快乐巴利palinanda.cc

清净道论·处界的解说 Āyatanadhātuniddeso

本经目录十五、处界的解说处的详说这暂且是关于诸处的详说之门。界的详说如是,此中应知依仅此数量的抉择。如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,于慧的修习之部,名为〈处界的解说〉的第十五章[终]。

已对照

十五、处界的解说

15. Āyatanadhātuniddeso
已对照

处的详说

Āyatanavitthārakathā
510缅 2.112已对照

五百一十、「诸处(āyatanāni)」者:即十二处——眼处、色处、耳处、声处、鼻处、香处、舌处、味处、身处、触处、意处、法处。此中——

510. Āyatanānīti dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatananti. Tattha –
已对照

依义、相、仅此数量,次第、略说与广说,

Attha lakkhaṇa tāvatva, kama saṅkhepa vitthārā;
已对照

以及依应如何见,应了知[其]抉择。

Tathā daṭṭhabbato ceva, viññātabbo vinicchayo.
已对照

此中,首先依别义:「尝味(cakkhati)」故为眼,义为[它]尝味于色、辨明色。「作色(rūpayati)」故为色,义为在变成颜色的变异时显明心中之状。「闻(suṇāti)」故为耳。「发出(sappati)」故为声,义为被宣说。「嗅(ghāyati)」故为鼻。「作香(gandhayati)」故为香,义为指出自己的事物。「呼唤命(jīvitaṃ avhayati)」故为舌。「众生尝味(rasanti)它」故为味,义为[众生]尝味[它]。「诸可鄙的有漏法之来处(āya)」故为身;「来处」即生起之处。「被触(phusiyati)」故为所触。「量度(munāti)」故为意。「持自己的相」故为诸法。

Tattha visesato tāva cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho. Rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Suṇātīti sotaṃ. Sappatīti saddo, udāhariyatīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ. Gandhayatīti gandho. Attano vatthuṃ sūcayatīti attho. Jīvitaṃ avhayatīti jivhā. Rasanti taṃ sattāti raso, assādentīti attho. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. Phusiyatīti phoṭṭhabbaṃ. Munātīti mano. Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā.
511已对照

五百一十一、然而依共义,应知由于勤动(āyatana)、由于伸展诸来[之法](āyānaṃ tanana)、由于导引延长者(āyatassa nayana),故为处。因为在眼、色等中,以各各[处]为门与所缘的心与心所诸法,以各自的领受等作用而勤动、奋起、努力——这是说[它们]精进。而这些[处]伸展那些作为来[之法]的诸法——这是说[令其]扩展。又在无始的轮回中转起的、极为延长的这轮回之苦,只要它未退转,[这些处]就一直导引[它]——这是说[令其]转起。如是,这一切法由于勤动、由于伸展诸来[之法]、由于导引延长者,而被称为「处、处」。

511. Avisesato pana āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ. Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti, vāyamantīti vuttaṃ hoti. Te ca āyabhūte dhamme etāni tanonti, vitthārentīti vuttaṃ hoti, idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanteva, pavattayantīti vuttaṃ hoti. Iti sabbepime dhammā āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatanaṃ āyatananti vuccanti.
512缅 2.113已对照

五百一十二、此外,处应知依住处之义、矿源之义、集合之处之义、出生之地之义、原因之义。因为在世间,于「自在天之处、婆薮提婆之处」等中,住处被称为「处」;于「金之处、银之处」等中,[处是]矿源。然而在教法中,于「在可意的处所(āyatana),众鸟依止于它」等(《增支部》5.38)中,[处是]集合之处;于「南路是诸牛的处」等中,[处是]出生之地;于「当有其因(satiāyatane)时,他便于彼彼[法]上达到亲证之能」等(《增支部》3.102)中,[处是]原因。

512. Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manoramme āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 3.102) kāraṇaṃ.
已对照

而那些心与心所诸法,也由于依眼等而转起,故住于眼等中,所以眼等是它们的住处。又那些[法]由于依止眼等、以眼等为所缘,故遍布于眼等中,所以眼等是它们的矿源。眼等又是它们的集合之处,因为[它们]依依处、门、所缘而在各各[处]集合于那里。眼等又是它们的出生之地,因为[它们]以眼等为依止与所缘之性而就在那里生起。眼等又是它们的原因,因为眼等不存在时[它们]便不存在。如是,依住处之义、矿源之义、集合之处之义、出生之地之义、原因之义——也由于这些原因,这些法被称为「处、处」。

Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo nesaṃ ākaro. Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ, tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato. Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso, tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito. Cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ, tesaṃ abhāve abhāvatoti. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena, ākaraṭṭhena, samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena, sañjātidesaṭṭhena, kāraṇaṭṭhenacāti imehipi kāraṇehi ete dhammā āyatanaṃ āyatananti vuccanti.
已对照

所以,依前面所说之义,是眼又是处,故为眼处……乃至……是诸法又是处,故为法处。如是,首先此中应了知依义的抉择。

Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ…pe… dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatananti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo.
513已对照

五百一十三、「依相(lakkhaṇā)」者:此中也应依眼等的相了知抉择。而它们的那些相,应依〈蕴的解说〉中所说的方式而知。

513. Lakkhaṇāti cakkhādīnaṃ lakkhaṇatopettha viññātabbo vinicchayo. Tāni ca pana tesaṃ lakkhaṇāni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni.
缅 2.114已对照

「依仅此数量(tāvatvato)」者:即依仅此之性。这是所说的意思——若问:眼等也都只是法,既然如此,为什么不只说「法处」,而说「十二处」?[答:]由于六识身生起之门与所缘的差别——此处由于依六识身的门之性与所缘之性的差别,才有它们的这一区分——所以说十二[处]。因为对属于眼识路所摄的识身,唯眼处是[其]生起之门,唯色处是[其]所缘;其余[诸处]对其余[诸识身]也是这样。而对第六[识身],则唯以称为有分意的意处的一分为生起之门,唯以不共的法处为所缘。如是,由于六识身生起之门与所缘的差别,说十二[处]。如是,此中应了知依仅此数量的抉择。

Tāvatvatoti tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – cakkhādayopi hi dhammā eva, evaṃ sati dhammāyatanamicceva avatvā kasmā dvādasāyatanānīti vuttānīti ce. Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato idha channaṃ viññāṇakāyānaṃ dvārabhāvena ārammaṇabhāvena ca vavatthānato ayametesaṃ bhedo hotīti dvādasa vuttāni, cakkhuviññāṇavīthipariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva cārammaṇaṃ, tathā itarāni itaresaṃ. Chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesova uppattidvāraṃ, asādhāraṇameva ca dhammāyatanaṃ ārammaṇanti. Iti channaṃ viññāṇakāyānaṃ uppattidvārārammaṇavavatthānato dvādasa vuttānīti evamettha tāvatvato viññātabbo vinicchayo.
514已对照

五百一十四、「依次第(kamato)」者:此处也是,在前面所说的生起的次第等中,唯教说的次第适合。因为在内处中,眼处由于以有见有对者为境而显著,故最先教说;其后[教说]以无见有对者为境的耳处等。或者,在内处中,眼处与耳处由于是见无上与闻无上之因而多有助益,故最先教说;其后[教说]鼻处等三者;意处由于以[前]五者的行境为境,[置]于最后;而外处中的色处等,由于是眼处等的行境,[各置]于各该[内处]的间隔之中。此外,也应依识生起之原因的差别了知它们的这一次第。因为这已被说过:「缘于眼与诸色而生起眼识……乃至……缘于意与诸法而生起意识。」(《中部》3.421;《相应部》2.43)如是,此中也应依次第了知抉择。

514. Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. Ajjhattikesu hi āyatanesu sanidassanasappaṭighavisayattā cakkhāyatanaṃ pākaṭanti paṭhamaṃ desitaṃ, tato anidassanasappaṭighavisayāni sotāyatanādīni. Atha vā dassanānuttariyasavanānuttariyahetubhāvena bahūpakārattā ajjhattikesu cakkhāyatanasotāyatanāni paṭhamaṃ desitāni, tato ghānāyatanādīni tīṇi, pañcannampi gocaravisayattā ante manāyatanaṃ, cakkhāyatanādīnaṃ pana gocarattā tassa tassa antarantarāni bāhiresu rūpāyatanādīni. Apica viññāṇuppattikāraṇavavatthānatopi ayametesaṃ kamo veditabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’nti (ma. ni. 3.421; saṃ. ni. 2.43). Evaṃ kamatopettha viññātabbo vinicchayo.
515已对照

五百一十五、「依略说与广说(saṅkhepavitthārā)」者:因为依略说,由于意处与法处的一分摄入名,其余诸处摄入色,十二处也唯是名色而已。然而依广说,首先在内处中,眼处依种类唯是眼净色,但依缘、趣、部类、人的区分,则有无量的类别;耳处等四者也同样。意处依善、不善、异熟、唯作识的区分,有八十九种类别与一百二十一种类别;但依依处、行道等的区分,则有无量的类别。色、声、香、味处依异分、缘等的区分,有无量的类别。触处依地界、火界、风界有三种类别;依缘等的区分,有多种类别。法处依受、想、行蕴、细色与涅槃的自性之种种性的区分,有多种类别。如是,应依略说与广说了知抉择。

515. Saṅkhepavitthārāti saṅkhepato hi manāyatanassa ceva dhammāyatanekadesassa ca nāmena tadavasesānañca āyatanānaṃ rūpena saṅgahitattā dvādasāpi āyatanāni nāmarūpamattameva honti. Vitthārato pana ajjhattikesu tāva cakkhāyatanaṃ jātivasena cakkhupasādamattameva, paccayagatinikāyapuggalabhedato pana anantappabhedaṃ. Tathā sotāyatanādīni cattāri. Manāyatanaṃ kusalākusalavipākakiriyaviññāṇabhedena ekūnanavutippabhedaṃ ekavīsuttarasatappabhedañca. Vatthupaṭipadādibhedato pana anantappabhedaṃ. Rūpasaddagandharasāyatanāni visabhāgapaccayādibhedato anantappabhedāni. Phoṭṭhabbāyatanaṃ pathavīdhātutejodhātuvāyodhātuvasena tippabhedaṃ. Paccayādibhedato anekappabhedaṃ. Dhammāyatanaṃ vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhasukhumarūpanibbānānaṃ sabhāvanānattabhedato anekappabhedanti. Evaṃ saṅkhepavitthārā viññātabbo vinicchayo.
516缅 2.115已对照

五百一十六、「依应如何见(daṭṭhabbato)」者:然而此中,一切有为的处,都应见为无来、无去。因为它们在生起之前不从任何处来,在灭去之后也不往任何处去;而是在生起之前未得自性,在灭去之后自性已坏,在前际与后际之间依缘而转起,无自在地转起。所以应见为无来、无去。同样[应见为]无所希求、无所作为。因为眼、色等并不这样[想]:「啊,愿在我们和合时,有所谓识生起!」它们也不为了令识生起,而以门之性、依处之性或所缘之性希求,也不从事作为;而这是法性:于眼、色等和合时,眼识等便生起。所以应见为无所希求、无所作为。此外,内处应见如空村,因为离于恒、净、乐、我性;外处如劫村贼,因为打击内处。因为这已被说过:「诸比丘,眼被可意与不可意的诸色所打击」——[如是]详说。此外,内处应见如六生物,外处如它们的行处。如是,此中应依应如何见了知抉择。

516. Daṭṭhabbatoti ettha pana sabbāneva saṅkhatāni āyatanāni anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Na hi tāni pubbe udayā kutoci āgacchanti, napi uddhaṃ vayā kuhiñci gacchanti, atha kho pubbe udayā appaṭiladdhasabhāvāni, uddhaṃ vayā paribhinnasabhāvāni, pubbantāparantavemajjhe paccayāyattavuttitāya avasāni pavattanti. Tasmā anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Tathā nirīhakato abyāpārato ca. Na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hoti ‘‘aho vata amhākaṃ sāmaggiyaṃ viññāṇaṃ nāma uppajjeyyā’’ti, na ca tāni viññāṇuppādanatthaṃ dvārabhāvena vatthubhāvena ārammaṇabhāvena vā īhanti, na byāpāramāpajjanti, atha kho dhammatāvesā, yaṃ cakkhurūpādisāmaggiyaṃ cakkhuviññāṇādīni sambhavantīti. Tasmā nirīhakato abyāpārato ca daṭṭhabbāni. Apica ajjhattikāni suññagāmo viya daṭṭhabbāni, dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā. Bāhirāni gāmaghātakacorā viya, ajjhattikānaṃ abhighātakattā. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhu, bhikkhave, haññati manāpāmanāpehi rūpehī’’ti vitthāro. Apica ajjhattikāni cha pāṇakā viya daṭṭhabbāni, bāhirāni tesaṃ gocarā viyāti. Evamettha daṭṭhabbato viññātabbo vinicchayo.
已对照

这暂且是关于诸处的详说之门。

Idaṃ tāva āyatanānaṃ vitthārakathāmukhaṃ.
已对照

界的详说

Dhātuvitthārakathā
517已对照

五百一十七、而紧接其后的「诸界(dhātuyo)」者:即十八界——眼界、色界(rūpadhātu)、眼识界,耳界、声界、耳识界,鼻界、香界、鼻识界,舌界、味界、舌识界,身界、触界、身识界,意界、法界、意识界。此中——

517. Tadanantarā pana dhātuyoti aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu, sotadhātu, saddadhātu, sotaviññāṇadhātu, ghānadhātu, gandhadhātu, ghānaviññāṇadhātu, jivhādhātu, rasadhātu, jivhāviññāṇadhātu, kāyadhātu, phoṭṭhabbadhātu, kāyaviññāṇadhātu, manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātūti. Tattha –
已对照

依义、依相等,次第、仅此数量、计数,

Atthato lakkhaṇādīhi, kama tāvatvasaṅkhato;
已对照

依缘,以及依应如何见,应知[其]抉择。

Paccayā atha daṭṭhabbā, veditabbo vinicchayo.
缅 2.116已对照

此中,「依义(atthato)」者:「尝味」故为眼;「作色」故为色;「眼的识」为眼识——首先应依这样的方式,依眼等的别义而知抉择。然而依共义:造就(vidahati)、被担持(dhīyate)、造就之事(vidhāna)、以此而被造就(vidhīyate etāya)、或于此中被置放(ettha dhīyati),故为界(dhātu)。因为诸世间的界作为原因而分立之后,犹如金、银等矿造就金、银等,[它们]造就多种的轮回之苦。又犹如担被荷担者所担,[它们]被众生所担持,义为被持。而这些[界]唯是苦的造就而已,因为不随自在而转。又以这些作为作具的[界],轮回之苦被众生随之造就;而那如是被造就的[苦],就被置放于这些[界]中,义为被安置。如是,眼等中的每一法,依可能的情况,依「造就、被担持」等义而称为界。

Tattha atthatoti cakkhatīti cakkhu. Rūpayatīti rūpaṃ. Cakkhussa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇanti evamādinā tāva nayena cakkhādīnaṃ visesatthato veditabbo vinicchayo. Avisesena pana vidahati, dhīyate, vidhānaṃ, vidhīyate etāya, ettha vā dhīyatīti dhātu. Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ, anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti. Bhārahārehi ca bhāro viya, sattehi dhīyante, dhāriyantīti attho. Dukkhavidhānamattameva cesā, avasavattanato. Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati. Tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati, ṭhapiyatīti attho. Iti cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati, dhīyatītiādinā atthavasena dhātūti vuccati.
518已对照

五百一十八、此外,犹如外道们所谓的「我」依自性而不存在,这些[界]并不如此;这些[界]持自己的自性,故为界。犹如在世间,种种雌黄、雄黄等岩石的成分被称为「界(dhātu)」,同样,这些也如界而为界;因为这些是智与所知的种种成分。或者,犹如在称为身体的集合的成分——即以彼此不同类之相所区分的乳糜(rasa)、血等——中有「界」之通称,同样,在称为五蕴的自体的成分中,也应知有「界」之通称;因为这些眼等是以彼此不同类之相所区分的。此外,「界」只是无命者的增语。所以世尊于「比丘,这个人是六界所成的」等(《中部》3.344)中,为了根除命想而作了界的教说。

518. Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā, etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Yathā loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti, evametāpi dhātuyo viya dhātuyo. Vicittā hete ñāṇañeyyāvayavāti. Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā, evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā. Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti. Apica dhātūti nijjīvamattassevetaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘cha dhāturo ayaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.344) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti.
已对照

所以,依前面所说之义,是眼又是界,故为眼界……乃至……是意识又是界,故为意识界。如是,首先此中应知依义的抉择。

Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ dhātu ca cakkhudhātu…pe… manoviññāṇañca taṃ dhātu ca manoviññāṇadhātūti. Evaṃ tāvettha atthato veditabbo vinicchayo.
519已对照

五百一十九、「依相等(lakkhaṇādito)」者:此中也应依眼等的相等而知抉择。而它们的那些相等,应依〈蕴的解说〉中所说的方式而知。

519. Lakkhaṇāditoti cakkhādīnaṃ lakkhaṇāditopettha veditabbo vinicchayo. Tāni ca pana nesaṃ lakkhaṇādīni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni.
已对照

「依次第(kamato)」者:此处也是,在前面所说的生起的次第等中,唯教说的次第适合。而这[次第]是依因果次第的差别而说的。因为「眼界、色界」这二者是因,「眼识界」是果。一切处都如此。

Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. So ca panāyaṃ hetuphalānupubbavavatthānavasena vutto. Cakkhudhātu rūpadhātūti idañhi dvayaṃ hetu, cakkhuviññāṇadhātūti phalaṃ. Evaṃ sabbattha.
520缅 2.117已对照

五百二十、「依仅此数量(tāvatvato)」者:即依仅此之性。这是所说的意思——因为在经与阿毗达摩的各处,还可见到其他诸界,如「光界、净界、空无边处界、识无边处界、无所有处界、非想非非想处界、想受灭界」(《相应部》2.95),「欲界、瞋恚界、害界、出离界(nekkhammadhātu)、无瞋恚界、无害界」(《分别论》182;《长部》3.305;《中部》3.125),「乐界、苦界、喜悦界、忧界、舍界、无明界」(《分别论》180;《中部》3.125),「发勤界、出离界(nikkamadhātu)、勇猛界」(《相应部》5.183),「劣界、中界、殊胜界」(《长部》3.305),「地界、水界、火界、风界(《长部》3.311)、空界、识界」(《中部》3.125;《分别论》172),「有为界、无为界」(《中部》3.125),「世间是多界、种种界的」(《长部》2.366;《中部》1.148)等。既然如此,若问:为什么不依一切[界]作限定,而只作「十八」这一限定呢?[答:]因为依自性而存在的一切界都包含在其中。

520. Tāvatvatoti tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu tesu hi suttābhidhammappadesesu ‘‘ābhādhātu, subhadhātu, ākāsānañcāyatanadhātu, viññāṇañcāyatanadhātu, ākiñcaññāyatanadhātu, nevasaññānāsaññāyatanadhātu, saññāvedayitanirodhadhātu’’ (saṃ. ni. 2.95), ‘‘kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṃsādhātu, nekkhammadhātu, abyāpādadhātu, avihiṃsādhātu’’ (vibha. 182; dī. ni. 3.305; ma. ni. 3.125), ‘‘sukhadhātu, dukkhadhātu, somanassadhātu, domanassadhātu, upekkhādhātu, avijjādhātu’’ (vibha. 180; ma. ni. 3.125), ‘‘ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu’’ (saṃ. ni. 5.183), ‘‘hīnadhātu, majjhimadhātu, paṇītadhātu’’ (dī. ni. 3.305), ‘‘pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu (dī. ni. 3.311), ākāsadhātu, viññāṇadhātu’’ (ma. ni. 3.125; vibha. 172), ‘‘saṅkhatadhātu, asaṅkhatadhātu’’ (ma. ni. 3.125), ‘‘anekadhātu nānādhātu loko’’ti (dī. ni. 2.366; ma. ni. 1.148) evamādayo aññāpi dhātuyo dissanti. Evaṃ sati sabbāsaṃ vasena paricchedaṃ akatvā kasmā aṭṭhārasāti ayameva paricchedo katoti ce. Sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā.
已对照

因为光界唯是色界;而净界则系属于色等。为什么呢?因为是净相。因为净相即是净界,而它离开色等是不存在的。或者,作为善异熟[识]之所缘的色等,正是净界,所以这[净界]唯是色等而已。在空无边处界等中,心唯是意识界,其余的是法界。然而想受灭界依自性是不存在的,因为它唯是两种界的灭而已。

Rūpadhātuyeva hi ābhādhātu, subhadhātu pana rūpādipaṭibaddhā. Kasmā, subhanimittattā. Subhanimittañhi subhadhātu. Tañca rūpādivinimuttaṃ na vijjati. Kusalavipākārammaṇā vā rūpādayo eva subhadhātūti rūpādimattamevesā. Ākāsānañcāyatanadhātuādīsu cittaṃ manoviññāṇadhātuyeva, sesā dhammadhātu. Saññāvedayitanirodhadhātu pana sabhāvato natthi. Dhātudvayanirodhamattameva hi sā.
已对照

欲界或者唯是法界。即如所说:「此中,什么是欲界?与欲相应的思虑、寻、邪思惟。」(《分别论》182)或者[欲界]也是十八界。即如所说:「以下至无间地狱为边际,以上把他化自在天诸天摄于其内,凡在这中间、于此处行、摄属于此处的蕴、界、处、色、受、想、诸行、识——这称为欲界。」(《分别论》182)

Kāmadhātu dhammadhātumattaṃ vā hoti. Yathāha – ‘‘tattha katamā kāmadhātu? Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo’’ti (vibha. 182). Aṭṭhārasāpi vā dhātuyo. Yathāha – ‘‘heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ, ayaṃ vuccati kāmadhātū’’ti (vibha. 182).
缅 2.118已对照

出离界唯是法界;依「一切善法都是出离界」(《分别论》182)之语,也是意识界。瞋恚界、害界、无瞋恚界、无害界、乐界、苦界、喜悦界、忧界、舍界、无明界、发勤界、出离界(nikkamadhātu)、勇猛界,唯是法界。

Nekkhammadhātu dhammadhātu eva, ‘‘sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū’’ti (vibha. 182) vacanato manoviññāṇadhātupi hotiyeva. Byāpādavihiṃsā-abyāpāda-avihiṃsāsukha-dukkha-somanassa-domanassupekkhā-avijjāārambha-nikkama-parakkamadhātuyo dhammadhātuyeva.
已对照

劣界、中界、殊胜界唯是十八界而已。因为劣的眼等是劣界,中的、殊胜的[眼等]是中[界]与殊胜[界]。然而依非转义,不善的法界与意识界是劣界;世间的善与无记两种[法界与意识界]以及眼界等是中界;而出世间的法界与意识界是殊胜界。

Hīnamajjhimapaṇītadhātuyo aṭṭhārasa dhātumattameva. Hīnā hi cakkhādayo hīnā dhātu, majjhimapaṇītā majjhimā ceva paṇītā ca. Nippariyāyena pana akusalā dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo hīnadhātu, lokiyā kusalābyākatā ubhopi cakkhudhātuādayo ca majjhimadhātu, lokuttarā pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo paṇītadhātu.
已对照

地界、火界、风界唯是触界;水界与空界唯是法界。识界唯是眼识等七识界的略摄。

Pathavītejovāyodhātuyo phoṭṭhabbadhātuyeva, āpodhātu ākāsadhātu ca dhammadhātuyeva. Viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātusaṅkhepoyeva.
已对照

十七界与法界的一分是有为界;而无为界唯是法界的一分。而多界、种种界的世间,也唯是十八界的类别而已。如是,因为依自性而存在的一切界都包含在其中,所以只说了十八[界]。

Sattarasa dhātuyo dhammadhātuekadeso ca saṅkhatadhātu, asaṅkhatā pana dhātu dhammadhātuekadesova. Anekadhātunānādhātuloko pana aṭṭhārasa dhātuppabhedamattamevāti. Iti sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā aṭṭhāraseva vuttāti.
521已对照

五百二十一、此外,也为了根除那些于具识知自性的识上怀有命想者的[命]想,只说了十八[界]。因为有些众生于具识知自性的识上怀有命想;世尊欲根除他们长夜潜伏的命想,以眼、耳、鼻、舌、身[识]界、意界、意识界的区分,显示它的多样性,并以[它]依眼、色等缘而转起,显示[它的]无常性,而开显了十八界。再者,也依所化者的意乐[而如此]。凡以这不太略也不太广的教说[得度]的所化众生,也依他们的意乐而只开显了十八[界]。

因为依略说与广说之法,如是如是,

这位[世尊]开显法,以使得——

被正法威光所摧破,于刹那间归于消散的,

是他的所化众生心中的黑暗。

521. Apica vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññīnaṃ saññāsamūhananatthampi aṭṭhāraseva vuttā. Santi hi sattā vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññino, tesaṃ cakkhusotaghānajivhākāyamanodhātumanoviññāṇadhātubhedena tassa anekataṃ cakkhurūpādipaccayāyattavuttitāya aniccatañca pakāsetvā dīgharattānusayitaṃ jīvasaññaṃ samūhanitukāmena bhagavatā aṭṭhārasa dhātuyo pakāsitā. Kiñca bhiyyo tathā veneyyajjhāsayavasena ca. Ye ca imāya anatisaṅkhepavitthārāya desanāya veneyyasattā, tadajjhāsayavasena ca aṭṭhāraseva pakāsitā.
Saṅkhepavitthāranayena tathā tathā hi,
Dhammaṃ pakāsayati esa yathā yathāssa;
Saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena,
Veneyyasattahadayesu tamo payātīti.
已对照

如是,此中应知依仅此数量的抉择。

Evamettha tāvatvato veditabbo vinicchayo.
522缅 2.119已对照

五百二十二、「依计数(saṅkhato)」者:首先,眼界依种类,依眼净色只算作一法;同样,耳、鼻、舌、身、色、声、香、味界依耳净色等[各算作一法];然而触界依地、火、风算作三法。眼识界依善[异熟]与不善异熟算作二法;耳、鼻、舌、身识界也同样。然而意界依五门转向与善、不善异熟的领受算作三法。法界依三无色蕴、十六细色与无为界算作二十法。意识界依其余的善、不善、无记识算作七十六法。如是,此中也应依计数而知抉择。

522. Saṅkhatoti cakkhudhātu tāva jātito eko dhammotveva saṅkhaṃ gacchati cakkhupasādavasena, tathā sotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasadhātuyo sotappasādādivasena, phoṭṭhabbadhātu pana pathavītejovāyovasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Cakkhuviññāṇadhātu kusalākusalavipākavasena dve dhammāti saṅkhaṃ gacchati, tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇadhātuyo. Manodhātu pana pañcadvārāvajjanakusalākusalavipākasampaṭicchanavasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Dhammadhātu tiṇṇaṃ arūpakkhandhānaṃ soḷasannaṃ sukhumarūpānaṃ asaṅkhatāya ca dhātuyā vasena vīsati dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Manoviññāṇadhātu sesakusalākusalābyākataviññāṇavasena chasattati dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Evamettha saṅkhatopi veditabbo vinicchayo.
523已对照

五百二十三、「依缘(paccayā)」者:此中,首先眼界依不相应缘、前生缘、有缘、不离去缘、依止缘、根缘,以六种缘为眼识界之缘;色界依前生缘、有缘、不离去缘、所缘缘,以四种缘为[眼识界之]缘。同样,耳界、声界等[为]耳识界等[之缘]。然而对这五[识界],转向意界依无间、等无间、无有、离去、无间亲依止,以五种缘为缘;而这五[识界]也[以同样五种缘为]领受意界[之缘]。同样,领受意界[为]推度意识界[之缘],它[为]确定意识界[之缘],确定意识界[为]速行意识界[之缘]。然而速行意识界对紧接其后的速行意识界,以那五种[缘]与串习缘,以六种缘为缘。这暂且是五门中的方法。

523. Paccayāti ettha ca cakkhudhātu tāva cakkhuviññāṇadhātuyā vippayuttapurejātaatthiavigatanissayindriyapaccayānaṃ vasena chahi paccayehi paccayo hoti, rūpadhātu purejātaatthiavigatārammaṇapaccayānaṃ vasena catūhi paccayehi paccayo hoti. Evaṃ sotaviññāṇadhātuādīnaṃ sotadhātusaddadhātuādayo. Pañcannaṃ pana nesaṃ āvajjanamanodhātu anantarasamanantaranatthivigatānantarūpanissayavasena pañcahi paccayehi paccayo hoti, tā ca pañcapi sampaṭicchanamanodhātuyā. Tathā sampaṭicchanamanodhātu santīraṇamanoviññāṇadhātuyā, sā ca voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātuyā, voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā. Javanamanoviññāṇadhātu pana anantarāya javanamanoviññāṇadhātuyā tehi ceva pañcahi āsevanapaccayena cāti chahi paccayehi paccayo hoti. Esa tāva pañcadvāre nayo.
已对照

然而在意门中,有分意识界[为]转向意识界[之缘];转向意识界[为]速行意识界[之缘],[都]以前面[所说]的五种缘为缘。而法界以俱生、相互、依止、相应、有、不离去等[缘],以多种方式为七识界之缘。又眼界等以及一部分法界,也以所缘缘等为一部分意识界之缘。又对于眼识界等而言,不仅眼、色等是缘,光明等也是。因此前代诸师说——

Manodvāre pana bhavaṅgamanoviññāṇadhātu āvajjanamanoviññāṇadhātuyā. Āvajjanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā purimehi pañcahi paccayehi paccayo hoti. Dhammadhātu pana sattannampi viññāṇadhātūnaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādīhi bahudhā paccayo hoti. Cakkhudhātuādayo pana ekaccā ca dhammadhātu ekaccāya manoviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayādīhipi paccayā honti. Cakkhuviññāṇadhātuādīnañca na kevalaṃ cakkhurūpādayo paccayā honti, atha kho ālokādayopi. Tenāhu pubbācariyā –
缅 2.120已对照

「缘于眼、色、光明、作意而生起眼识。缘于耳、声、空隙、作意而生起耳识。缘于鼻、香、风、作意而生起鼻识。缘于舌、味、水、作意而生起舌识。缘于身、所触、地、作意而生起身识。缘于有分意、法、作意而生起意识。」

‘‘Cakkhurūpālokamanasikāre paṭicca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ. Sotasaddavivaramanasikāre paṭicca uppajjati sotaviññāṇaṃ. Ghānagandhavāyumanasikāre paṭicca uppajjati ghānaviññāṇaṃ. Jivhārasaāpamanasikāre paṭicca uppajjati jivhāviññāṇaṃ. Kāyaphoṭṭhabbapathavīmanasikāre paṭicca uppajjati kāyaviññāṇaṃ. Bhavaṅgamanadhammamanasikāre paṭicca uppajjati manoviññāṇa’’nti.
已对照

这是此中的略说。然而缘的详细分别将在〈缘起的解说〉中显明。如是,此中也应依缘而知抉择。

Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana paccayappabhedo paṭiccasamuppādaniddese āvibhavissatīti evamettha paccayatopi veditabbo vinicchayo.
524缅 2.121已对照

五百二十四、「依应如何见(daṭṭhabbato)」者:此中也应依应如何见而知抉择——此是其义。因为一切有为界,都应见为离于前际与后际、空于常、净、乐、我性、依缘而转起。

然而特别地,此中眼界应见如鼓面,色界如鼓槌,眼识界如声。同样,眼界如镜面,色界如脸,眼识界如脸的影像。或者,眼界如甘蔗与胡麻,色界如压榨机的转杆,眼识界如甘蔗汁与胡麻油。同样,眼界如钻木的下木,色界如钻木的上木,眼识界如火。耳界等也是这个方法。

而意界依可能的情况,应见如眼识界等的前行者与随行者。

法界中的受蕴,应见如箭、如尖桩。想蕴与行蕴,如因与受之箭、尖桩相连而[成为]病苦者;或者,凡夫的想,由于生起希望之苦,如空拳;由于取不如实的相,如林中的鹿。诸行由于投入结生,如把[人]投进炭火坑的人们;由于被生苦所追随,如被王的差役追随的盗贼;由于是带来一切不利的蕴相续之因,如毒树的种子。色由于是种种灾患之因相,应见如剃刀轮。然而无为界应见为不死、寂静、安稳。为什么呢?因为是带来一切不利者的对治。

意识界应见:由于于诸所缘无所辨定,如林中的猴子;由于难以调伏,如未调的劣马;由于随意坠落,如抛向空中的棍棒;由于与贪、瞋等种种烦恼之装扮相结合,如舞台的演员。

524. Daṭṭhabbatoti daṭṭhabbatopettha vinicchayo veditabboti attho. Sabbā eva hi saṅkhatadhātuyo pubbantāparantavivittato dhuvasubhasukhattabhāvasuññato paccayāyattavuttito ca daṭṭhabbā.
Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā, daṇḍo viya rūpadhātu, saddo viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā ādāsatalaṃ viya cakkhudhātu, mukhaṃ viya rūpadhātu, mukhanimittaṃ viya cakkhuviññāṇadhātu. Atha vā ucchutilā viya cakkhudhātu, yantacakkayaṭṭhi viya rūpadhātu, ucchurasatelāni viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā adharāraṇī viya cakkhudhātu, uttarāraṇī viya rūpadhātu, aggi viya cakkhuviññāṇadhātu. Esa nayo sotadhātuādīsu.
Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā.
Dhammadhātuyā vedanākkhandho sallamiva sūlamiva ca daṭṭhabbo. Saññāsaṅkhārakkhandhā vedanāsallasūlayogāāturā viya, puthujjanānaṃ vā saññā āsādukkhajananato rittamuṭṭhi viya. Ayathābhuccanimittagāhakato vanamigo viya. Saṅkhārā paṭisandhiyaṃ pakkhipanato aṅgārakāsuyaṃ khipanakapurisā viya. Jāti dukkhānubandhato rājapurisānubandhacorā viya. Sabbānatthāvahassa khandhasantānassa hetuto visarukkhabījāni viya. Rūpaṃ nānāvidhupaddavanimittato khuracakkaṃ viya daṭṭhabbaṃ. Asaṅkhatā pana dhātu amatato santato khemato ca daṭṭhabbā. Kasmā? Sabbānatthāvahassa paṭipakkhabhūtattā.
Manoviññāṇadhātu ārammaṇesu vavatthānābhāvato araññamakkaṭo viya, duddamanato assakhaḷuṅko viya, yatthakāmanipātito vehāsakkhittadaṇḍo viya, lobhadosādinānappakārakilesavesayogato raṅganaṭo viya daṭṭhabbāti.
已对照

如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已对照

于慧的修习之部,

Paññābhāvanādhikāre
已对照

名为〈处界的解说〉的

Āyatanadhātuniddeso nāma
已对照

第十五章[终]。

Pannarasamo paricchedo.