkhaṇakosallañca, taṃ idha adhippetaṃ.
64缅 1.127已对照

六十四、又如何在应策励心之时策励心呢?当他的心因精进过于松缓等而退缩时,那时他不修习轻安觉支等三[觉支],而修习择法觉支等[三觉支]。因为这已由世尊说过——

64. Kathañca yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti? Yadāssa atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tadā passaddhisambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
已对照

「诸比丘,譬如有人想要点燃小火,他若在其中放入湿草、放入湿牛粪、放入湿柴,又吹以水风,又以尘土覆盖它——诸比丘,这人能点燃那小火吗?」「不能,尊者。」「正是这样,诸比丘,当心退缩之时,那时不是修习轻安觉支之时、不是定……乃至……不是修习舍觉支之时。这是什么缘故呢?诸比丘,退缩之心由这些法而难以被策举起来。诸比丘,而当心退缩之时,那时正是修习择法觉支之时、是修习精进觉支之时、是修习喜觉支之时。这是什么缘故呢?诸比丘,退缩之心由这些法而容易被策举起来。诸比丘,譬如有人想要点燃小火,他若在其中放入干草、放入干牛粪、放入干柴,又用口吹气,而不以尘土覆盖它——诸比丘,这人能点燃那小火吗?」「能,尊者。」(《相应部》5.234)

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, allāni ca gomayāni pakkhipeyya, allāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, udakavātañca dadeyya, paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti? No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye līnaṃ cittaṃ hoti, akālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, akālo samādhi…pe… akālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi dusamuṭṭhāpayaṃ hoti. Yasmiṃ ca kho, bhikkhave, līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni ca gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletunti? Evaṃ bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).
已对照

而此中,择法觉支等的修习应依各自之食而知。因为这已被说过——

Ettha ca yathāsakamāhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ –
缅 1.128已对照

「诸比丘,有善与不善法、有罪与无罪法、劣与胜法、黑白相对法;对它多作如理作意——这就是未生的择法觉支生起、或已生的择法觉支增多、广大、修习圆满之食。」(《相应部》5.232)

‘‘Atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā hīnappaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已对照

同样,「诸比丘,有发勤界(ārambhadhātu)、出离界(nikkamadhātu)、勇猛界(parakkamadhātu);对它多作如理作意——这就是未生的精进觉支生起、或已生的精进觉支增多、广大、修习圆满之食。」(《相应部》5.232)

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已对照

同样,「诸比丘,有作为喜觉支之处的诸法;对它多作如理作意——这就是未生的喜觉支生起、或已生的喜觉支增多、广大、修习圆满之食。」(《相应部》5.232)

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammā. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已对照

此中,依通达自相与共相而转起的作意,名为于善等[法]的如理作意。依令发勤界等生起而转起的作意,名为于发勤界等的如理作意。此中,「发勤界」者:称为最初的精进。「出离界」者:由于从懈怠中出离,比那更有力。「勇猛界」者:由于步步向前迈进,比那还更有力。而「作为喜觉支之处的诸法」,这正是喜的名称;能令它生起的作意,也名为如理作意。

Tattha sabhāvasāmaññalakkhaṇapaṭivedhavasena pavattamanasikāro kusalādīsu yoniso manasikāro nāma. Ārambhadhātuādīnaṃ uppādanavasena pavattamanasikāro ārambhadhātuādīsu yoniso manasikāro nāma. Tattha ārambhadhātūti paṭhamavīriyaṃ vuccati. Nikkamadhātūti kosajjato nikkhantattā tato balavataraṃ. Parakkamadhātūti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. Pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammāti pana pītiyā eva etaṃ nāmaṃ. Tassāpi uppādakamanasikārova yoniso manasikāro nāma.
已对照

此外,有七法导向择法觉支的生起:多请问、使事物明净、令诸根平等而行、远避劣慧之人、亲近具慧之人、省察甚深智之行、倾心于此。

Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatāti.
缅 1.129已对照

有十一法导向精进觉支的生起:省察恶趣等的怖畏;见到以精进为依的世间与出世间殊胜之证得的功德利益;如是省察所行之道:「佛、独觉佛、大声闻所行之道,我应当去行,而懈怠者不可能行那[道]」;以令施主们得大果而恭敬团食;如是省察导师的伟大:「我的导师是称赞发起精进者,他的教法不可违越,他对我们大有助益,以行道供养他,他才是被供养的,否则不然」;如是省察遗产的重大:「我应当取得称为正法的大遗产,而懈怠者不可能取得它」;以作意光明想、转换威仪、受用露地等而除遣昏沉睡眠;远避懈怠之人;亲近已发勤精进之人;省察正勤;倾心于此。

Ekādasadhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti apāyādibhayapaccavekkhaṇatā, vīriyāyattalokiyalokuttaravisesādhigamānisaṃsadassitā, ‘‘buddhapaccekabuddhamahāsāvakehi gatamaggo mayā gantabbo, so ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ gamanavīthipaccavekkhaṇatā, dāyakānaṃ mahapphalabhāvakaraṇena piṇḍāpacāyanatā, ‘‘vīriyārambhassa vaṇṇavādī me satthā, so ca anatikkamanīyasāsano amhākañca bahūpakāro paṭipattiyā ca pūjiyamāno pūjito hoti na itarathā’’ti evaṃ satthu mahattapaccavekkhaṇatā, ‘‘saddhammasaṅkhātaṃ me mahādāyajjaṃ gahetabbaṃ, tañca na sakkā kusītena gahetu’’nti evaṃ dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā, ālokasaññāmanasikārairiyāpathaparivattanaabbhokāsasevanādīhi thinamiddhavinodanatā, kusītapuggalaparivajjanatā, āraddhavīriyapuggalasevanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.
已对照

有十一法导向喜觉支的生起:佛随念、法……僧……戒……舍……天随念、寂止随念、远避粗鄙之人、亲近温润之人、省察令人净信的经、倾心于此。如是,以这些行相令这些法生起者,名为修习择法觉支等。如是,在应策励心之时策励心。

Ekādasadhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti buddhānussati, dhamma… saṅgha… sīla… cāga… devatānussati, upasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanatā, siniddhapuggalasevanatā, pasādaniyasuttantapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti. Iti imehi ākārehi ete dhamme uppādento dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti.
65已对照

六十五、如何在应抑制心之时抑制心呢?当他的心因精进过于发勤等而掉举时,那时他不修习择法觉支等三[觉支],而修习轻安觉支等[三觉支]。因为这已由世尊说过——

65. Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti? Yadāssa accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tadā dhammavicayasambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
缅 1.130已对照

「诸比丘,譬如有人想要熄灭大火聚,他若在其中放入干草……乃至……而不以尘土覆盖它——诸比丘,这人能熄灭那大火聚吗?」「不能,尊者。」「正是这样,诸比丘,当心掉举之时,那时不是修习择法觉支之时、不是精进……乃至……不是修习喜觉支之时。这是什么缘故呢?诸比丘,掉举之心由这些法而难以被平息。诸比丘,而当心掉举之时,那时正是修习轻安觉支之时、是修习定觉支之时、是修习舍觉支之时。这是什么缘故呢?诸比丘,掉举之心由这些法而容易被平息。诸比丘,譬如有人想要熄灭大火聚,他若在其中放入湿草……乃至……又以尘土覆盖它——诸比丘,这人能熄灭那大火聚吗?」「能,尊者。」(《相应部》5.234)

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti? No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, akālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, akālo vīriya…pe… akālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi duvūpasamayaṃ hoti. Yasmiṃ ca kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti? Evaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.234).
已对照

此中也应依各自之食而知轻安觉支等的修习。因为这已由世尊说过——

Etthāpi yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
已对照

「诸比丘,有身轻安、心轻安;对它多作如理作意——这就是未生的轻安觉支生起、或已生的轻安觉支增多、广大、修习圆满之食。」(《相应部》5.232)

‘‘Atthi, bhikkhave, kāyapassaddhi cittapassaddhi. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已对照

同样,「诸比丘,有止相、不散乱相;对它多作如理作意——这就是未生的定觉支生起、或已生的定觉支增多、广大、修习圆满之食。」(《相应部》5.232)

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, samathanimittaṃ abyagganimittaṃ. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已对照

同样,「诸比丘,有作为舍觉支之处的诸法;对它多作如理作意——这就是未生的舍觉支生起、或已生的舍觉支增多、广大、修习圆满之食。」(《相应部》5.232)

Tathā ‘‘atthi, bhikkhave, upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammā. Tattha yoniso manasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).
已对照

此中,观察他的轻安等先前曾如何生起的那行相,依令它们生起而转起的作意,在三句中都名为如理作意。而「止相」,这是止的增语;又依不散乱之义,那[止]也正是「不散乱相」。

Tattha yathāssa passaddhiādayo uppannapubbā, taṃ ākāraṃ sallakkhetvā tesaṃ uppādanavasena pavattamanasikārova tīsupi padesu yoniso manasikāro nāma. Samathanimittanti ca samathassevetamadhivacanaṃ. Avikkhepaṭṭhena ca tasseva abyagganimittanti.
已对照

此外,有七法导向轻安觉支的生起:受用上妙的饮食、受用安乐的时节、受用安乐的威仪、中舍的加行、远避身粗暴之人、亲近身轻安之人、倾心于此。

Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattapayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti.
缅 1.131已对照

有十一法导向定觉支的生起:事物明净、善巧于相、令诸根平等而行、在适时抑制心、在适时策励心、依信与悚惧而令无味之心欢喜、旁观正当转起的[心]、远避心不得定之人、亲近心得定之人、省察禅与解脱、倾心于此。

Ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti vatthuvisadatā, nimittakusalatā, indriyasamattapaṭipādanatā, samaye cittassa niggahaṇatā, samaye cittassa paggahaṇatā, nirassādassa cittassa saddhāsaṃvegavasena sampahaṃsanatā, sammāpavattassa ajjhupekkhanatā, asamāhitapuggalaparivajjanatā, samāhitapuggalasevanatā, jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.
已对照

有五法导向舍觉支的生起:于众生中舍、于诸行中舍、远避爱执众生与诸行之人、亲近于众生与诸行中舍之人、倾心于此。如是,以这些行相令这些法生起者,名为修习轻安觉支等。如是,在应抑制心之时抑制心。

Pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Iti imehākārehi ete dhamme uppādento passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti.
66–67缅 1.132已对照

六十六、如何在应令心欢喜之时令心欢喜呢?当他的心因慧的加行迟钝、或因未证得寂止之乐而无味时,那时他以省察八悚惧事(saṃvegavatthu)而令它悚惧。所谓八悚惧事,即生、老、病、死这四种,恶趣之苦为第五,过去以轮回为根源之苦、未来以轮回为根源之苦、现在以寻求食物为根源之苦。又以随念佛、法、僧的功德而令它生起净信。如是,在应令心欢喜之时令心欢喜。

如何在应旁观心之时旁观心呢?当他如是行道时,心不退缩、不掉举、不无味,于所缘平等运行、已入止之道,那时他便不再对它作策励、抑制、令欢喜之事——犹如御者对于平稳前行的诸马。如是,在应旁观心之时旁观心。

所谓「远避心不得定之人」,即远远舍弃那些未曾踏上出离之行道、忙于众多事务、心散乱的人。

所谓「亲近心得定之人」,即时时前往那些已踏上出离之行道、已得定的人。

所谓「倾心于此」,即倾心于定:以定为重、倾向于定、趋向于定、朝向于定,此是其义。

如是,应成就这十种安止善巧。

66. Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti? Yadāssa paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ hoti, tadā naṃ aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cassa pasādaṃ janeti. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti.
Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati? Yadāssa evaṃ paṭipajjato alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati, sārathi viya samappavattesu assesu. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati.
Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma nekkhammapaṭipadaṃ anāruḷhapubbānaṃ anekakiccapasutānaṃ vikkhittahadayānaṃ puggalānaṃ ārakā pariccāgo.
Samāhitapuggalasevanatā nāma nekkhammapaṭipadaṃ paṭipannānaṃ samādhilābhīnaṃ puggalānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ.
Tadadhimuttatā nāma samādhiadhimuttatā samādhigarusamādhininnasamādhipoṇasamādhipabbhāratāti attho.
Evametaṃ dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ.
67.
已对照

六十七、

因为对如是成就这安止善巧者,

在获得相时,安止便转起。

如是行道者,若那[安止]不转起,

即使如此也不应舍弃致力,智者应当精勤。

因为人若舍弃了正精进,而说证得殊胜,

即便微少,这也是不可能的。

所以,明智者观察心转起的行相,

应一再地调和精进的平等。

意即使稍稍趋于退缩,也应策励它;

抑止过于发勤的[意],令它平等地转起。

如于花粉、青莲叶、丝、船、管上,

蜜蜂等的作为已被善加称说那样,

把意从退缩与掉举之状完全解脱出来,

如是应令意趋向相。

Evañhi sampādayato, appanākosallaṃ imaṃ;
Paṭiladdhe nimittasmiṃ, appanā sampavattati.
Evañhi paṭipannassa, sace sā nappavattati;
Tathāpi na jahe yogaṃ, vāyametheva paṇḍito.
Hitvā hi sammāvāyāmaṃ, visesaṃ nāma māṇavo;
Adhigacche parittampi, ṭhānametaṃ na vijjati.
Cittappavattiākāraṃ, tasmā sallakkhayaṃ budho;
Samataṃ vīriyasseva, yojayetha punappunaṃ.
Īsakampi layaṃ yantaṃ, paggaṇhetheva mānasaṃ;
Accāraddhaṃ nisedhetvā, samameva pavattaye.
Reṇumhi uppaladale, sutte nāvāya nāḷiyā;
Yathā madhukarādīnaṃ, pavatti sammavaṇṇitā.
Līnauddhatabhāvehi, mocayitvāna sabbaso;
Evaṃ nimittābhimukhaṃ, mānasaṃ paṭipādayeti.
已对照

令[心]趋向相

Nimittābhimukhapaṭipādanaṃ
68已对照

六十八、此中这是义的阐明——犹如不善巧的蜜蜂,知道「某棵树上花开了」,便以猛急的速度冲去,越过了它,回头时,在花粉已尽时才到达;另一只不善巧的[蜜蜂]以迟缓的速度冲去,也在[花粉]已尽时才到达;而善巧的[蜜蜂]以平均的速度冲去,安乐地到达花丛,随意采取花粉,酿成蜜而享受蜜的滋味。

68. Tatrāyamatthadīpanā – yathā hi acheko madhukaro asukasmiṃ rukkhe pupphaṃ pupphitanti ñatvā tikkhena vegena pakkhando taṃ atikkamitvā paṭinivattento khīṇe reṇumhi sampāpuṇāti. Aparo acheko mandena javena pakkhando khīṇeyeva sampāpuṇāti. Cheko pana samena javena pakkhando sukhena puppharāsiṃ sampatvā yāvadicchakaṃ reṇuṃ ādāya madhuṃ sampādetvā madhurasamanubhavati.
缅 1.133已对照

又犹如外科医师的内住弟子们在放入水盆的青莲叶上学习刀术时,一个不善巧的猛然下刀,或把青莲叶切成两半,或把它压入水中;另一个不善巧的怕切断、怕压入,连用刀碰一下都不敢;而善巧的以平均的加行在那上面显示刀的划击,成为技艺纯熟者,在那样的场合施术而得到报酬。

Yathā ca sallakattaantevāsikesu udakathālagate uppalapatte satthakammaṃ sikkhantesu eko acheko vegena satthaṃ pātento uppalapattaṃ dvidhā vā chindati, udake vā paveseti. Aparo acheko chijjanapavesanabhayā satthakena phusitumpi na visahati. Cheko pana samena payogena tattha satthapahāraṃ dassetvā pariyodātasippo hutvā tathārūpesu ṭhānesu kammaṃ katvā lābhaṃ labhati.
已对照

又犹如国王说:「谁取来四寻长的蛛丝,便得四千[钱]。」一个不善巧的人猛拉蛛丝,处处都扯断了;另一个不善巧的怕扯断,连用手碰一下都不敢;而善巧的从一端开始,以平均的加行绕在木棒上而取来,得到报酬。

Yathā ca yo catubyāmappamāṇaṃ makkaṭasuttamāharati, so cattāri sahassāni labhatīti raññā vutte eko achekapuriso vegena makkaṭasuttamākaḍḍhanto tahiṃ tahiṃ chindatiyeva. Aparo acheko chedanabhayā hatthena phusitumpi na visahati. Cheko pana koṭito paṭṭhāya samena payogena daṇḍake vedhetvā āharitvā lābhaṃ labhati.
已对照

又犹如不善巧的舵手,在大风中张满帆,使船冲到异地;另一个不善巧的在微风中降下帆,使船停在原地;而善巧的在微风中张满帆,在大风中张半帆,平安到达所欲之处。

Yathā ca acheko niyāmako balavavāte laṅkāraṃ pūrento nāvaṃ videsaṃ pakkhandāpeti. Aparo acheko mandavāte laṅkāraṃ oropento nāvaṃ tattheva ṭhapeti. Cheko pana mandavāte laṅkāraṃ pūretvā balavavāte aḍḍhalaṅkāraṃ katvā sotthinā icchitaṭṭhānaṃ pāpuṇāti.
已对照

又犹如阿阇梨对内住弟子们说:「谁不洒出油而注满[油]管,便得报酬。」一个贪图报酬的不善巧者急急注入而洒出油;另一个不善巧的怕洒出油,连倒都不敢;而善巧的以平均的加行注满而得到报酬。

Yathā ca yo telena achaḍḍento nāḷiṃ pūreti, so lābhaṃ labhatīti ācariyena antevāsikānaṃ vutte eko acheko lābhaluddho vegena pūrento telaṃ chaḍḍeti. Aparo acheko telachaḍḍanabhayā āsiñcitumpi na visahati. Cheko pana samena payogena pūretvā lābhaṃ labhati.
缅 1.134已对照

同样,一位比丘在相生起时,[想]「我要很快证得安止」,便作猛烈的精进;他的心由于精进过于发勤而落入掉举,他不能证得安止。一位[比丘]见到精进过于发勤的过失,[想]「现在我要这安止做什么」,便减弱精进;他的心由于精进过于退缩而落入懈怠,他也不能证得安止。而凡把即使稍稍退缩的[心]从退缩之状、把掉举的[心]从掉举中解脱出来,以平均的加行令[心]趋向相而转起者,他证得安止;应当成为那样的人。就此义而说了这——

Evameva eko bhikkhu uppanne nimitte sīghameva appanaṃ pāpuṇissāmīti gāḷhaṃ vīriyaṃ karoti, tassa cittaṃ accāraddhavīriyattā uddhacce patati, so na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Eko accāraddhavīriyatāya dosaṃ disvā kiṃ dānime appanāyāti vīriyaṃ hāpeti, tassa cittaṃ atilīnavīriyattā kosajje patati, sopi na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Yo pana īsakampi līnaṃ līnabhāvato uddhataṃ uddhaccato mocetvā samena payogena nimittābhimukhaṃ pavatteti, so appanaṃ pāpuṇāti, tādisena bhavitabbaṃ. Imamatthaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ –
已对照

如于花粉、青莲叶、丝、船、管上,

Reṇumhi uppaladale, sutte nāvāya nāḷiyā;
已对照

蜜蜂等的作为已被善加称说那样,

Yathā madhukarādīnaṃ, pavatti sammavaṇṇitā.
已对照

把意从退缩与掉举之状完全解脱出来,

Līnauddhatabhāvehi, mocayitvāna sabbaso;
已对照

如是应令意趋向相。

Evaṃ nimittābhimukhaṃ, mānasaṃ paṭipādayeti.
已对照

初禅论

Paṭhamajjhānakathā
69已对照

六十九、如是令意趋向相者,[想]「现在安止将要成就」,[于是]切断有分,以依「地、地」的修习而现起的那同一地遍为所缘,意门转向生起。其后就在那同一所缘上,四个或五个速行相继转起。其中最后一个是色界的,其余是欲界的;[它们]比平常的心有更强的寻、伺、喜、乐、心一境性,由于是安止的遍作,也称为「遍作」;又如村等的邻近处称为「村的近行」「城的近行」,同样由于接近安止、或在[安止的]近旁运行,也称为「近行」;由于随顺此前的遍作与此上的安止,也称为「随顺(anuloma)」。而此中最后的那个,由于胜过有限的种姓、修成广大的种姓,也称为「种姓(gotrabhu)」。而依不重取已取者,此中第一是遍作,第二是近行,第三是随顺,第四是种姓;或者第一是近行,第二是随顺,第三是种姓,第四或第五是安止心。因为唯第四或第五[心]安止,而那是依速证智者与迟证智者[而定]。在那之后,速行便落下,[于是]轮到有分。

69. Iti evaṃ nimittābhimukhaṃ mānasaṃ paṭipādayato panassa idāni appanā ijjhissatīti bhavaṅgaṃ upacchinditvā pathavī pathavīti anuyogavasena upaṭṭhitaṃ tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanamuppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti. Tesu avasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ, sesāni kāmāvacarāni. Pakaticittehi balavataravitakkavicārapītisukhacittekaggatāni yāni appanāya parikammattā parikammānītipi, yathā gāmādīnaṃ āsannapadeso gāmūpacāro nagarūpacāroti vuccati, evaṃ appanāya āsannattā samīpacārattā vā upacārānītipi, ito pubbe parikammānaṃ, upari appanāya ca anulomato anulomānītipi vuccanti. Yañcettha sabbantimaṃ, taṃ parittagottābhibhavanato, mahaggatagottabhāvanato ca gotrabhūtipi vuccati. Agahitaggahaṇena panettha paṭhamaṃ parikammaṃ, dutiyaṃ upacāraṃ, tatiyaṃ anulomaṃ, catutthaṃ gotrabhu. Paṭhamaṃ vā upacāraṃ, dutiyaṃ anulomaṃ, tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ pañcamaṃ vā appanācittaṃ. Catutthameva hi pañcamaṃ vā appeti, tañca kho khippābhiññadandhābhiññavasena. Tato paraṃ javanaṃ patati. Bhavaṅgassa vāro hoti.
缅 1.135已对照

而论师瞿达多长老(Ābhidhammikagodattatthera)说了这经句:「前前的诸善法,以串习缘(āsevanapaccaya)为后后的诸善法之缘」(《发趣论》1.1.12),[然后]说:「由于串习缘,后后之法较强,所以在第六、第七[心]也有安止。」这在诸义注中被以「这只是长老自己的意见」而驳斥了。而[诸义注中]说:「唯在第四、第五[心]有安止;此后速行名为已落下,由于接近有分。」由于这是经过考察之后才说的,不能驳斥它。因为犹如一个人朝着断崖奔跑,即使想要停下,在边缘踏足也不能停住,只会落入断崖;同样,由于接近有分,在第六或第七[心]不能安止。所以应知唯在第四、第五[心]有安止。

Ābhidhammikagodattatthero pana ‘‘purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) imaṃ suttaṃ vatvā āsevanapaccayena pacchimo pacchimo dhammo balavā hoti, tasmā chaṭṭhepi sattamepi appanā hotīti āha, taṃ aṭṭhakathāsu ‘‘attano matimattaṃ therasseta’’nti vatvā paṭikkhittaṃ. Catutthapañcamesuyeva pana appanā hoti. Parato javanaṃ patitaṃ nāma hoti, bhavaṅgassa āsannattāti vuttaṃ. Tameva vicāretvā vuttattā na sakkā paṭikkhipituṃ. Yathā hi puriso chinnapapātābhimukho dhāvanto ṭhātukāmopi pariyante pādaṃ katvā ṭhātuṃ na sakkoti papāte eva patati, evaṃ chaṭṭhe vā sattame vā appetuṃ na sakkoti, bhavaṅgassa āsannattā. Tasmā catutthapañcamesuyeva appanā hotīti veditabbā.
已对照

而那[安止]唯是一心刹那的。因为在七处没有所谓时程的限定:在初次安止中,在世间的诸神通中,在四道中,在紧接道之后的果中,在色有、无色有中作为有分的禅中,在作为灭[尽定]之缘的非想非非想处中,在从灭[尽定]出起者的果等至中。此中,紧接道之后的果不超过三[心];作为灭[尽定]之缘的非想非非想处不超过两[心];在色界、无色界中,有分无有限量;在其余诸处,唯是一心。如是,安止唯是一心刹那的。其后落入有分。然后切断有分,为省察禅而有转向,其后是省察禅。

Sā ca pana ekacittakkhaṇikāyeva. Sattasu hi ṭhānesu addhānaparicchedo nāma natthi paṭhamappanāyaṃ, lokiyābhiññāsu, catūsu maggesu, maggānantaraphale, rūpārūpabhavesu bhavaṅgajjhāne, nirodhassa paccaye nevasaññānāsaññāyatane, nirodhā vuṭṭhahantassa phalasamāpattiyanti. Ettha maggānantaraphalaṃ tiṇṇaṃ upari na hoti. Nirodhassa paccayo nevasaññānāsaññāyatanaṃ dvinnamupari na hoti. Rūpārūpesu bhavaṅgassa parimāṇaṃ natthi, sesaṭṭhānesu ekameva cittanti. Iti ekacittakkhaṇikāyeva appanā. Tato bhavaṅgapāto. Atha bhavaṅgaṃ vocchinditvā jhānapaccavekkhaṇatthāya āvajjanaṃ, tato jhānapaccavekkhaṇanti.
已对照

而至此,他已离诸欲,离诸不善法,有寻、有伺,离生喜、乐,成就并住于初禅(《法集论》160;《长部》1.226)。如是,他便证得了离五支、具五支、三种善、具足十相的初禅——地遍。

Ettāvatā ca panesa vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati (dha. sa. 160; dī. ni. 1.226). Evamanena pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.
70缅 1.136已对照

七十、此中,「已离诸欲(vivicceva kāmehi)」者:即与诸欲分开、无有[诸欲]、离去之后。而此中的这个「唯(eva)」字,应知是确定之义。又因为是确定之义,所以它显明:在成就并住于初禅之时,诸欲虽不存在,[仍]是那初禅的对治;并且唯由舍弃诸欲才证得它。

怎么说呢?因为在如是作确定——「唯已离诸欲」时,这便显然:诸欲必定是禅的对治,有了它们,这[禅]便不转起,犹如有黑暗时[便没有]灯光;并且唯由舍弃它们才证得这[禅],犹如唯由舍弃此岸才[到达]彼岸。所以[它]作确定。

此中或有[人问]:为什么这[唯字]只在前句中说,而不在后句中[说]呢?难道不离诸不善法也可以成就并住于禅吗?不应这样看。因为由于[禅]是那[诸欲]的出离,它才在前句中说。因为由于超越欲界、由于是欲贪的对治,这禅正是诸欲的出离。即如所说:「诸欲的出离即是出离(nekkhamma)。」(《长部》3.353)而在后句中也应这样说:犹如在「诸比丘,唯在此[教法]中有沙门,此[教法]中有第二沙门」(《中部》1.139;《增支部》4.241)这里,「唯」字是带过来而说的。因为不离开除此[欲欲]以外的、称为盖的其他诸不善法,也不可能成就并住于禅。所以,应在两句中都看到这[唯字]:「唯已离诸欲,唯已离诸不善法」。而在两句中,虽然以「已离」这个共通之语,彼分远离等与身远离等一切远离都被摄入,然而此处应只看作身远离、心远离、镇伏远离这三种。

而以「诸欲(kāmehi)」这一语,应看作:凡在《[大]义释》中以「什么是事欲?可意的诸色……」等方法(《大义释》1)所说的事欲,以及凡在同处与《分别论》中如是所说的烦恼欲:「欲是欲,贪是欲,欲贪是欲,思惟是欲,贪是欲,思惟贪是欲,这些称为诸欲」(《大义释》1;《分别论》564),它们全都被摄入了。因为如此,「已离诸欲」也可解作「也已离诸事欲」之义,由此便说了身远离;「离诸不善法」可解作已离诸烦恼欲或一切不善之义,由此便说了心远离。而此中,由前[句]说离诸事欲,便阐明了欲乐的舍弃;由第二[句]说离诸烦恼欲,便阐明了出离之乐的摄受。又正由说离事欲与烦恼欲,应知此中由第一[句]阐明了杂染之事的舍断,由第二[句]阐明了杂染的舍断;由第一[句]阐明了贪求之状的因的舍弃,由第二[句]阐明了愚人之状的[因的舍弃];由第一[句]阐明了加行的清净,由第二[句]阐明了意乐的滋养。这暂且是于「诸欲」这里所说的诸欲中,事欲一方的方法。

而在烦恼欲一方,以「欲」「贪」等而有多种区分的欲欲本身,被意指为「欲」。它虽属于不善,却由于是禅的对治,在《分别论》中以「此中,什么是欲?欲是欲」等方法(《分别论》564)被另外说出。或者,由于是烦恼欲而在前句中说,由于属于不善而在第二句中[说]。又由于它有多种区分,所以不说「从欲(kāmato)」,而说「从诸欲(kāmehi)」。

而虽然其他诸法也是不善,在《分别论》中以「此中,什么是诸不善法?欲欲……」等方法只说了诸盖,因为[要]显示后面[所说]诸禅支是[其]对立者的对治者。诸盖是禅支的对立者,唯诸禅支是它们的对治者、摧毁者、破坏者——是所说的意思。因为如此,在《藏释》中说:「定是欲欲的对治,喜是瞋恚的[对治],寻是昏沉睡眠的[对治],乐是掉举追悔的[对治],伺是疑的[对治]。」

如是,此中以「已离诸欲」,说了欲欲的镇伏远离;以「离诸不善法」,[说了]五盖的[镇伏远离];而依不重取已取者,由第一[句说了]欲欲的,由第二[句说了]其余诸盖的。同样,由第一[句说了]三不善根中以五欲功德之区分为境的贪的,由第二[句说了]以怨恨事之区分等为境的瞋与痴的。或者在暴流等诸法中,由第一[句说了]欲暴流、欲轭、欲漏、欲取、贪欲身系、欲贪结的,由第二[句说了]其余的暴流、轭、漏、取、系、结的。又由第一[句说了]渴爱及与它相应者的,由第二[句说了]无明及与它相应者的。此外,应知由第一[句]说了与贪相应的八种心生起的、由第二[句]说了其余四种不善心生起的镇伏远离。这暂且是于「已离诸欲,离诸不善法」这里的义的阐明。

70. Tattha vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā vinā hutvā apakkamitvā. Yo panāyamettha evakāro, so niyamatthoti veditabbo. Yasmā ca niyamattho, tasmā tasmiṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti.
Kathaṃ? ‘‘Vivicceva kāmehī’’ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati, nūna jhānassa kāmā paṭipakkhabhūtā yesu sati idaṃ nappavattati, andhakāre sati padīpobhāso viya. Tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti, orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva. Tasmā niyamaṃ karotīti.
Tattha siyā, kasmā panesa pubbapadeyeva vutto, na uttarapade, kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyāti? Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Taṃnissaraṇato hi pubbapade esa vutto. Kāmadhātusamatikkamanato hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ. Yathāha, ‘‘kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamma’’nti (dī. ni. 3.353). Uttarapadepi pana yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) ettha evakāro ānetvā vuccati, evaṃ vattabbo. Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusaladhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tasmā ‘‘vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī’’ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo. Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo, kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti, tathāpi kāyaviveko cittaviveko vikkhambhanavivekoti tayo eva idha daṭṭhabbā.
Kāmehīti iminā pana padena ye ca niddese ‘‘katame vatthukāmā, manāpiyā rūpā’’tiādinā (mahāni. 1) nayena vatthukāmā vuttā, ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo, ime vuccanti kāmā’’ti (mahāni. 1; vibha. 564) evaṃ kilesakāmā vuttā, te sabbepi saṅgahitāicceva daṭṭhabbā. Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati, tena kāyaviveko vutto hoti. Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati, tena cittaviveko vutto hoti. Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo, dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti. Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ, dutiyena saṃkilesappahānaṃ. Paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo, dutiyena bālabhāvassa. Paṭhamena ca payogasuddhi, dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti viññātabbaṃ. Esa tāva nayo kāmehīti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe.
Kilesakāmapakkhe pana chandoti ca rāgoti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandoyeva kāmoti adhippeto. So ca akusalapariyāpannopi samāno ‘‘tattha katamo kāmo chando kāmo’’tiādinā (vibha. 564) nayena vibhaṅge jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto. Kilesakāmattā vā purimapade vutto, akusalapariyāpannattā dutiyapade. Anekabhedato cassa kāmatoti avatvā kāmehīti vuttaṃ.
Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘tattha katame akusalā dhammā, kāmacchando’’tiādinā nayena vibhaṅge upari jhānaṅgānaṃ paccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato nīvaraṇāneva vuttāni. Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni, tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni viddhaṃsakāni vighātakānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi samādhi kāmacchandassa paṭipakkho, pīti byāpādassa, vitakko thinamiddhassa, sukhaṃ uddhaccakukkuccassa, vicāro vicikicchāyāti peṭake vuttaṃ.
Evamettha vivicceva kāmehīti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti. Vivicca akusalehi dhammehīti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ, agahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa, dutiyena sesanīvaraṇānaṃ. Tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa, dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ dosamohānaṃ. Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyaganthakāmarāgasaṃyojanānaṃ, dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ. Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca, dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca. Apica paṭhamena lobhasampayuttānaṃ aṭṭhannaṃ cittuppādānaṃ, dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo. Ayaṃ tāva vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehīti ettha atthappakāsanā.
71缅 1.138已对照

七十一、至此,显示了初禅的断支之后,现在为了显示[它的]相应支,才说「有寻、有伺(savitakkaṃ savicāraṃ)」等语。此中,寻思(vitakkana)为「寻(vitakko)」,是说思量(ūhana)。这[寻]以把心安置于所缘为相,以敲击、遍敲击为味。正是这样,依着它,瑜伽行者被说为「使所缘被寻所敲击、被寻所遍敲击」。以把心引入所缘为现起。

71. Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ savitakkaṃ savicārantiādi vuttaṃ. Tattha vitakkanaṃ vitakko, ūhananti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇe cittassa abhiniropanalakkhaṇo, āhananapariyāhananaraso. Tathā hi tena yogāvacaro ārammaṇaṃ vitakkāhataṃ vitakkapariyāhataṃ karotīti vuccati. Ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno.
已对照

伺察(vicaraṇa)为「伺(vicāro)」,是说随行(anusañcaraṇa)。这[伺]以随摩所缘为相,以令俱生[诸法]连系于彼[所缘]为味,以心的连续不断为现起。

Vicaraṇaṃ vicāro, anusañcaraṇanti vuttaṃ hoti. Svāyaṃ ārammaṇānumajjanalakkhaṇo, tattha sahajātānuyojanaraso, cittassa anuppabandhanapaccupaṭṭhāno.
已对照

而它们虽然在某些[心]中不相离,然而以粗义与前导义,寻是心的最初投注,犹如敲钟;以细义与随摩之性,伺是连续不断,犹如钟的余响。又此中,寻有扩展,在[心]最初生起之时成为心的颤动,犹如想飞上天空的鸟振动翅膀,又如心随香气的蜜蜂朝向莲花扑下。伺是寂静地转起的,是心不甚颤动之性,犹如已飞上天空的鸟展开翅膀,又如朝向莲花扑下的蜜蜂在莲花上方盘旋。而《二集义注》中说:「依把心安置于所缘之性而转起的寻,犹如在空中行进的大鸟以两翼兜住风、令两翼平稳而行;依随摩之性而转起的伺,犹如[那鸟]为兜住风而鼓动两翼而行。」那[说法]适合于依连续不断而转起[的情形]。而它们的这一差别,在初禅与第二禅中是明显的。

Santepi ca nesaṃ katthaci avippayoge oḷārikaṭṭhena pubbaṅgamaṭṭhena ca ghaṇḍābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko. Sukhumaṭṭhena anumajjanasabhāvena ca ghaṇḍānuravo viya anuppabandho vicāro. Vipphāravā cettha vitakko paṭhamuppattikāle paripphandanabhūto cittassa ākāse uppatitukāmassa pakkhino pakkhavikkhepo viya padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetaso bhamarassa. Santavutti vicāro nātiparipphandanabhāvo cittassa ākāse uppatitassa pakkhino pakkhappasāraṇaṃ viya, paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa padumassa uparibhāge. Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto vitakko. Vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena pavatto vicāro’’ti vuttaṃ, taṃ anuppabandhena pavattiyaṃ yujjati. So pana nesaṃ viseso paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti.
缅 1.139已对照

再者,犹如有人以一只手牢握沾了污垢的铜器,以另一只手用[蘸了]粉末与油的毛团擦拭它:寻犹如牢握的手,伺犹如擦拭的手。同样,犹如陶师以杖击转动轮盘而作器皿:寻犹如按压的手,伺犹如往这里那里移动的手。同样,犹如画圆圈者:安置的寻犹如固定插在中央的针,随摩的伺犹如在外绕转的针。如是,此禅与这寻、这伺一起转起,犹如树与花、果[一起],因此称为「有寻、有伺」。而在《分别论》中,是以「具备、完全具备这寻与这伺」等方式(《分别论》565),作了以人为依据的说示。但那里的意义也应同样如是见。

Apica malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelavālaṇḍupakena parimajjantassa daḷhagahaṇahattho viya vitakko, parimajjanahattho viya vicāro. Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ bhamayitvā bhājanaṃ karontassa uppīḷanahattho viya vitakko, ito cito ca sañcaraṇahattho viya vicāro. Tathā maṇḍalaṃ karontassa majjhe sannirumbhitvā ṭhitakaṇṭako viya abhiniropano vitakko, bahi paribbhamanakaṇṭako viya anumajjano vicāro. Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena saha vattati rukkho viya pupphena phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti vuccati. Vibhaṅge pana ‘‘iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti samupeto’’tiādinā (vibha. 565) nayena puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Attho pana tatrāpi evameva daṭṭhabbo.
已对照

「离生(vivekajaṃ)」此中:远离(vivitti)为「远离(viveko)」,义即诸盖的离去。或者,被远离者为「远离」,义即远离了诸盖的、与禅相应的法聚。由那远离、或在那远离中所生,故为「离生」。

Vivekajanti ettha vivitti viveko, nīvaraṇavigamoti attho. Vivittoti vā viveko, nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho. Tasmā vivekā, tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ.
72已对照

七十二、「喜、乐(pītisukhaṃ)」此中:令[身心]满悦(pīṇayati),故为「喜(pīti)」。它以爱悦为相,以令身心满悦为味,或以遍满为味,以高扬为现起。而这喜有五种:小喜、刹那喜、继起喜、踊跃喜、遍满喜。此中,小喜只能令身上汗毛竖立而已。刹那喜犹如一刹那又一刹那的电光闪现。继起喜犹如海浪[冲]岸,一再涌入身中而碎散。踊跃喜是强力的,能令身体向上,达到令[身]腾跃于空中的程度。正是这样,住富那婆利迦的大帝须长老(Puṇṇavallikavāsī Mahātissatthera)在月圆日的傍晚前往塔庙庭院,见到月光,面向大塔(Mahācetiya),[心想:]「此时此刻,四众正在礼敬大塔啊!」依平素所见的所缘,生起了以佛为所缘的踊跃喜,犹如在灰泥地上被拍击的彩球,腾空而起,正落在大塔庭院中。同样,在祇利乾陀迦寺(Girikaṇḍakavihāra)近旁的跋多迦罗迦村(Vattakālakagāma),有一位良家女也以强力的、以佛为所缘的踊跃喜腾跃于空中。

72. Pītisukhanti ettha pīṇayatīti pīti. Sā sampiyāyanalakkhaṇā, kāyacittapīnanarasā, pharaṇarasā vā, odagyapaccupaṭṭhānā. Sā panesā khuddikā pīti, khaṇikāpīti, okkantikāpīti, ubbegāpīti, pharaṇāpītīti pañcavidhā hoti. Tattha khuddikāpīti sarīre lomahaṃsamattameva kātuṃ sakkoti. Khaṇikāpīti khaṇe khaṇe vijjuppādasadisā hoti. Okkantikāpīti samuddatīraṃ vīci viya kāyaṃ okkamitvā okkamitvā bhijjati. Ubbegāpīti balavatī hoti kāyaṃ uddhaggaṃ katvā ākāse laṅghāpanappamāṇappattā. Tathā hi puṇṇavallikavāsī mahātissatthero puṇṇamadivase sāyaṃ cetiyaṅgaṇaṃ gantvā candālokaṃ disvā mahācetiyābhimukho hutvā ‘‘imāya vata velāya catasso parisā mahācetiyaṃ vandantī’’ti pakatiyā diṭṭhārammaṇavasena buddhārammaṇaṃ ubbegāpītiṃ uppādetvā sudhātale pahaṭacitrageṇḍuko viya ākāse uppatitvā mahācetiyaṅgaṇeyeva patiṭṭhāsi. Tathā girikaṇḍakavihārassa upanissaye vattakālakagāme ekā kuladhītāpi balavabuddhārammaṇāya ubbegāpītiyā ākāse laṅghesi.
缅 1.140已对照

相传,她的父母傍晚为了听法前往寺院时,[对她说:]「女儿,你身子沉重,不能在非时行走;我们为你分享[功德]而去听法。」便走了。她虽想去,却不能违拒他们的话,便留在家中,站在家门前的庭院里,借着月光眺望祇利乾陀迦[寺]空中塔(ākāsacetiya)的庭院,看见了塔庙的灯供养,又[看见]四众以花鬘、香等作了塔庙供养、正在右绕,并听见了比丘僧团合诵的声音。于是,她[心想]:「这些人真有福啊!他们能前往寺院,在这样的塔庙庭院中周行,又能听闻这样甜美的说法。」正当她望着犹如珍珠堆一般的塔庙时,踊跃喜生起了。她腾跃于空中,比父母更早从空中降落在塔庙庭院中,礼敬了塔庙,站着听法。于是父母来了,问她:「女儿,你是从哪条路来的?」她说:「我是从空中来的,不是从路上来的。」被[问]:「女儿,在空中行走的是漏尽者们,你是怎么来的?」她说:「我借着月光眺望塔庙站着时,生起了以佛为所缘的强力的喜。于是我既不知道自己是站着,也不知道是坐着,只凭所取的相腾跃于空中,落在了塔庙庭院中。」

Tassā kira mātāpitaro sāyaṃ dhammassavanatthāya vihāraṃ gacchantā ‘‘amma tvaṃ garubhārā akāle vicarituṃ na sakkosi, mayaṃ tuyhaṃ pattiṃ katvā dhammaṃ sossāmā’’ti agamaṃsu. Sā gantukāmāpi tesaṃ vacanaṃ paṭibāhituṃ asakkontī ghare ohīyitvā gharājire ṭhatvā candālokena girikaṇḍake ākāsacetiyaṅgaṇaṃ olokentī cetiyassa dīpapūjaṃ addasa, catasso ca parisā mālāgandhādīhi cetiyapūjaṃ katvā padakkhiṇaṃ karontiyo bhikkhusaṅghassa ca gaṇasajjhāyasaddaṃ assosi. Athassā ‘‘dhaññāvatime, ye vihāraṃ gantvā evarūpe cetiyaṅgaṇe anusañcarituṃ, evarūpañca madhuradhammakathaṃ sotuṃ labhantī’’ti muttarāsisadisaṃ cetiyaṃ passantiyā eva ubbegāpīti udapādi. Sā ākāse laṅghitvā mātāpitūnaṃ purimataraṃyeva ākāsato cetiyaṅgaṇe oruyha cetiyaṃ vanditvā dhammaṃ suṇamānā aṭṭhāsi. Atha naṃ mātāpitaro āgantvā ‘‘amma tvaṃ katarena maggena āgatāsī’’ti pucchiṃsu. Sā ‘‘ākāsena āgatāmhi, na maggenā’’ti vatvā ‘‘amma ākāsena nāma khīṇāsavā sañcaranti, tvaṃ kathaṃ āgatā’’ti vuttā āha – ‘‘mayhaṃ candālokena cetiyaṃ ālokentiyā ṭhitāya buddhārammaṇā balavapīti uppajji. Athāhaṃ neva attano ṭhitabhāvaṃ, na nisinnabhāvaṃ aññāsiṃ, gahitanimitteneva pana ākāse laṅghitvā cetiyaṅgaṇe patiṭṭhitāmhī’’ti.
已对照

如是,踊跃喜达到令[身]腾跃于空中的程度。而当遍满喜生起时,全身被遍满,犹如吹满的皮囊,又如被大洪水冲入的山腹。

Evaṃ ubbegāpīti ākāse laṅghāpanappamāṇā hoti. Pharaṇāpītiyā pana uppannāya sakalasarīraṃ dhamitvā pūritavatthi viya mahatā udakoghena pakkhandapabbatakucchi viya ca anuparipphuṭaṃ hoti.
已对照

而这五种喜怀胎、趋于成熟时,便圆满两种轻安:身轻安与心轻安。轻安怀胎、趋于成熟时,便圆满两种乐:身的与心的。乐怀胎、趋于成熟时,便圆满三种定:刹那定、近行定、安止定。其中,凡作为安止定之根本而增长、达到与定相应的遍满喜,这就是此义中所意指的喜。

Sā panesā pañcavidhā pīti gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhaṃ passaddhiṃ paripūreti kāyapassaddhiñca cittapassaddhiñca. Passaddhi gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī duvidhampi sukhaṃ paripūreti kāyikañca cetasikañca. Sukhaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchantaṃ tividhaṃ samādhiṃ paripūreti khaṇikasamādhiṃ upacārasamādhiṃ appanā samādhinti. Tāsu yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇāpīti, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti.
73缅 1.141已对照

七十三、而另一个:令安乐(sukhana)为「乐(sukhaṃ)」;或者,善加(suṭṭhu)啮食(khādati)、挖除(khanati)身心的病恼,故为「乐」。它以悦适为相,以滋长相应诸法为味,以资益为现起。而它们虽然在某些[心]中不相离,然而获得可喜所缘的欣悦是喜,受用已获得之味是乐。有喜处即有乐;有乐处不一定有喜。喜为行蕴所摄;乐为受蕴所摄。喜犹如在旷野中疲困者见到、听到林边之水时[的状态];乐犹如[他]进入林荫、受用水时[的状态]。应知这是就它们在各自的时候显著而说的。如是,这喜与这乐属于此禅,或在此禅中有,故此禅称为「喜、乐」[的]。

73. Itaraṃ pana sukhanaṃ sukhaṃ, suṭṭhu vā khādati, khanati ca kāyacittābādhanti sukhaṃ, taṃ sātalakkhaṇaṃ, sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ, anuggahapaccupaṭṭhānaṃ. Satipi ca nesaṃ katthaci avippayoge iṭṭhārammaṇapaṭilābhatuṭṭhi pīti. Paṭiladdharasānubhavanaṃ sukhaṃ. Yattha pīti, tattha sukhaṃ. Yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pīti. Saṅkhārakkhandhasaṅgahitā pīti. Vedanākkhandhasaṅgahitaṃ sukhaṃ. Kantārakhinnassa vanantudakadassanasavanesu viya pīti. Vanacchāyāpavesanaudakaparibhogesu viya sukhaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ samaye pākaṭabhāvato cetaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti ayañca pīti idañca sukhaṃ assa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuccati.
已对照

或者,喜与乐为「喜乐」,犹如「法与律」等。离生的喜乐属于此禅,或在此禅中有,如是也是「离生喜乐」。因为此中,正如禅[是离生的],喜乐也同样正是离生的,而它为此[禅]所有,因此用一个词说「离生喜乐」也是合宜的。而在《分别论》中,是以「此乐与此喜俱行」等方式(《分别论》567)说的。但那里的意义也应同样如是见。

Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ, dhammavinayādayo viya. Vivekajaṃ pītisukhamassa jhānassa, asmiṃ vā jhāne atthīti evampi vivekajaṃpītisukhaṃ. Yatheva hi jhānaṃ, evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti, tañcassa atthi, tasmā ekapadeneva ‘‘vivekajaṃpītisukha’’ntipi vattuṃ yujjati. Vibhaṅge pana ‘‘idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagata’’ntiādinā (vibha. 567) nayena vuttaṃ. Attho pana tatthāpi evameva daṭṭhabbo.
已对照

「初禅(paṭhamaṃ jhānaṃ)」者:这将在后面阐明。「成就(upasampajja)」者:即趋近,是说证得;或者是使成就,是说成办。而在《分别论》中说:「『成就』者:即初禅的得、获得、达到、等达、触证、作证、成就。」它的意义也应同样如是见。「住(viharati)」者:即以与之相应的威仪住,具足如是所说那样的禅,而成办自体的行止、进行、护持、维持、维系、行、住。因为这已在《分别论》中说过:「『住』者:行止、进行、护持、维持、维系、行、住,因此称为『住』。」(《分别论》540)

Paṭhamaṃ jhānanti idaṃ parato āvibhavissati. Upasampajjāti upagantvā, pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti. Upasampādayitvā vā, nipphādetvāti vuttaṃ hoti. Vibhaṅge pana ‘‘upasampajjāti paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā’’ti vuttaṃ. Tassāpi evamevattho daṭṭhabbo. Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena itivuttappakārajhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyaṃ vuttiṃ pālanaṃ yapanaṃ yāpanaṃ cāraṃ vihāraṃ abhinipphādeti. Vuttañhetaṃ vibhaṅge ‘‘viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati, tena vuccati viharatī’’ti (vibha. 540).
已对照

离五支等

Pañcaṅgavippahīnādi
74缅 1.142已对照

七十四、而所说的「离五支、具五支(pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ)」,此中,应知依欲欲、瞋恚、昏沉睡眠、掉举追悔、疑这五盖的舍断而为离五支。因为当这些未断时,禅不生起。因此这些称为它的断支。因为虽然在禅的刹那其他不善法也被舍断,然而唯有这些特别是作禅之障碍者。因为被欲欲诱惑于种种境的心,不在一性所缘上得定;或者,被欲欲所征服的那[心],不行于为舍断欲界的行道。被瞋恚在所缘上撞击的[心],不能无间断地转起。被昏沉睡眠所征服的[心]是不适业的。被掉举追悔所驱使的[心],正是不寂止而游荡。被疑所损害的[心],不登上成就禅之证得的行道。如是,由于特别是作禅之障碍者,唯有这些被说为断支。

74. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgata’’nti, tattha kāmacchando, byāpādo, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccaṃ, vicikicchāti imesaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ pahānavasena pañcaṅgavippahīnatā veditabbā. Na hi etesu appahīnesu jhānaṃ uppajjati. Tenassetāni pahānaṅgānīti vuccanti. Kiñcāpi hi jhānakkhaṇe aññepi akusalā dhammā pahīyanti, tathāpi etāneva visesena jhānantarāyakarāni. Kāmacchandena hi nānāvisayappalobhitaṃ cittaṃ na ekattārammaṇe samādhiyati. Kāmacchandābhibhūtaṃ vā taṃ na kāmadhātuppahānāya paṭipadaṃ paṭipajjati. Byāpādena cārammaṇe paṭihaññamānaṃ na nirantaraṃ pavattati. Thinamiddhābhibhūtaṃ akammaññaṃ hoti. Uddhaccakukkuccaparetaṃ avūpasantameva hutvā paribbhamati. Vicikicchāya upahataṃ jhānādhigamasādhikaṃ paṭipadaṃ nārohati. Iti visesena jhānantarāyakarattā etāneva pahānaṅgānīti vuttānīti.
已对照

而由于寻把心安置于所缘,伺令[它]连续不断;由于它们,已为不散乱而完成了加行的心,[其]由加行成就而生的喜作满悦,乐作滋长;于是,为这安置、连续、满悦、滋长所资益的一境性,把这[心]连同其余相应法,平等而正确地置于一性所缘上——因此,应知依寻、伺、喜、乐、心一境性这五者的生起而为具五支。因为当这五者生起时,禅便名为已生起。因此这五者称为它的具足支。因此不应执取「有一种与这些[支]具足、[而与它们]不同的所谓禅」。而正如唯依诸支而说「四支军」「五支乐」「八支道」,应知这[禅]也同样唯依诸支而称为「五支的」或「具五支」。

Yasmā pana vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, vicāro anuppabandhati, tehi avikkhepāya sampāditappayogassa cetaso payogasampattisambhavā pīti pīṇanaṃ, sukhañca upabrūhanaṃ karoti. Atha naṃ sasesasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānuppabandhanapīṇanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā ekattārammaṇe samaṃ sammā ca ādhiyati, tasmā vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pañcannaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā veditabbā. Uppannesu hi etesu pañcasu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti. Tenassa etāni pañca samannāgataṅgānīti vuccanti. Tasmā na etehi samannāgataṃ aññadeva jhānaṃ nāma atthīti gahetabbaṃ. Yathā pana aṅgamattavaseneva caturaṅginī senā, pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ, aṭṭhaṅgiko ca maggoti vuccati, evamidampi aṅgamattavaseneva pañcaṅgikanti vā pañcaṅgasamannāgatanti vā vuccatīti veditabbaṃ.
已对照

这五支虽然在近行刹那中也有,然而在近行中它们比平常的心更强。而在这里,它们比近行[中的]更强,已达到色界之相。因为在这里,寻以极明净的行相把心安置于所缘而生起;伺极度随摩所缘[而生起];喜、乐遍满全身[而生起]。正因此[世尊]说:「其全身没有任何一处不被离生的喜、乐所遍满。」(《长部》1.228)心一境性也犹如箱盒的上盖[合]于下底那样,触着所缘而生起。这就是它们与其他[时候诸支]的差别。此中,心一境性虽然在「有寻、有伺」这段文中没有被指出,然而由于在《分别论》中这样说:「禅:即寻、伺、喜、乐、心一境性。」(《分别论》569)[所以它]正是[禅]支。因为世尊以何种意趣作了总说,那[意趣]正由他在《分别论》中阐明了。

Etāni ca pañcaṅgāni kiñcāpi upacārakkhaṇepi atthi, atha kho upacāre pakaticittato balavatarāni. Idha pana upacāratopi balavatarāni rūpāvacaralakkhaṇappattāni. Ettha hi vitakko suvisadena ākārena ārammaṇe cittaṃ abhiniropayamāno uppajjati. Vicāro ativiya ārammaṇaṃ anumajjamāno. Pītisukhaṃ sabbāvantampi kāyaṃ pharamānaṃ. Tenevāha – ‘‘nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hotī’’ti (dī. ni. 1.228). Cittekaggatāpi heṭṭhimamhi samuggapaṭale uparimaṃ samuggapaṭalaṃ viya ārammaṇesu phusitā hutvā uppajjati, ayametesaṃ itarehi viseso. Tattha cittekaggatā kiñcāpi savitakkaṃ savicāranti imasmiṃ pāṭhe na niddiṭṭhā, tathāpi vibhaṅge ‘‘jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (vibha. 569) evaṃ vuttattā aṅgameva. Yena hi adhippāyena bhagavatā uddeso kato, soyeva tena vibhaṅge pakāsitoti.
已对照

三种善

Tividhakalyāṇaṃ
75缅 1.143已对照

七十五、而在「三种善、具足十相(tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ)」这里:依初、中、终而为三种善;应知依正是那初、中、终的诸相而为具足十相。

此中,这是圣典——

「初禅的行道清净是初,舍的增益是中,令喜是终。初禅的行道清净是初,初有几相?初有三相:凡是那[禅]的障碍,心从那[障碍]清净;由于清净,心行于中正的止相;由于已行,心跃入那里。凡心从障碍清净,凡由于清净心行于中正的止相,凡由于已行心跃入那里——初禅的行道清净是初,初有这三相。因此称为:初禅既是初善的,也是具足三相的。

「初禅的舍的增益是中,中有几相?中有三相:旁观已清净的心,旁观已行于止的[心],旁观以一性现起的[心]。凡旁观已清净的心,凡旁观已行于止的[心],凡旁观以一性现起的[心]——初禅的舍的增益是中,中有这三相。因此称为:初禅既是中善的,也是具足三相的。

「初禅的令喜是终,终有几相?终有四相:依在那里所生诸法不相逾越之义的令喜,依诸根一味之义的令喜,依运载与之相应的精进之义的令喜,依串习之义的令喜。初禅的令喜是终,终有这四相。因此称为:初禅既是终善的,也是具足四相的。」(《无碍解道》1.158)

此中,有些[师]如是解说:所谓行道清净,是连同资粮的近行;所谓舍的增益,是安止;所谓令喜,是省察。然而由于圣典中说:「达于一性的心,既跃入行道清净,又被舍所增益,并被智所令喜。」(《无碍解道》1.158)因此应知:正是在安止之内,依[其]所从来而为行道清净,依中舍的作用而为舍的增益,依令[诸法]明净之智——以成就诸法不相逾越等状态——的作用之完成而为令喜。

如何呢?因为在安止生起的那一回,凡称为盖的烦恼群是那禅的障碍,心从它清净。由于清净,[心]离了遮障而行于中正的止相。所谓中正的止相,正是平衡转起的安止定。而紧接其前的前心,依同一相续转变的方式趋于如是性,名为行于中正的止相;由于如是已行,以趋于如是性而名为跃入那里。如是,首先应知:成办前心中所存在之行相的、依[其]所从来的行道清净,正在初禅的生起刹那。

而对于如是已清净的它,由于没有再须使清净的,不在使清净上用力,名为「旁观已清净的心」。对于以趋于止的状态而已行于止的[心],不再在等安住上用力,名为「旁观已行于止的[心]」。又正由于已行于止的状态,对于它那舍弃了与烦恼的交结而以一性现起的[心],不再在一性的现起上用力,名为「旁观以一性现起的[心]」。如是应知依中舍的作用而为舍的增益。

而在如是被舍所增益时,凡在那里所生、称为定与慧的双运诸法彼此不相逾越而转起;凡信等诸根由于从种种烦恼解脱,以解脱之味成为一味而转起;凡他运载适合于彼、与那些不相逾越及一味之状态相称的精进;凡它在那刹那转起的串习——由于这一切行相,都是以智在杂染与净化中见到各各的过患与功德利益,由于如是如是已令喜、已使清净、已令明净而成就的,因此说:「应知依令[诸法]明净之智——以成就诸法不相逾越等状态——的作用之完成而为令喜。」

此中,由于依舍而智变得明显——即如所说:「他善加旁观如是被策励的心;依舍、依慧,慧根变得增上;依舍,心从种种烦恼解脱;依解脱、依慧,慧根变得增上。由于已解脱,那些法成为一味。依一味之义而为修习。」(《无碍解道》1.201)——因此,作为智之作用的令喜被说为终。

现在,在「已证得初禅——地遍」这里:依计数的次第为「初」;最初生起,故也为「初」。由于审虑所缘,或由于烧尽对治[法],为「禅」。而地的圆盘,以全体之义称为「地遍」;依它而获得的相也[称为地遍],于地遍之相上所获得的禅也[称为地遍]。此中,在这一义上,应知禅为「地遍」。就此而说「已证得初禅——地遍」。

75. Tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannanti ettha pana ādimajjhapariyosānavasena tividhakalyāṇatā. Tesaṃyeva ca ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā veditabbā.
Tatrāyaṃ pāḷi –
‘‘Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, upekkhānubrūhanā majjhe, sampahaṃsanā pariyosānaṃ, paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa kati lakkhaṇāni? Ādissa tīṇi lakkhaṇāni, yo tassa paribandho, tato cittaṃ visujjhati, visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Yañca paribandhato cittaṃ visujjhati, yañca visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, yañca paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ ādikalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca.
‘‘Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa kati lakkhaṇāni? Majjhassa tīṇi lakkhaṇāni, visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Yañca visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ majjhekalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca.
‘‘Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa kati lakkhaṇāni? Pariyosānassa cattāri lakkhaṇāni, tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā, indriyānaṃ ekarasaṭṭhena sampahaṃsanā, tadupagavīriyavāhanaṭṭhena sampahaṃsanā, āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā. Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa imāni cattāri lakkhaṇāni. Tena vuccati paṭhamaṃ jhānaṃ pariyosānakalyāṇañceva hoti catulakkhaṇasampannañcā’’ti (paṭi. ma. 1.158).
Tatra paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro. Upekkhānubrūhanā nāma appanā. Sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇāti evameke vaṇṇayanti. Yasmā pana ‘‘ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsita’’nti (paṭi. ma. 1.158) pāḷiyaṃ vuttaṃ, tasmā antoappanāyameva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi, tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā, dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā ca veditabbā.
Kathaṃ? Yasmiñhi vāre appanā uppajjati, tasmiṃ yo nīvaraṇasaṅkhāto kilesagaṇo tassa jhānassa paribandho, tato cittaṃ visujjhati. Visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ hutvā majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati. Majjhimaṃ samathanimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva. Tadanantaraṃ pana purimacittaṃ ekasantatipariṇāmanayena tathattamupagacchamānaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati nāma, evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena tattha pakkhandati nāma. Evaṃ tāva purimacitte vijjamānākāranipphādikā paṭhamassa jhānassa uppādakkhaṇeyeva āgamanavasena paṭipadāvisuddhi veditabbā.
Evaṃ visuddhassa pana tassa puna visodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvupagamanena samathapaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathapaṭipannabhāvato eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma. Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā.
Ye panete evaṃ upekkhānubrūhite tattha jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā, yāni ca saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni, yañcesa tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā, sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā pariyodāpitattā nipphannāva, tasmā ‘‘dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbā’’ti vuttaṃ.
Tattha yasmā upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti. Yathāha – ‘‘tathāpaggahitaṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhati, upekkhāvasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, upekkhāvasena nānattakilesehi cittaṃ vimuccati, vimokkhavasena paññāvasena paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti. Vimuttattā te dhammā ekarasā honti. Ekarasaṭṭhena bhāvanā’’ti (paṭi. ma. 1.201). Tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā pariyosānanti vuttā.
Idāni paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇanti ettha gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ, paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ. Ārammaṇūpanijjhānato paccanīkajhāpanato vā jhānaṃ. Pathavīmaṇḍalaṃ pana sakalaṭṭhena pathavīkasiṇanti vuccati, taṃ nissāya paṭiladdhanimittampi, pathavīkasiṇanimitte paṭiladdhajhānampi. Tatra imasmiṃ atthe jhānaṃ pathavīkasiṇanti veditabbaṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇa’’nti.
已对照

久住的成就

Ciraṭṭhitisampādanaṃ
76缅 1.146已对照

七十六、而当这[禅]如是被证得时,那瑜伽者应犹如射穿毛发者、又犹如厨师那样把握诸行相。因为犹如极善巧的弓箭手为射穿毛发而练习,在射穿毛发的那一回,会把握踏立的双足、弓杆、弓弦与箭的行相:「我这样站立,这样持弓杆、这样持弦、这样持箭,射穿了毛发。」他从此以后照样具备那些行相,便会不错失地射穿毛发。同样,瑜伽者也应把握这些食物适宜等行相:「我吃了这样的食物,亲近这样的人,在这样的坐卧处,以这样的威仪,在这个时候,证得了这个。」因为这样,当那[禅]失去时,他能具备那些行相而再令它生起;或者把不纯熟的[禅]作成纯熟的,能一再安止。

又犹如善巧的厨师侍奉主人用餐,[主人]随意吃了什么,就留意那些,从此以后只端上那样的[食物],便成为得赏者;同样,这[瑜伽者]也在证得的刹那把握食物等行相,具备它们,每当失去时,便一再得到安止。因此,他应犹如射穿毛发者、又犹如厨师那样把握诸行相。这也已由世尊说过——

「诸比丘,犹如有一个贤明、干练、善巧的厨师,以种种样的羹侍奉国王或王的大臣——以酸味类的、苦味类的、辛味类的、甜味类的、带碱味的、不带碱味的、带咸味的、不带咸味的。诸比丘,那贤明、干练、善巧的厨师把握自己主人的相:『今天我主人或喜欢这种羹,或伸手向这种,或多取这种,或称赞这种。今天我主人或喜欢酸味类的羹,或伸手向酸味类的,或多取酸味类的,或称赞酸味类的……乃至……或称赞不带咸味的。』诸比丘,那贤明、干练、善巧的厨师,既得到衣服,也得到工钱,也得到赏赐。这是什么缘故呢?诸比丘,因为那贤明、干练、善巧的厨师把握自己主人的相。正是这样,诸比丘,在此,某个贤明、干练、善巧的比丘于身随观身而住……乃至……于诸受[随观]受……于心[随观]心……于诸法随观法而住,热勤、正知、具念,调伏世间的贪与忧。当他于诸法随观法而住时,心得定,诸随烦恼被舍断。他把握那相。诸比丘,那贤明、干练、善巧的比丘,既得到诸现法乐住,也得到正念正知。这是什么缘故呢?诸比丘,因为那贤明、干练、善巧的比丘把握自己心的相。」(《相应部》5.374)

而他以取相再具备那些行相,只能成就安止而已,不能久住。而久住,是由于善加清除了定的障碍诸法而有的。因为凡比丘,没有以省察欲的过患等善加镇伏欲欲,没有依身轻安令身的粗重善加止息,没有依作意发勤界等善加驱除昏沉睡眠,没有依作意止相等善加根除掉举追悔,也没有善加清除其他定的障碍诸法,就入禅,他就会很快出来,犹如进入未清理之巢穴的蜜蜂,又如进入不清净之园林的国王。而凡善加清除了定的障碍诸法而入禅者,他就会整个白天都只在等至之中,犹如进入善加清理之巢穴的蜜蜂,又如进入极清净之园林的国王。因此古师们说——

「应驱除于诸欲的欲、瞋,

掉举、睡眠,以疑为第五;

以能作远离之愉悦的心,

犹如国王入于清净之处,乐于彼中。」

因此,希求久住者应清除障碍诸法而入禅。又为了心之修习的广大,应增长所获得的似相。它有两个增长之地:近行或安止。因为达到近行后增长它是可以的,达到安止后[增长它]也[是可以的]。但必须在其中一处增长。因此说「应增长所获得的似相」。

76. Evamadhigate pana etasmiṃ tena yoginā vālavedhinā viya, sūdena viya ca ākārā pariggahetabbā. Yathā hi sukusalo dhanuggaho vālavedhāya kammaṃ kurumāno yasmiṃ vāre vālaṃ vijjhati, tasmiṃ vāre akkantapadānañca dhanudaṇḍassa ca jiyāya ca sarassa ca ākāraṃ pariggaṇheyya. ‘‘Evaṃ me ṭhitena evaṃ dhanudaṇḍaṃ evaṃ jiyaṃ evaṃ saraṃ gahetvā vālo viddho’’ti. So tato paṭṭhāya tatheva te ākāre sampādento avirādhetvā vālaṃ vijjheyya. Evameva yogināpi ‘‘imaṃ nāma me bhojanaṃ bhuñjitvā evarūpaṃ puggalaṃ sevamānena evarūpe senāsane iminā nāma iriyāpathena imasmiṃ kāle idaṃ adhigata’’nti ete bhojanasappāyādayo ākārā pariggahetabbā. Evañhi so naṭṭhe vā tasmiṃ te ākāre sampādetvā puna uppādetuṃ, appaguṇaṃ vā paguṇaṃ karonto punappunaṃ appetuṃ sakkhissati.
Yathā ca kusalo sūdo bhattāraṃ parivisanto tassa yaṃ yaṃ ruciyā bhuñjati, taṃ taṃ sallakkhetvā tato paṭṭhāya tādisameva upanāmento lābhassa bhāgī hoti, evamayampi adhigatakkhaṇe bhojanādayo ākāre gahetvā te sampādento naṭṭhe naṭṭhe punappunaṃ appanāya lābhī hoti. Tasmā tena vālavedhinā viya sūdena viya ca ākārā pariggahetabbā. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo rājānaṃ vā rājamahāmattaṃ vā nānaccayehi sūpehi paccupaṭṭhito assa ambilaggehipi tittakaggehipi kaṭukaggehipi madhuraggehipi khārikehipi akhārikehipi loṇikehipi aloṇikehipi. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattu nimittaṃ uggaṇhāti ‘idaṃ vā me ajja bhattu sūpeyyaṃ ruccati, imassa vā abhiharati, imassa vā bahuṃ gaṇhāti, imassa vā vaṇṇaṃ bhāsati, ambilaggaṃ vā me ajja bhattu sūpeyyaṃ ruccati, ambilaggassa vā abhiharati, ambilaggassa vā bahuṃ gaṇhāti, ambilaggassa vā vaṇṇaṃ bhāsati…pe… aloṇikassa vā vaṇṇaṃ bhāsatī’ti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo lābhī ceva hoti acchādanassa, lābhī vetanassa, lābhī abhihārānaṃ. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattu nimittaṃ uggaṇhāti. Evameva kho, bhikkhave, idhekacco paṇḍito byatto kusalo bhikkhu kāye kāyānupassī viharati…pe… vedanāsu vedanā… citte cittā… dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṃ samādhiyati, upakkilesā pahīyanti, so taṃ nimittaṃ uggaṇhāti. Sa kho so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu lābhī ceva hoti diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ, lābhī satisampajaññassa. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so, bhikkhave, paṇḍito byatto kusalo bhikkhu sakassa cittassa nimittaṃ uggaṇhātī’’ti (saṃ. ni. 5.374).
Nimittaggahaṇena cassa puna te ākāre sampādayato appanāmattameva ijjhati, na ciraṭṭhānaṃ. Ciraṭṭhānaṃ pana samādhiparibandhānaṃ dhammānaṃ suvisodhitattā hoti. Yo hi bhikkhu kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandaṃ na suṭṭhu vikkhambhetvā, kāyapassaddhivasena kāyaduṭṭhullaṃ na suppaṭipassaddhaṃ katvā, ārambhadhātumanasikārādivasena thinamiddhaṃ na suṭṭhu paṭivinodetvā, samathanimittamanasikārādivasena uddhaccakukkuccaṃ na susamūhataṃ katvā, aññepi samādhiparibandhe dhamme na suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati, so avisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya avisuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca khippameva nikkhamati. Yo pana samādhiparibandhe dhamme suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati, so suvisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya suparisuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca sakalampi divasabhāgaṃ antosamāpattiyaṃyeva hoti. Tenāhu porāṇā –
‘‘Kāmesu chandaṃ paṭighaṃ vinodaye,
Uddhaccamiddhaṃ vicikicchapañcamaṃ;
Vivekapāmojjakarena cetasā,
Rājāva suddhantagato tahiṃ rame’’ti.
Tasmā ciraṭṭhitikāmena paribandhakadhamme visodhetvā jhānaṃ samāpajjitabbaṃ. Cittabhāvanāvepullatthañca yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tassa dve vaḍḍhanābhūmiyo upacāraṃ vā appanaṃ vā. Upacāraṃ patvāpi hi taṃ vaḍḍhetuṃ vaṭṭati appanaṃ patvāpi. Ekasmiṃ pana ṭhāne avassaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘yathāladdhaṃ paṭibhāganimittaṃ vaḍḍhetabba’’nti.
已对照

相的增长之法

Nimittavaḍḍhananayo
77缅 1.148已对照

七十七、此中,这是增长之法:那瑜伽者不应以增长钵、增长饼、增长饭、增长蔓、增长布的方式来增长那相;而应犹如农夫以犁划定应耕之处,而在所划定的范围之内耕作,又犹如诸比丘结界时先留意诸界相、然后结[界]——同样,对那所获得的相,依次以意划定一指、二指、三指、四指的量,随所划定而增长。不划定则不应增长。此后,依一搩手、一肘、门廊、院落、寺院的界限,以及村、市镇、地方、王国、海洋的界限之划定而增长,应以轮围界为限,或者更超过那[限]而划定、增长。

因为犹如幼天鹅从翅膀长成之时起,飞越一小段一小段的地方,作了熟习之后,次第飞到日月的近旁;同样,比丘依所说之法划定、增长那相,直到以轮围界为限,或更超过那[限]而增长。于是,那相在增长又增长之处,于大地的高低不平、河流险处、山岭崎岖处,犹如被百根木钉撑开的牛皮。

而于那相上已证得初禅的初学者,应多入[定],不应多省察。因为多省察者的禅支会显得粗而弱。于是,由于它们如是显现,便成为他向上努力的缘。他在禅尚未纯熟时[向上]努力,既从已证得的初禅退失,也不能证得第二[禅]。所以世尊说——

「诸比丘,犹如一头山中的母牛,愚痴、不明达、不识牧地、不善巧于在崎岖的山中行走。她想:『我何不前往从未去过的方向,吃从未吃过的草,喝从未喝过的水呢?』她前足尚未站稳,就抬起后足;她既不能前往从未去过的方向,也不能吃从未吃过的草,也不能喝从未喝过的水;而在她站立时生起『我何不前往从未去过的方向……乃至……喝[从未喝过的水]呢』这念头的那个地方,她也不能平安返回。这是什么缘故呢?诸比丘,因为那山中的母牛愚痴、不明达、不识牧地、不善巧于在崎岖的山中行走。同样,诸比丘,在此,某个比丘愚痴、不明达、不识牧地、不善巧于已离诸欲……乃至……成就并住于初禅。他不习近那相,不修习,不多作,不善加决意。他想:『我何不寻、伺寂止……乃至……成就并住于第二禅呢?』他不能寻、伺寂止……乃至……成就并住于第二禅。他想:『我何不已离诸欲……乃至……成就并住于初禅呢?』他不能已离诸欲……乃至……成就并住于初禅。诸比丘,这称为两边都已坠落、两边都已退失的比丘,犹如那山中的母牛,愚痴、不明达、不识牧地、不善巧于在崎岖的山中行走。」(《增支部》9.35)

因此,他首先应在那初禅中以五种行相成为串习自在者。

77. Tatrāyaṃ vaḍḍhananayo, tena yoginā taṃ nimittaṃ pattavaḍḍhanapūvavaḍḍhanabhattavaḍḍhanalatāvaḍḍhanadussavaḍḍhanayogena avaḍḍhetvā yathā nāma kassako kasitabbaṭṭhānaṃ naṅgalena paricchinditvā paricchedabbhantare kasati, yathā vā pana bhikkhū sīmaṃ bandhantā paṭhamaṃ nimittāni sallakkhetvā pacchā bandhanti, evameva tassa yathāladdhassa nimittassa anukkamena ekaṅguladvaṅgulativaṅgulacaturaṅgulamattaṃ manasā paricchinditvā yathāparicchedaṃ vaḍḍhetabbaṃ. Aparicchinditvā pana na vaḍḍhetabbaṃ. Tato vidatthiratanapamukhapariveṇavihārasīmānaṃ gāmanigamajanapadarajjasamuddasīmānañca paricchedavasena vaḍḍhayantena cakkavāḷaparicchedena vā tato vāpi uttari paricchinditvā vaḍḍhetabbaṃ.
Yathā hi haṃsapotakā pakkhānaṃ uṭṭhitakālato paṭṭhāya parittaṃ parittaṃ padesaṃ uppatantā paricayaṃ katvā anukkamena candimasūriyasantikaṃ gacchanti, evameva bhikkhu vuttanayena nimittaṃ paricchinditvā vaḍḍhento yāva cakkavāḷaparicchedā tato vā uttari vaḍḍheti. Athassa taṃ nimittaṃ vaḍḍhitavaḍḍhitaṭṭhāne pathaviyā ukkūlavikūlanadīviduggapabbatavisamesu saṅkusatasamabbhāhataṃ usabhacammaṃ viya hoti.
Tasmiṃ pana nimitte pattapaṭhamajjhānena ādikammikena samāpajjanabahulena bhavitabbaṃ, na paccavekkhaṇabahulena. Paccavekkhaṇabahulassa hi jhānaṅgāni thūlāni dubbalāni hutvā upaṭṭhahanti. Athassa tāni evaṃ upaṭṭhitattā upari ussukkanāya paccayataṃ āpajjanti. So appaguṇe jhāne ussukkamāno pattapaṭhamajjhānā ca parihāyati, na ca sakkoti dutiyaṃ pāpuṇituṃ. Tenāha bhagavā –
‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate carituṃ. Tassā evamassa ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva disaṃ gaccheyyaṃ, akhāditapubbāni ca tiṇāni khādeyyaṃ, apītapubbāni ca pānīyāni piveyya’nti. Sā purimaṃ pādaṃ na supatiṭṭhitaṃ patiṭṭhāpetvā pacchimaṃ pādaṃ uddhareyya, sā na ceva agatapubbaṃ disaṃ gaccheyya, na ca akhāditapubbāni tiṇāni khādeyya, na ca apītapubbāni pānīyāni piveyya. Yasmiñcassā padese ṭhitāya evamassa ‘yaṃnūnāhaṃ agatapubbañceva…pe… piveyya’nti. Tañca padesaṃ na sotthinā paccāgaccheyya. Taṃ kissa hetu? Tathā hi sā, bhikkhave, gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate carituṃ, evameva kho, bhikkhave, idhekacco bhikkhu bālo abyatto akhettaññū akusalo vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. So taṃ nimittaṃ nāsevati, na bhāveti, na bahulīkaroti, na svādhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhāti, tassa evaṃ hoti ‘yaṃnūnāhaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So na sakkoti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Tassevaṃ hoti ‘yaṃnūnāhaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja vihareyya’nti. So na sakkoti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharituṃ. Ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu ubhato bhaṭṭho ubhato parihīno, seyyathāpi sā gāvī pabbateyyā bālā abyattā akhettaññū akusalā visame pabbate caritu’’nti (a. ni. 9.35).
Tasmānena tasmiṃyeva tāva paṭhamajjhāne pañcahākārehi ciṇṇavasinā bhavitabbaṃ.
已对照

五自在论

Pañcavasīkathā
78已对照

七十八、此中,这是五种自在:转向自在、入定自在、决意自在、出定自在、省察自在。随其所欲之处、所欲之时、所欲之久转向初禅,于转向没有迟缓——[这是]转向自在。随其所欲之处……乃至……入初禅,于入定没有迟缓——[这是]入定自在。其余[自在]也应如是广说。

78. Tatrimā pañca vasiyo āvajjanavasī, samāpajjanavasī, adhiṭṭhānavasī, vuṭṭhānavasī, paccavekkhaṇavasīti. Paṭhamaṃ jhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvadicchakaṃ āvajjeti, āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti āvajjanavasī. Paṭhamaṃ jhānaṃ yatthicchakaṃ…pe… samāpajjati, samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti samāpajjanavasī. Evaṃ sesāpi vitthāretabbā.
缅 1.150已对照

而此中,这是义的阐明:从初禅出来后,最先转向寻时,在截断有分而生起的转向之后,正以寻为所缘的四个或五个速行便速行。此后是两个有分,此后又是以伺为所缘的转向,[然后是]如所说那样的诸速行——如是,当他能于五禅支无间断地遣心时,他的转向自在便已成就。而这达到顶点的自在,在世尊的双神变中可得,或者在别人这样的时候。比这更迅速的转向自在是没有的。

Ayaṃ panettha atthappakāsanā, paṭhamajjhānato vuṭṭhāya paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ vitakkārammaṇāneva cattāri pañca vā javanāni javanti. Tato dve bhavaṅgāni, tato puna vicārārammaṇaṃ āvajjanaṃ, vuttanayāneva javanānīti evaṃ pañcasu jhānaṅgesu yadā nirantaraṃ cittaṃ pesetuṃ sakkoti, athassa āvajjanavasī siddhā hoti. Ayaṃ pana matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriye labbhati, aññesaṃ vā evarūpe kāle. Ito paraṃ sīghatarā āvajjanavasī nāma natthi.
已对照

而犹如具寿大目犍连在降伏难陀优波难陀龙王时那样,能迅速入定,名为入定自在。

Āyasmato pana mahāmoggallānassa nandopanandanāgarājadamane viya sīghaṃ samāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī nāma.
已对照

能[令禅]住立一弹指顷或十弹指顷的刹那,名为决意自在。同样,能迅速出[定],名为出定自在。为显示这两者,宜讲佛护长老(Buddharakkhitatthera)的故事。

Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī nāma. Tatheva lahuṃ vuṭṭhātuṃ samatthatā vuṭṭhānavasī nāma. Tadubhayadassanatthaṃ buddharakkhitattherassa vatthuṃ kathetuṃ vaṭṭati.
已对照

那位具寿受具足戒满八年时,坐在为照料大罗诃那笈多长老(Mahārohaṇaguttatthera)之病而来到长老庵婆台(Therambatthala)的约三万位有神通者之中,见到金翅鸟王[心想]「我要抓住那正在向长老供粥的侍奉龙王」而从空中扑下,他当即化作一座山,抓住龙王的手臂,进入那[山]中。金翅鸟王撞击那山之后便逃走了。大长老说:「贤友们,如果没有佛护,我们全都会受人呵责了。」

So hāyasmā upasampadāya aṭṭhavassiko hutvā therambatthale mahārohaṇaguttattherassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatānaṃ tiṃsamattānaṃ iddhimantasahassānaṃ majjhe nisinno therassa yāguṃ paṭiggāhayamānaṃ upaṭṭhākanāgarājānaṃ gahessāmīti ākāsato pakkhandantaṃ supaṇṇarājānaṃ disvā tāvadeva pabbataṃ nimminitvā nāgarājānaṃ bāhāyaṃ gahetvā tattha pāvisi. Supaṇṇarājā pabbate pahāraṃ datvā palāyi. Mahāthero āha – ‘‘sace, āvuso, buddharakkhito nābhavissa, sabbeva gārayhā assāmā’’ti.
已对照

而省察自在,已随转向自在一并说了,因为在那里紧接转向之后的,正是省察的诸速行。

Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā. Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarānīti.
已对照

第二禅论

Dutiyajjhānakathā
79缅 1.151已对照

七十九、而于这五种自在已得串习自在者,从纯熟的初禅出来后,见到其中的过失——「这等至以盖为近敌,又由于寻、伺粗,[其]支弱」——便作意第二禅为寂静,遍尽对初禅的爱著,为证得第二[禅]而应当致力。于是,当他从初禅出来、具念、正知地省察诸禅支时,寻、伺显现为粗,喜、乐与心一境性显现为寂静;那时,当他为舍断粗支、为获得寂静支而一再作意那同一个相「地、地」时,[正当]「现在第二禅将生起」之际,意门转向截断有分,以那同一地遍为所缘而生起。此后,在那同一所缘上,四个或五个速行速行,其中最后一个是色界的第二禅[心];其余的正如所说那样,是欲界的。

79. Imāsu pana pañcasu vasīsu ciṇṇavasinā paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannanīvaraṇapaccatthikā, vitakkavicārānaṃ oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā dutiyajjhānaṃ santato manasikatvā paṭhamajjhāne nikantiṃ pariyādāya dutiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā paṭhamajjhānā vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato vitakkavicārā oḷārikato upaṭṭhahanti, pītisukhañceva cittekaggatā ca santato upaṭṭhāti, tadāssa oḷārikaṅgaṃ pahānāya santaaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto ‘‘idāni dutiyajjhānaṃ uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ upacchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti, yesamavasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ dutiyajjhānikaṃ. Sesāni vuttappakārāneva kāmāvacarānīti.
已对照

而至此,他寻、伺寂止,内洁净,心专一性,无寻、无伺,定生喜、乐,成就并住于第二禅。如是,他证得了离二支、具三支、三种善、具足十相的第二禅——地遍。

Ettāvatā cesa vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evamanena dvaṅgavippahīnaṃ tivaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ dutiyaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.
80已对照

八十、此中,「寻、伺寂止(vitakkavicārānaṃ vūpasamā)」者:由于寻与伺这两者的寂止、超越,是说由于[它们]在第二禅的刹那不显现。此中,虽然在第二禅中初禅的一切法都没有——因为初禅中的触等是另一些,这里的是另一些——然而应知:为显明「由于超越了一个又一个粗支,而有初禅之后的第二禅等的证得」,才如是说「寻、伺寂止」。

80. Tattha vitakkavicārānaṃ vūpasamāti vitakkassa ca vicārassa cāti imesaṃ dvinnaṃ vūpasamā samatikkamā, dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti. Tattha kiñcāpi dutiyajjhāne sabbepi paṭhamajjhānadhammā na santi. Aññeyeva hi paṭhamajjhāne phassādayo, aññe idha. Oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ adhigamo hotīti dīpanatthaṃ ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ.
已对照

「内(ajjhattaṃ)」者:此处所意指的是自身之内。而在《分别论》中只说了这么多:「内:即各自。」又由于所意指的是自身之内,因此此中的意义是:在自己中所生的、在自己的相续中所生起的。「洁净(sampasādanaṃ)」者:洁净称为信。由于与洁净相应,禅也是洁净,犹如由于与青色相应而[称为]青衣。或者,由于那禅具足洁净,又以寂止寻、伺的扰动而令心洁净,因此也被说为「洁净」。而在这一义的解释中,应知语词的连结是这样的:「令心洁净(sampasādanaṃ cetaso)」。而在前一义的解释中,「心的(cetaso)」这[语]应与「专一性」连结。

Ajjhattanti idha niyakajjhattamadhippetaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘ajjhattaṃ paccatta’’nti ettakameva vuttaṃ. Yasmā ca niyakajjhattamadhippetaṃ, tasmā attani jātaṃ attano santāne nibbattanti ayamettha attho. Sampasādananti sampasādanaṃ vuccati saddhā. Sampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ. Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya. Yasmā vā taṃ jhānaṃ sampasādanasamannāgatattā vitakkavicārakkhobhavūpasamanena ca cetaso sampasādayati, tasmāpi sampasādananti vuttaṃ. Imasmiñca atthavikappe sampasādanaṃ cetasoti evaṃ padasambandho veditabbo. Purimasmiṃ pana atthavikappe cetasoti etaṃ ekodibhāvena saddhiṃ yojetabbaṃ.
缅 1.152已对照

此中,这是义的配合:独一而升起,故为「专一(ekodi)」;义即由于不被寻、伺所登临,成为第一、最胜而升起。因为在世间,最胜者也被称为「一(eka)」。或者,由于离了寻、伺,[它]成为独一、无伴[而升起]——也可以这样说。或者,令相应诸法升起,故为「升(udi)」,义即令[它们]起来。以最胜之义,它既是「一」又是「升」,故为「专一」,这是定的增语。如是,修习(bhāveti)、增长这专一,故这第二禅为「专一性(ekodibhāvaṃ)」。而由于这专一是心的,不是众生的,不是命者的,因此这被说为「心专一性」。

Tatrāyamatthayojanā, eko udetīti ekodi, vitakkavicārehi anajjhārūḷhattā aggo seṭṭho hutvā udetīti attho. Seṭṭhopi hi loke ekoti vuccati. Vitakkavicāravirahato vā eko asahāyo hutvā itipi vattuṃ vaṭṭati. Atha vā sampayuttadhamme udāyatīti udi, uṭṭhāpetīti attho. Seṭṭhaṭṭhena eko ca so udi cāti ekodi, samādhissetaṃ adhivacanaṃ. Iti imaṃ ekodiṃ bhāveti vaḍḍhetīti idaṃ dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ. So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso, na sattassa, na jīvassa, tasmā etaṃ cetaso ekodibhāvanti vuttaṃ.
已对照

这信在初禅中岂不也有吗?这名为专一的定[岂不也有]吗?那么为什么只把这[第二禅]说为「洁净、心专一性」呢?答:因为那初禅由于寻、伺的扰动,犹如被涟漪、波浪搅乱的水,不甚洁净,因此虽然有信,也不说为「洁净」。又正由于不甚洁净,此中定也不甚明显,因此也不说为「专一性」。而在这禅中,由于没有寻、伺的障碍,信得到机会而有力;又正由于获得有力之信为伴,定也明显;因此应知只有这[第二禅]被如是说。而在《分别论》中只说了这么多:「『洁净』者:凡信、信受、确信、深净信。『心专一性』者:凡心的住立……乃至……正定。」然而应如是了知这义的解说:使它与那样所说的[《分别论》]不相违,反而相合、相应。

Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi, ayañca ekodināmako samādhi, atha kasmā idameva ‘‘sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvañcā’’ti vuttanti. Vuccate, aduñhi paṭhamajjhānaṃ vitakkavicārakkhobhena vīcitaraṅgasamākulamiva jalaṃ na suppasannaṃ hoti, tasmā satiyāpi saddhāya ‘‘sampasādana’’nti na vuttaṃ. Na suppasannattāyeva cettha samādhipi na suṭṭhu pākaṭo, tasmā ‘‘ekodibhāva’’ntipi na vuttaṃ. Imasmiṃ pana jhāne vitakkavicārapalibodhābhāvena laddhokāsā balavatī saddhā, balavasaddhāsahāyapaṭilābheneva ca samādhipi pākaṭo, tasmā idameva evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Vibhaṅge pana ‘‘sampasādananti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo. Cetaso ekodibhāvanti yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhī’’ti ettakameva vuttaṃ. Evaṃ vuttena pana tena saddhiṃ ayamatthavaṇṇanā yathā na virujjhati, aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca, evaṃ veditabbā.
81已对照

八十一、「无寻、无伺(avitakkaṃ avicāraṃ)」者:由于已以修习舍断,在这[禅]中或这[禅]没有寻,故为「无寻」。依同一方式[为]「无伺」。《分别论》中也说:「如是,这寻与这伺已寂静、已平息、已寂止、已灭没、已遍灭没、已止息、已遍止息、已枯干、已遍枯干、已作边际,因此称为『无寻、无伺』。」(《分别论》576)

81. Avitakkaṃ avicāranti bhāvanāya pahīnattā etasmiṃ, etassa vā vitakko natthīti avitakkaṃ. Imināva nayena avicāraṃ. Vibhaṅgepi vuttaṃ ‘‘iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantikatā, tena vuccati avitakkaṃ avicāra’’nti (vibha. 576).
已对照

于此[有人]说:「这义岂不是以『寻、伺寂止』这[语]也已成立了吗?那么为什么又说『无寻、无伺』呢?」答:是的,这义固然已成立,但那[语]并不是显明这义的。我们岂不是已说过:「为显示『由于超越了一个又一个粗支,而有初禅之后的第二禅等的证达』,才如是说『寻、伺寂止』」吗?

Etthāha ‘‘nanu ca ‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’ti imināpi ayamattho siddho, atha kasmā puna vuttaṃ ‘avitakkaṃ avicāra’nti’’. Vuccate, evametaṃ siddhovāyamattho, na panetaṃ tadatthadīpakaṃ. Nanu avocumha ‘‘oḷārikassa pana oḷārikassa aṅgassa samatikkamā paṭhamajjhānato paresaṃ dutiyajjhānādīnaṃ samadhigamo hotīti dassanatthaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamāti evaṃ vutta’’nti.
缅 1.153已对照

此外,由于寻、伺的寂止,这[禅]是洁净,不是由于烦恼浊秽的[寂止];又由于寻、伺的寂止而为专一性,不像近行禅那样由于盖的舍断,也不像初禅那样由于[禅]支的显现——如是,这一语是显明洁净与专一性之因的。同样,由于寻、伺的寂止,这[禅]是无寻、无伺的,不像第三禅、第四禅以及眼识等那样由于[寻、伺]不存在——如是,[这一语]也是显明无寻无伺之性的因的,而不是仅显明寻、伺之不存在的。而「无寻、无伺」这一语,则只是显明寻、伺之不存在的。因此,即使说了前[语],也仍应说[这一语]。

Apica vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ sampasādanaṃ, na kilesakālussiyassa. Vitakkavicārānañca vūpasamā ekodibhāvaṃ, na upacārajjhānamiva nīvaraṇappahānā, paṭhamajjhānamiva ca na aṅgapātubhāvāti evaṃ sampasādanaekodibhāvānaṃ hetuparidīpakamidaṃ vacanaṃ. Tathā vitakkavicārānaṃ vūpasamā idaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, na tatiyacatutthajjhānāni viya cakkhuviññāṇādīni viya ca abhāvāti evaṃ avitakkaavicārabhāvassa hetuparidīpakañca, na vitakkavicārābhāvamattaparidīpakaṃ. Vitakkavicārābhāvamattaparidīpakameva pana ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti idaṃ vacanaṃ. Tasmā purimaṃ vatvāpi vattabbamevāti.
已对照

「定生(samādhijaṃ)」者:义即从初禅之定或从相应之定所生。此中,虽然初[禅]也是从相应之定所生,然而唯有这[第二禅的]定,由于离了寻、伺的扰动而极为不动、甚为洁净,才堪称为「定」;因此为了称赞它,只有这[第二禅]被说为「定生」。「喜、乐(pītisukhaṃ)」者:这正如所说的方式。

Samādhijanti paṭhamajjhānasamādhito sampayuttasamādhito vā jātanti attho. Tattha kiñcāpi paṭhamampi sampayuttasamādhito jātaṃ, atha kho ayameva samādhi ‘‘samādhī’’ti vattabbataṃ arahati vitakkavicārakkhobhavirahena ativiya acalattā, suppasannattā ca, tasmā imassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘samādhija’’nti vuttaṃ. Pītisukhanti idaṃ vuttanayameva.
已对照

「第二(dutiyaṃ)」者:依计数的次第为第二;第二入此[禅],故也为第二。而所说的「离二支、具三支」,此中,应知依寻、伺的舍断而为离二支。又,不像初禅的诸盖在近行刹那被舍断那样,这[禅]的寻、伺[不在近行刹那被舍断];而这[禅]正是在安止刹那离了它们而生起。因此,它们称为它的「断支」。而应知依喜、乐、心一境性这三者的生起而为具三支。因此,《分别论》中所说的「禅:即洁净、喜、乐、心一境性」(《分别论》580),那是为显示连同附属[法]的禅而依转说而说的。然而,除去洁净,依直说,就已达到审虑之相的诸支而言,这[禅]只是三支的。即如所说:「在那时,什么是三支禅?[即]喜、乐、心一境性。」(《法集论》161;《分别论》628)其余的正如初禅中所说的方式。

Dutiyanti gaṇanānupubbatā dutiyaṃ. Idaṃ dutiyaṃ samāpajjatītipi dutiyaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘dvaṅgavippahīnaṃ tivaṅgasamannāgata’’nti, tattha vitakkavicārānaṃ pahānavasena dvaṅgavippahīnatā veditabbā. Yathā ca paṭhamajjhānassa upacārakkhaṇe nīvaraṇāni pahīyanti, na tathā imassa vitakkavicārā. Appanākkhaṇeyeva ca panetaṃ vinā tehi uppajjati. Tenassa te ‘‘pahānaṅga’’nti vuccanti. Pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pana tiṇṇaṃ uppattivasena tivaṅgasamannāgatatā veditabbā. Tasmā yaṃ vibhaṅge ‘‘jhānanti sampasādo pīti sukhaṃ cittassa ekaggatā’’ti (vibha. 580) vuttaṃ, taṃ saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetuṃ pariyāyena vuttaṃ. Ṭhapetvā pana sampasādanaṃ nippariyāyena upanijjhānalakkhaṇappattānaṃ aṅgānaṃ vasena tivaṅgikameva etaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, pīti sukhaṃ cittassa ekaggatā’’ti (dha. sa. 161; vibha. 628). Sesaṃ paṭhamajjhāne vuttanayameva.
已对照

第三禅论

Tatiyajjhānakathā
82缅 1.154已对照

八十二、而如是证得[第二禅]之后,也应依所说的方法,以五种行相于它成为已得串习自在者(ciṇṇavasī),从已熟练的第二禅出[定],见到其中的过患:「这等至以寻、伺为近敌;又由于『在那里凡与喜相关的心之踊动,即因此而被称为粗劣』(《长部》1.96)所说的喜之粗劣,诸支软弱。」然后把第三禅作意为寂静,遍尽对第二禅的爱著(nikanti),为证得第三[禅]而致力。于是,当他从第二禅出[定],具念、正知而省察诸禅支时,喜显现为粗,乐与心一境性显现为寂静;那时,为了舍断粗支、获得寂静支,他对那同一个相一再作意「地、地」,[心想]「现在第三禅将要生起」,于是切断有分,以那同一个地遍为所缘,意门转向生起。其后就在那所缘上,四个或五个速行速行,其中最后一个是色界的、属于第三禅的,其余的依所说的方法是欲界的。至此,他便「离喜,住于舍,具念与正知,以身受乐,正如圣者们所说的:『舍、具念、乐住。』成就并住于第三禅」(《长部》1.230;《法集论》163)。如是,他便证得了舍离一支、具足二支、三种善、具足十相的地遍第三禅。

82. Evamadhigate pana tasmimpi vuttanayeneva pañcahākārehi ciṇṇavasinā hutvā paguṇadutiyajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannavitakkavicārapaccatthikā, ‘yadeva tattha pītigataṃ cetaso uppilāvitaṃ, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyatī’ti (dī. ni. 1.96) vuttāya pītiyā oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā tatiyajjhānaṃ santato manasikaritvā dutiyajjhāne nikantiṃ pariyādāya tatiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā dutiyajjhānato vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato pīti oḷārikato upaṭṭhāti, sukhañceva ekaggatā ca santato upaṭṭhāti. Tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto ‘‘idāni tatiyajjhānaṃ uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ upacchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni javanti, yesaṃ avasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ tatiyajjhānikaṃ, sesāni vuttanayeneva kāmāvacarānīti. Ettāvatā ca panesa pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti (dī. ni. 1.230; dha. sa. 163). Evamanena ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ tatiyaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.
83已对照

八十三、此中,「离喜(pītiyā ca virāgā)」者:所谓「离(virāgo)」,即对如所说那样的喜的厌恶,或超越。而两者中间的「且(ca)」字是聚合之义,它或者聚合「寂止」,或者聚合「寻、伺的寂止」。此中,当它只聚合「寂止」时,应知这样连结:「离喜,更且由于寂止」。而在这一连结中,「离」是厌恶之义,所以应见此义:「由于厌恶喜,且由于寂止」。而当它聚合「寻、伺的寂止」时,应知这样连结:「离喜,更且由于寻、伺的寂止」。而在这一连结中,「离」是超越之义,所以应见此义:「由于超越喜,且由于寻、伺的寂止」。

83. Tattha pītiyā ca virāgāti virāgo nāma vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā. Ubhinnaṃ pana antarā casaddo sampiṇḍanattho, so vūpasamaṃ vā sampiṇḍeti vitakkavicārānaṃ vūpasamaṃ vā. Tattha yadā vūpasamameva sampiṇḍeti, tadā ‘‘pītiyā ca virāgā kiñca bhiyyo vūpasamā cā’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo jigucchanattho hoti, tasmā ‘‘pītiyā jigucchanā ca vūpasamā cā’’ti ayamattho daṭṭhabbo. Yadā pana vitakkavicāravūpasamaṃ sampiṇḍeti, tadā ‘‘pītiyā ca virāgā, kiñca bhiyyo vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti evaṃ yojanā veditabbā. Imissā ca yojanāya virāgo samatikkamanattho hoti, tasmā ‘‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti ayamattho daṭṭhabbo.
缅 1.155已对照

诚然,这些寻、伺在第二禅中就已寂止了,然而这是为显示这一禅的途径(magga)、为称扬[它]而说的。因为说到「且由于寻、伺的寂止」时,就显出这一点:寻、伺的寂止想必是这一禅的途径。又如在第三圣道中,对于有身见等[那时]并非[才]舍断的[诸结],以「由于舍断五下分结」(《长部》1.373;《中部》2.133;《相应部》5.184;《增支部》3.88)这样说舍断,就是称扬,能令致力于证得它的人生起勇猛;同样,此处对于[那时]并非[才]寂止的寻、伺,说[其]寂止,也是称扬。因此说了这一义:「由于超越喜,且由于寻、伺的寂止」。

Kāmañcete vitakkavicārā dutiyajjhāneyeva vūpasantā, imassa pana jhānassa maggaparidīpanatthaṃ vaṇṇabhaṇanatthañcetaṃ vuttaṃ. Vitakkavicārānañca vūpasamāti hi vutte idaṃ paññāyati, nūna vitakkavicāravūpasamo maggo imassa jhānassāti. Yathā ca tatiye ariyamagge appahīnānampi sakkāyadiṭṭhādīnaṃ ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ pahānā’’ti (dī. ni. 1.373; ma. ni. 2.133; saṃ. ni. 5.184; a. ni. 3.88) evaṃ pahānaṃ vuccamānaṃ vaṇṇabhaṇanaṃ hoti, tadadhigamāya ussukkānaṃ ussāhajanakaṃ, evameva idha avūpasantānampi vitakkavicārānaṃ vūpasamo vuccamāno vaṇṇabhaṇanaṃ hoti. Tenāyamattho vutto ‘‘pītiyā ca samatikkamā vitakkavicārānañca vūpasamā’’ti.
84已对照

八十四、在「住于舍(upekkhako ca viharati)」这里:依适当而观,故为「舍(upekkhā)」。即平等地观,不堕于偏党而观,此是其义。由于具足那明净、广大、坚强的[舍],具足第三禅者被称为「舍者(upekkhaka)」。

84. Upekkhako ca viharatīti ettha upapattito ikkhatīti upekkhā. Samaṃ passati, apakkhapatitā hutvā passatīti attho. Tāya visadāya vipulāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī upekkhakoti vuccati.
已对照

而舍有十种:六支舍、梵住舍、觉支舍、精进舍、行舍、受舍、观舍、中舍、禅舍、遍净舍。

Upekkhā pana dasavidhā hoti chaḷaṅgupekkhā, brahmavihārupekkhā, bojjhaṅgupekkhā, vīriyupekkhā, saṅkhārupekkhā, vedanupekkhā, vipassanupekkhā, tatramajjhattupekkhā, jhānupekkhā, pārisuddhupekkhāti.
已对照

此中,凡以「诸比丘,在此,比丘以眼见色后,既不喜悦也不忧,住于舍,具念、正知」(《增支部》6.1)这样出现的、漏尽者于六门中当可喜、不可喜的六所缘进入[其]领域时,以不舍弃清净本性为行相的舍,这名为六支舍(chaḷaṅgupekkhā)。

Tattha yā ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti, na dummano, upekkhako ca viharati sato sampajāno’’ti (a. ni. 6.1) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā, ayaṃ chaḷaṅgupekkhā nāma.
已对照

而凡以「以与舍俱的心遍满一方而住」(《长部》1.556;《中部》1.77)这样出现的、对众生以中立为行相的舍,这名为梵住舍(brahmavihārupekkhā)。

Yā pana ‘‘upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (dī. ni. 1.556; ma. ni. 1.77) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ brahmavihārupekkhā nāma.
已对照

凡以「修习依远离的舍觉支」(《中部》1.27)这样出现的、于俱生诸法中以中立为行相的舍,这名为觉支舍(bojjhaṅgupekkhā)。

Yā ‘‘upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissita’’nti (ma. ni. 1.27) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ bojjhaṅgupekkhā nāma.
缅 1.156已对照

而凡以「时时作意舍相」(《增支部》3.103)这样出现的、称为不过度发勤也不过度松弛的精进的舍,这名为精进舍(vīriyupekkhā)。

Yā pana ‘‘kālenakālaṃ upekkhānimittaṃ manasikarotī’’ti (a. ni. 3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ vīriyupekkhā nāma.
已对照

凡以「有多少行舍由于止而生起?有多少行舍由于观而生起?八种行舍由于止而生起,十种行舍由于观而生起」(《无碍解道》1.57)这样出现的、省察盖等而住立、于执取中成为中立的舍,这名为行舍(saṅkhārupekkhā)。

Yā ‘‘kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti. Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti. Dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā gahaṇe majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma.
已对照

而凡以「凡在欲界善心与舍俱行而生起之时」(《法集论》150)这样出现的、称为不苦不乐的舍,这名为受舍(vedanupekkhā)。

Yā pana ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagata’’nti (dha. sa. 150) evamāgatā adukkhamasukhasaññitā upekkhā, ayaṃ vedanupekkhā nāma.
已对照

凡以「凡存在者、凡已生成者,他舍断它,获得舍」(《中部》3.71;《增支部》7.55)这样出现的、于辨察中成为中立的舍,这名为观舍(vipassanupekkhā)。

Yā ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ vipassanupekkhā nāma.
已对照

而凡在欲等若余法(yevāpanaka)中出现的、成为俱生[诸法]之平等运载者的舍,这名为中舍(tatramajjhattupekkhā)。

Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samavāhitabhūtā upekkhā, ayaṃ tatramajjhattupekkhā nāma.
已对照

凡以「住于舍」(《长部》1.230;《法集论》163)这样出现的、即使对那最上之乐也令不生偏堕的舍,这名为禅舍(jhānupekkhā)。

Yā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti (dī. ni. 1.230; dha. sa. 163) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā, ayaṃ jhānupekkhā nāma.
已对照

而凡以「舍念清净的第四禅」(《长部》1.232;《法集论》165)这样出现的、已从一切敌对[法]清净、对于平息敌对[法]也无所作为的舍,这名为遍净舍(pārisuddhupekkhā)。

Yā pana ‘‘upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhāna’’nti (dī. ni. 1.232; dha. sa. 165) evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā, ayaṃ pārisuddhupekkhā nāma.
已对照

此中,六支舍、梵住舍、觉支舍、中舍、禅舍、遍净舍,在义理上是一,正是中舍。然而依那各各分位的差别,它有这种区别。犹如即使是同一个众生,也依童子、青年、老人、将军、国王等而有区别。所以,应知在它们之中,凡有六支舍处,那里就没有觉支舍等;或者,凡有觉支舍处,那里就没有六支舍等。

Tatra chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā, tatramajjhattupekkhāva hoti. Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedo. Ekassāpi sato sattassa kumārayuvatherasenāpatirājādivasena bhedo viya. Tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā, na tattha bojjhaṅgupekkhādayo. Yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā, na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā.
缅 1.157已对照

正如这些在义理上为一,行舍与观舍也是如此。因为那正是慧,依作用而分为两种。犹如有人在傍晚拿着羊足杖,搜寻进入家中的蛇,见它卧在谷壳仓里,便察看「是蛇吗,不是吗」,见到三个卐字纹,便无疑了,于是对「是蛇、不是蛇」的辨察有中立性;同样,凡已发起观者以观智见到三相时,于辨察诸行的无常性等中所生起的中立性,这名为观舍。又犹如那人用羊足杖紧紧夹住蛇,[想]「我怎样才能既不伤害这条蛇、自己也不被它咬而把它放走呢」,只寻求放走的方法,于是对执取有中立性;同样,由于已见三相,如同见三有在燃烧,于执取诸行的中立性,这名为行舍。如是,观舍成就时,行舍也就成就了。然而它依称为于辨察与执取中的中立的作用而分为两种。而精进舍与受舍,彼此之间以及与其余[诸舍]之间,在义理上确实是不同的。

Yathā cetāsamatthato ekībhāvo, evaṃ saṅkhārupekkhā vipassanupekkhānampi. Paññā eva hi sā kiccavasena dvidhā bhinnā. Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘‘sappo nu kho, no’’ti avalokentassa sovattikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘‘sappo, na sappo’’ti vicinane majjhattatā hoti, evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati, ayaṃ vipassanupekkhā nāma. Yathā pana tassa purisassa ajapadadaṇḍena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘‘kiṃ tāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyya’’nti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti. Evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā āditte viya tayo bhave passato saṅkhāraggahaṇe majjhattatā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma. Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti. Iminā panesā vicinanaggahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnāti. Vīriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnā evāti.
已对照

如是,在这些舍之中,此处所意指的是禅舍。它以中立为相,以不关注(anābhoga)为味,以不作为为现起,以离喜为近因。此中有[人]说:「这在义理上岂不就是中舍吗?而那[中舍]在初禅、第二禅中也有。所以,在那里也应这样说『住于舍』,为什么不说呢?」由于作用不明显。因为它在那里的作用不明显,由于被寻等所压倒。而在此处,由于不被寻、伺、喜所压倒,它犹如抬起了头,成为作用明显的,所以说了。

Iti imāsu upekkhāsu jhānupekkhā idhādhippetā. Sā majjhattalakkhaṇā, anābhogarasā, abyāpārapaccupaṭṭhānā, pītivirāgapadaṭṭhānāti. Etthāha, nanu cāyamatthato tatramajjhattupekkhāva hoti, sā ca paṭhamadutiyajjhānesupi atthi. Tasmā tatrāpi upekkhako ca viharatīti evamayaṃ vattabbā siyā, sā kasmā na vuttāti. Aparibyattakiccato. Aparibyattañhi tassā tattha kiccaṃ vitakkādīhi abhibhūtattā. Idha panāyaṃ vitakkavicārapītīhi anabhibhūtattā ukkhittasirā viya hutvā paribyattakiccā jātā, tasmā vuttāti.
已对照

「他住于舍」一语的

Niṭṭhitā upekkhako ca viharatīti etassa
已对照

全部义释,终。

Sabbaso atthavaṇṇanā.
85已对照

八十五、现在,在「具念与正知(sato ca sampajāno)」这里:忆念(sarati),故为「具念者(sato)」;正知(sampajānāti),故为「正知者(sampajāno)」。这是以人来说念与正知。此中,念以忆念为相,以不忘失为味,以守护为现起。正知以不痴为相,以审度(tīraṇa)为味,以简择为现起。

85. Idāni sato ca sampajānoti ettha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Puggalena sati ca sampajaññañca vuttaṃ. Tattha saraṇalakkhaṇā sati, asammussanarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammohalakkhaṇaṃ sampajaññaṃ, tīraṇarasaṃ, pavicayapaccupaṭṭhānaṃ.
缅 1.158已对照

此中,诚然这念与正知在前面诸禅中也有;因为失念、不正知的人,连近行也不成就,何况安止。然而由于那些禅粗,心的行进容易,犹如人在地上[行走],在那里念与正知的作用不明显。而由于舍断粗支,这一禅微细,心的行进犹如人在剃刀刃上[行走],必须正以念与正知的作用摄持,所以只在这里说[它们]。此外,犹如随逐母牛的牛犊,被带离母牛而不加看守时,又会走到母牛那里;同样,这第三禅之乐被带离喜,若不以念与正知的守护来看守,又会走到喜那里,就会成为与喜相应的。又,众生也贪著于乐,而这乐极为甜美,因为在此之上没有乐了。然而此处由于念与正知的威力,对乐不贪著,否则不然——应知也是为显示这一层殊胜之义,才只在这里说这[二者]。

Tattha kiñcāpi idaṃ satisampajaññaṃ purimajjhānesupi atthi. Muṭṭhasatissa hi asampajānassa upacāramattampi na sampajjati, pageva appanā. Oḷārikattā pana tesaṃ jhānānaṃ bhūmiyaṃ viya purisassa cittassa gati sukhā hoti, abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattā imassa jhānassa purisassa khuradhārāyaṃ viya satisampajaññakiccapariggahitā eva cittassa gati icchitabbāti idheva vuttaṃ. Kiñca bhiyyo, yathā dhenupago vaccho dhenuto apanīto arakkhiyamāno punadeva dhenuṃ upagacchati, evamidaṃ tatiyajjhānasukhaṃ pītito apanītaṃ, taṃ satisampajaññārakkhena arakkhiyamānaṃ punadeva pītiṃ upagaccheyya, pītisampayuttameva siyā. Sukhe vāpi sattā sārajjanti, idañca atimadhuraṃ sukhaṃ, tato paraṃ sukhābhāvā. Satisampajaññānubhāvena panettha sukhe asārajjanā hoti, no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idamidheva vuttanti veditabbaṃ.
已对照

现在,在「以身受乐(sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti)」这里:诚然具足第三禅者没有感受乐的关注。虽然如此,由于他有与名身相应的乐;或者,由于那与名身相应的乐所等起的极胜妙之色遍满了他的色身——由于[色身]被遍满,即使从禅出[定]之后他也会感受乐。因此,为显示这一义,[世尊]说「以身受乐」。

Idāni sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi. Evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ. Yaṃ vā taṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ, taṃsamuṭṭhānenassa yasmā atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭo, yassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi sukhaṃ paṭisaṃvedeyya. Tasmā etamatthaṃ dassento sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti āha.
86已对照

八十六、现在,在「正如圣者们所说的:『舍、具念、乐住』(yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārī)」这里:因为哪一禅、以哪一禅为原因,佛陀等圣者们告知、教示、施设、建立、开显、分别、阐明、宣示那具足第三禅之人,意趣是称赞[他]。[说]什么呢?「舍、具念、乐住」。「[他]成就并住于那第三禅」——应知此中如是连结。

86. Idāni yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā sukhavihārīti ettha yaṃjhānahetu yaṃjhānakāraṇā taṃ tatiyajjhānasamaṅgipuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti pakāsenti, pasaṃsantīti adhippāyo. Kinti? Upekkhako satimā sukhavihārīti. Taṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti evamettha yojanā veditabbā.
缅 1.159已对照

那么,他们为什么这样称赞他呢?由于[他]值得称赞。因为这人即使在乐极甜美、已达乐之究竟的第三禅中也是舍者,不被对乐的执著所牵引。又由于念已现起,以致喜不生起,所以是具念者。又由于以名身感受圣者所爱、唯圣者所亲近的无杂染之乐,所以值得称赞。如是,应知由于值得称赞,圣者们阐明那些作为称赞之因的功德,这样称赞他:「舍、具念、乐住」。

Kasmā pana taṃ te evaṃ pasaṃsantīti? Pasaṃsārahato. Ayañhi yasmā atimadhurasukhe sukhapāramippattepi tatiyajjhāne upekkhako, na tattha sukhābhisaṅgena ākaḍḍhiyati. Yathā ca pīti na uppajjati, evaṃ upaṭṭhitasatitāya satimā. Yasmā ca ariyakantaṃ ariyajanasevitameva ca asaṃkiliṭṭhaṃ sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedeti, tasmā pasaṃsāraho hoti. Iti pasaṃsārahato naṃ ariyā te evaṃ pasaṃsāhetubhūte guṇe pakāsento ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti evaṃ pasaṃsantīti veditabbaṃ.
已对照

「第三(tatiyaṃ)」者:依计数的次第为第三;「他第三[次]入此」,故也为第三。而所说「舍离一支、具足二支」,此中应知舍离一支是依喜的舍断[而言]。而这[喜]犹如第二禅的寻、伺,正在安止的刹那被舍断;因此它被称为它的断支(pahānaṅga)。应知具足二支是依乐与心一境性这二者的生起[而言]。所以,《分别论》中所说的「禅即是舍、念、正知、乐、心一境性」(《分别论》591),那是为显示连同附属[法]的禅而依转说而说的。然而除去舍、念与正知,依直说,依已达审虑之相的诸支,这[禅]只是有二支的。即如所说:「那时什么是有二支的禅?乐、心一境性。」(《法集论》163;《分别论》624)其余的与初禅中所说的方法相同。

Tatiyanti gaṇanānupubbatā tatiyaṃ, idaṃ tatiyaṃ samāpajjatītipi tatiyaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgata’’nti, ettha pītiyā pahānavasena ekaṅgavippahīnatā veditabbā. Sā panesā dutiyajjhānassa vitakkavicārā viya appanākkhaṇeyeva pahīyati. Tena nassa sā pahānaṅganti vuccati. Sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pana dvinnaṃ uppattivasena duvaṅgasamannāgatatā veditabbā. Tasmā yaṃ vibhaṅge ‘‘jhānanti upekkhā sati sampajaññaṃ sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (vibha. 591) vuttaṃ, taṃ saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetuṃ pariyāyena vuttaṃ. Ṭhapetvā pana upekkhāsatisampajaññāni nippariyāyena upanijjhānalakkhaṇappattānaṃ aṅgānaṃ vasena duvaṅgikamevetaṃ hoti. Yathāha – ‘‘katamaṃ tasmiṃ samaye duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (dha. sa. 163; vibha. 624). Sesaṃ paṭhamajjhāne vuttanayameva.
已对照

第四禅论

Catutthajjhānakathā
87缅 1.160已对照

八十七、而如是证得[第三禅]之后,也应依所说的方法,以五种行相于它成为已得串习自在者,从已熟练的第三禅出[定],见到其中的过患:「这等至以喜为近敌;又由于如『在那里凡心对‘乐’的关注,即因此而被称为粗劣』(《长部》1.96)这样所说的乐之粗劣,诸支软弱。」然后把第四禅作意为寂静,遍尽对第三禅的爱著,为证得第四[禅]而致力。于是,当他从第三禅出[定],具念、正知而省察诸禅支时,称为心所喜悦的乐显现为粗,舍受与心一境性显现为寂静;那时,为了舍断粗支、获得寂静支,他对那同一个相一再作意「地、地」,[心想]「现在第四禅将要生起」,于是切断有分,以那同一个地遍为所缘,意门转向生起。其后就在那所缘上,四个或五个速行生起,其中最后一个是色界的、属于第四禅的,其余的是如所说那样的欲界的。然而这是差别:由于乐受不以串习缘为不苦不乐受之缘,而在第四禅中应以不苦不乐受生起,所以那些[速行]是与舍受相应的。也正由于与舍相应,此中喜也退失了。至此,他便「舍断乐与舍断苦,先前的喜、忧已经灭没,不苦不乐,舍念清净,成就并住于第四禅」(《长部》1.232;《法集论》165)。如是,他便证得了舍离一支、具足二支、三种善、具足十相的地遍第四禅。

87. Evamadhigate pana tasmiṃpi vuttanayeneva pañcahākārehi ciṇṇavasinā hutvā paguṇatatiyajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannapītipaccatthikā, ‘yadeva tattha sukhamiti cetaso ābhogo, etenetaṃ oḷārikaṃ akkhāyatī’ti (dī. ni. 1.96) evaṃ vuttassa sukhassa oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā catutthaṃ jhānaṃ santato manasikatvā tatiyajjhāne nikantiṃ pariyādāya catutthādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā tatiyajjhānato vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato cetasikasomanassasaṅkhātaṃ sukhaṃ oḷārikato upaṭṭhāti, upekkhāvedanā ceva cittekaggatā ca santato upaṭṭhāti, tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto ‘‘idāni catutthaṃ jhānaṃ uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ upacchinditvā tadeva pathavīkasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tato tasmiṃyevārammaṇe cattāri pañca vā javanāni uppajjanti, yesaṃ avasāne ekaṃ rūpāvacaraṃ catutthajjhānikaṃ, sesāni vuttappakārāneva kāmāvacarāni. Ayaṃ pana viseso, yasmā sukhavedanā adukkhamasukhāya vedanāya āsevanapaccayena paccayo na hoti, catutthajjhāne ca adukkhamasukhāya vedanāya uppajjitabbaṃ, tasmā tāni upekkhāvedanāsampayuttāni honti. Upekkhāsampayuttattāyeva cettha pītipi parihāyatīti. Ettāvatā cesa sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati (dī. ni. 1.232; dha. sa. 165). Evamanena ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ catutthaṃ jhānaṃ adhigataṃ hoti pathavīkasiṇaṃ.
88已对照

八十八、此中,「舍断乐与舍断苦(sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā)」者:即由于舍断身的乐与身的苦。「先前(pubbeva)」者:即那[舍断]是在先前,不是在第四禅的刹那。「喜、忧已经灭没(somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā)」者:即心所的乐与心所的苦这二者也是先前就已灭没——「由于舍断」就是所说的意思。

88. Tattha sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikasukhassa ca kāyikadukkhassa ca pahānā. Pubbevāti tañca kho pubbeva, na catutthajjhānakkhaṇe. Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikasukhassa ca cetasikadukkhassa cāti imesampi dvinnaṃ pubbeva atthaṅgamā, pahānā icceva vuttaṃ hoti.
已对照

那么,它们的舍断在什么时候呢?在四禅的近行刹那。因为喜悦正在第四禅的近行刹那被舍断;苦、忧、乐[分别]在初禅、第二禅、第三禅的近行刹那[被舍断]。如是,应知这里所说的乐、苦、喜悦、忧的舍断,虽然不是依它们舍断的次第而说的,却是依〈根分别〉中诸根的总说次第,在此处也[如是]说的。

Kadā pana nesaṃ pahānaṃ hotīti. Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe. Somanassañhi catutthajjhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyati. Dukkhadomanassasukhāni paṭhamadutiyatatiyajjhānānaṃ upacārakkhaṇesu. Evametesaṃ pahānakkamena avuttānampi indriyavibhaṅge pana indriyānaṃ uddesakkameneva idhāpi vuttānaṃ sukhadukkhasomanassadomanassānaṃ pahānaṃ veditabbaṃ.
已对照

如果这些正在各该禅的近行刹那被舍断,那么为什么以「已生起的苦根于何处无余灭尽呢?诸比丘,在此,比丘已离诸欲……乃至……成就并住于初禅,已生起的苦根于此无余灭尽。已生起的忧根、乐根、喜悦根于何处无余灭尽呢?诸比丘,在此,比丘舍断乐……乃至……成就并住于第四禅,已生起的喜悦根于此无余灭尽」(《相应部》5.510)这样说灭唯在诸禅中呢?由于是超胜之灭。因为它们在初禅等中是超胜之灭,不只是灭;而在近行刹那唯是灭,不是超胜之灭。

Yadi panetāni tassa tassa jhānassa upacārakkhaṇeyeva pahīyanti, atha kasmā ‘‘kattha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati, idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehipi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ettha cuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati. Kattha cuppannaṃ domanassindriyaṃ sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati, idha, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettha cuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti (saṃ. ni. 5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti? Atisayanirodhattā. Atisayanirodho hi nesaṃ paṭhamajjhānādīsu, na nirodhoyeva. Nirodhoyeva pana upacārakkhaṇe, nātisayanirodho.
缅 1.161已对照

正是如此:在异转向的初禅近行中,苦根虽已灭,由于虻、蚊等的触,或由于不平坐之逼恼,仍可能生起,但在安止之内则绝不[生起]。或者,在近行中它虽已灭,也未善灭,由于未被对治所破。而在安止之内,由于喜的遍满,全身为乐所浸透;对身为乐所浸透者,苦根已善灭,由于已被对治所破。又,在异转向的第二禅近行中虽已断的忧根,由于它在以寻、伺为缘的身疲劳与心损害存在时就生起,在无寻、伺时就绝不生起;而它于何处生起,那里是在寻、伺存在之时;而在第二禅近行中寻、伺正是未断的,所以它在那里可能生起;但在第二禅中则绝不[生起],由于其缘已断。同样,在第三禅近行中虽已断的乐根,对身为喜所等起的胜妙色所触者,仍可能生起,但在第三禅中则绝不[生起]。因为在第三禅中,作为乐之缘的喜已一切灭尽。同样,在第四禅近行中虽已断的喜悦根,由于接近,由于达到安止的舍不存在,也由于未正超越,仍可能生起,但在第四禅中则绝不[生起]。也正因此,在各处都作了「无余」之取:「已生起的苦根于此无余灭尽」。

Tathā hi nānāvajjane paṭhamajjhānupacāre niruddhassāpi dukkhindriyassa ḍaṃsamakasādisamphassena vā visamāsanupatāpena vā siyā uppatti, na tveva antoappanāyaṃ. Upacāre vā niruddhampetaṃ na suṭṭhu niruddhaṃ hoti, paṭipakkhena avihatattā. Antoappanāyaṃ pana pītipharaṇena sabbo kāyo sukhokkanto hoti, sukhokkantakāyassa ca suṭṭhu niruddhaṃ hoti dukkhindriyaṃ, paṭipakkhena vihatattā. Nānāvajjaneyeva ca dutiyajjhānupacāre pahīnassa domanassindriyassa yasmā etaṃ vitakkavicārapaccayepi kāyakilamathe cittupaghāte ca sati uppajjati. Vitakkavicārābhāve ca neva uppajjati. Yattha pana uppajjati, tattha vitakkavicārabhāve, appahīnā eva ca dutiyajjhānupacāre vitakkavicārāti tatthassa siyā uppatti, na tveva dutiyajjhāne, pahīnapaccayattā. Tathā tatiyajjhānupacāre pahīnassāpi sukhindriyassa pītisamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭakāyassa siyā uppatti, na tveva tatiyajjhāne. Tatiyajjhāne hi sukhassa paccayabhūtā pīti sabbaso niruddhāti. Tathā catutthajjhānupacāre pahīnassāpi somanassindriyassa āsannattā appanāppattāya upekkhāya abhāvena sammā anatikkantattā ca siyā uppatti, na tveva catutthajjhāne. Tasmā eva ca etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatīti tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti.
已对照

此中有[人]说:「如果这些受在各该禅的近行中就已舍断,为什么在这里把它们汇集起来呢?」为了容易把握。因为在「不苦不乐(adukkhamasukhaṃ)」这里所说的不苦不乐受,是微细的、难以了知的,不能容易地把握。所以,犹如牧牛人为了容易捉住一头凶暴的、无论怎样接近都捉不住的牛,把所有的牛都赶进一个牛栏,然后一头一头地放出来,当那头[牛]依次来到时,[说]「这就是那头,捉住它」,也就让人把它捉住了;同样,世尊为了容易把握,把这一切[受]都汇集起来。因为如是把它们汇集起来显示之后,就能让人这样把握它:「凡非乐、非苦、非喜悦、非忧者,这就是不苦不乐受。」

Etthāha ‘‘athevaṃ tassa tassa jhānassupacāre pahīnāpi etā vedanā idha kasmā samāhaṭā’’ti? Sukhaggahaṇatthaṃ. Yā hi ayaṃ adukkhamasukhanti ettha adukkhamasukhā vedanā vuttā, sā sukhumā duviññeyyā na sakkā sukhena gahetuṃ, tasmā yathā nāma duṭṭhassa yathā vā tathā vā upasaṅkamitvā gahetuṃ asakkuṇeyyassa goṇassa sukhaggahaṇatthaṃ gopo ekasmiṃ vaje sabbā gāvo samāharati, athekekaṃ nīharanto paṭipāṭiyā āgataṃ ‘‘ayaṃ so gaṇhatha na’’nti tampi gāhayati, evameva bhagavā sukhaggahaṇatthaṃ sabbā etā samāhari. Evañhi samāhaṭā etā dassetvā yaṃ neva sukhaṃ na dukkhaṃ na somanassaṃ na domanassaṃ, ayaṃ adukkhamasukhā vedanāti sakkā hoti esā gāhayituṃ.
缅 1.162已对照

此外,也应知这些[受]是为显示不苦不乐心解脱之缘而说的。因为苦的舍断等是它的缘。即如所说——「贤友,不苦不乐心解脱之成就有四缘。贤友,于此,比丘舍断乐……乃至……成就并住于第四禅。贤友,这四者便是不苦不乐心解脱之成就[之缘]。」(《中部》1.458)

Apica adukkhamasukhāya cetovimuttiyā paccayadassanatthañcāpi etā vuttāti veditabbā. Dukkhappahānādayo hi tassā paccayā. Yathāha – ‘‘cattāro kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā. Idhāvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Ime khvāvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā’’ti (ma. ni. 1.458).
已对照

或者,犹如在别处已舍断的有身见等,为了称扬第三道,在那里被说为已舍断;同样,也应知这些[受]在此处被说,是为了称扬这一禅。

Yathā vā aññattha pahīnāpi sakkāyadiṭṭhiādayo tatiyamaggassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ tattha pahīnāti vuttā, evaṃ vaṇṇabhaṇanatthampetassa jhānassetā idha vuttātipi veditabbā.
已对照

或者,也应知这些是为了显示由于破除缘,贪与瞋在此处极为遥远而说的。因为在这些[受]当中,乐是喜悦的缘,喜悦是贪的缘;苦是忧的缘,忧是瞋的缘。而由于破除了乐等,它的贪与瞋连同其缘都已被破除,所以极为遥远。

Paccayaghātena vā ettha rāgadosānamatidūrabhāvaṃ dassetumpetā vuttāti veditabbā. Etāsu hi sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa. Dukkhaṃ domanassassa paccayo, domanassaṃ dosassa. Sukhādighātena cassa sappaccayā rāgadosā hatāti atidūre hontīti.
已对照

「不苦不乐(adukkhamasukhaṃ)」者:由于无苦,为不苦;由于无乐,为不乐。以此显示此中与苦、乐相对的第三受,不只是苦、乐的不存在。所谓第三受,即不苦不乐,也称为「舍」。应知它以领受与可喜、不可喜相反者为相,以中立为味,以不显现为现起,以乐与苦的灭为近因。

Adukkhamasukhanti dukkhābhāvena adukkhaṃ. Sukhābhāvena asukhaṃ. Etenettha dukkhasukhapaṭipakkhabhūtaṃ tatiyavedanaṃ dīpeti, na dukkhasukhābhāvamattaṃ. Tatiyavedanā nāma adukkhamasukhā, upekkhātipi vuccati. Sā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā, majjhattarasā, avibhūtapaccupaṭṭhānā, sukhadukkhanirodhapadaṭṭhānāti veditabbā.
89已对照

八十九、「舍念清净(upekkhāsatipārisuddhiṃ)」者:即由舍所生的念的清净。因为在这一禅中,念是极清净的,而那念的清净是由舍所作的,不是由别的。所以这被称为「舍念清净」。《分别论》中也说:「这念由这舍而明净、清净、皎洁。因此称为舍念清净。」(《分别论》597)又,应知此中令念清净的那舍,在义理上是中舍性(tatramajjhattatā)。而且此中不只是念由它而清净,一切相应法也[都清净],只是以念为首而作此教说。

89. Upekkhāsatipārisuddhinti upekkhāya janitasatiyā pārisuddhiṃ. Imasmiñhi jhāne suparisuddhā sati, yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā, na aññena. Tasmā etaṃ ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti vuccati. Vibhaṅgepi vuttaṃ ‘‘ayaṃ sati imāya upekkhāya visadā hoti parisuddhā pariyodātā. Tena vuccati upekkhāsatipārisuddhī’’ti (vibha. 597). Yāya ca upekkhāya ettha satiyā pārisuddhi hoti, sā atthato tatramajjhattatātiveditabbā. Na kevalañcettha tāya satiyeva parisuddhā, apica kho sabbepi sampayuttadhammā, satisīsena pana desanā vuttā.
缅 1.163已对照

此中,诚然这舍在下面三禅中也有。然而,犹如白天的月牙,由于被日光所压倒,又由于得不到因柔和之性、或因对自己有助益而与[它]相宜的夜,即使在白天存在,也是不清净、不皎洁的;同样,这中舍的月牙,由于被寻等敌对诸法的光焰所压倒,又由于得不到与[它]相宜的舍受之夜,即使存在于初禅等各禅中,也是不清净的。而由于它不清净,与它俱生的念等也是不清净的,犹如白天不清净的月牙的光。所以,在那些[禅]中,没有一个被说为「舍念清净」。而在此处,由于没有寻等敌对诸法的光焰的压倒,又由于得到了相宜的舍受之夜,这中舍的月牙极为清净。由于它清净,与它俱生的念等也是清净、皎洁的,犹如清净的月牙的光。所以,应知只有这[禅]被说为「舍念清净」。

Tattha kiñcāpi ayaṃ upekkhā heṭṭhāpi tīsu jhānesu vijjati. Yathā pana divā sūriyappabhābhibhavā sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā alābhā divā vijjamānāpi candalekhā aparisuddhā hoti apariyodātā, evamayampi tatramajjhattupekkhācandalekhā vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā appaṭilābhā vijjamānāpi paṭhamādijjhānabhedesu aparisuddhā hoti. Tassā ca aparisuddhāya divā aparisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo aparisuddhāva honti. Tasmā tesu ekampi ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti na vuttaṃ. Idha pana vitakkādipaccanīkadhammatejābhibhavābhāvā sabhāgāya ca upekkhāvedanārattiyā paṭilābhā ayaṃ tatramajjhattupekkhācandalekhā ativiya parisuddhā. Tassā parisuddhattā parisuddhacandalekhāya pabhā viya sahajātāpi satiādayo parisuddhā honti pariyodātā. Tasmā idameva ‘‘upekkhāsatipārisuddhi’’nti vuttanti veditabbaṃ.
已对照

「第四(catutthaṃ)」者:依计数的次第为第四;「他第四[次]入此」,故也为第四。而所说「舍离一支、具足二支」,此中应知舍离一支是依喜悦的舍断[而言]。而那喜悦正在同一心路中前面的诸速行中被舍断;因此它被称为它的断支。应知具足二支是依舍受与心一境性这二者的生起[而言]。其余的与初禅中所说的方法相同。这暂且是四种法禅中的方法。

Catutthanti gaṇanānupubbatā catutthaṃ. Idaṃ catutthaṃ samāpajjatītipi catutthaṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgata’’nti, tattha somanassassa pahānavasena ekaṅgavippahīnatā veditabbā. Tañca pana somanassaṃ ekavīthiyaṃ purimajavanesuyeva pahīyati. Tenassa taṃ pahānaṅganti vuccati. Upekkhāvedanā cittassekaggatāti imesaṃ pana dvinnaṃ uppattivasena duvaṅgasamannāgatatā veditabbā. Sesaṃ paṭhamajjhāne vuttanayameva. Esa tāva catukkajjhāne nayo.
已对照

五种法禅论

Pañcakajjhānakathā
90已对照

九十、而生起五种法禅者,应从已熟练的初禅出[定],见到其中的过患:「这等至以盖为近敌,由于寻粗,诸支软弱。」然后把第二禅作意为寂静,遍尽对初禅的爱著,为证得第二[禅]而致力。于是,当他从初禅出[定],具念、正知而省察诸禅支时,唯有寻显现为粗,伺等显现为寂静;那时,为了舍断粗支、获得寂静支,他对那同一个相一再作意「地、地」,依所说的方法,第二禅便生起。它的断支唯是寻;伺等四[支]是具足支。其余的如所说那样。

90. Pañcakajjhānaṃ pana nibbattentena paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannanīvaraṇapaccatthikā, vitakkassa oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā dutiyajjhānaṃ santato manasikaritvā paṭhamajjhāne nikantiṃ pariyādāya dutiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā paṭhamajjhānā vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato vitakkamattaṃ oḷārikato upaṭṭhāti, vicārādayo santato. Tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto vuttanayeneva dutiyajjhānaṃ uppajjati. Tassa vitakkamattameva pahānaṅgaṃ. Vicārādīni cattāri samannāgataṅgāni. Sesaṃ vuttappakārameva.
缅 1.164已对照

而如是证得[第二禅]之后,也应依所说的方法,以五种行相于它成为已得串习自在者,从已熟练的第二禅出[定],见到其中的过患:「这等至以寻为近敌,由于伺粗,诸支软弱。」然后把第三禅作意为寂静,遍尽对第二禅的爱著,为证得第三[禅]而致力。于是,当他从第二禅出[定],具念、正知而省察诸禅支时,唯有伺显现为粗,喜等显现为寂静;那时,为了舍断粗支、获得寂静支,他对那同一个相一再作意「地、地」,依所说的方法,第三禅便生起。它的断支唯是伺;犹如四种法的第二禅,喜等三[支]是具足支。其余的如所说那样。

Evamadhigate pana tasmimpi vuttanayeneva pañcahākārehi ciṇṇavasinā hutvā paguṇadutiyajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ samāpatti āsannavitakkapaccatthikā, vicārassa oḷārikattā aṅgadubbalā’’ti ca tattha dosaṃ disvā tatiyaṃ jhānaṃ santato manasikaritvā dutiyajjhāne nikantiṃ pariyādāya tatiyādhigamāya yogo kātabbo. Athassa yadā dutiyajjhānato vuṭṭhāya satassa sampajānassa jhānaṅgāni paccavekkhato vicāramattaṃ oḷārikato upaṭṭhāti, pītiādīni santato. Tadāssa oḷārikaṅgappahānāya santaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ ‘‘pathavī pathavī’’ti punappunaṃ manasikaroto vuttanayeneva tatiyaṃ jhānaṃ uppajjati. Tassa vicāramattameva pahānaṅgaṃ catukkanayassa dutiyajjhāne viya pītiādīni tīṇi samannāgataṅgāni. Sesaṃ vuttappakārameva.
已对照

如是,凡在四种法中是第二[禅]的,把它分为两种,在五种法中就成为第二与第三[禅];凡在那里是第三、第四[禅]的,就成为第四、第五[禅];初[禅]仍是初[禅]。

Iti yaṃ catukkanaye dutiyaṃ, taṃ dvidhā bhinditvā pañcakanaye dutiyañceva tatiyañca hoti. Yāni ca tattha tatiyacatutthāni, tāni ca catutthapañcamāni honti. Paṭhamaṃ paṭhamamevāti.
已对照

如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已对照

于定的修习之部,

Samādhibhāvanādhikāre
已对照

名为〈地遍的解说〉的

Pathavīkasiṇaniddeso nāma
已对照

第四章[终]。

Catuttho paricchedo.