快乐巴利palinanda.cc

清净道论·蕴的解说 Khandhaniddeso

本经目录十四、蕴的解说慧论慧的分类论四百二十九、而这四种无碍解,都在两处达于分别:于有学地与无学地。慧的地、根、体的差别色蕴论这暂且是关于色蕴的详说之门。识蕴论四百五十三、而不善依地唯有一种,唯是欲界的;依根有三种:贪根的、瞋根的、痴根的。这是关于识蕴的详说之门。受蕴论这是关于受蕴的详说之门。想蕴论这是关于想蕴的详说之门。行蕴论这是关于行蕴的详说之门。过去等的区分论次第等的抉择论如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,于慧的修习之部,名为〈蕴的解说〉的第十四章[终]。

已对照

十四、蕴的解说

14. Khandhaniddeso
已对照

慧论

Paññākathā
421缅 2.66已对照

四百二十一、如今,由于具足了如是依神通而已获得功德利益的、更为坚固的定之修习的比丘,已于一切方面修习了在「有慧之人安住于戒,修习心与慧」这[偈]中以心为标题所指示的定,

421. Idāni yasmā evaṃ abhiññāvasena adhigatānisaṃsāya thiratarāya samādhibhāvanāya samannāgatena bhikkhunā sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayanti ettha cittasīsena niddiṭṭho samādhi sabbākārena bhāvito hoti.
已对照

接着便应修习慧。而它由于被说得极为简略,连了知都不容易,何况修习。所以,为显示它的详说与修习之法,便有这一番设问:

Tadanantarā pana paññā bhāvetabbā. Sā ca atisaṅkhepadesitattā viññātumpi tāva na sukarā, pageva bhāvetuṃ. Tasmā tassā vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetuṃ idaṃ pañhākammaṃ hoti.
已对照

什么是慧?依何义为慧?它的相、味、现起、近因是什么?慧有几种?应如何修习?修习慧有什么功德利益?

Kā paññā, kenaṭṭhena paññā, kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni, katividhā paññā, kathaṃ bhāvetabbā, paññābhāvanāya ko ānisaṃsoti?
422已对照

四百二十二、此中,这是解答。「什么是慧」者:慧有多种、种种类别。为阐明那一切而着手的解答,既不能成就所意指之义,还会更导致散乱;所以我们在此只就所意指的[慧]而说。与善心相应的观智是慧。

422. Tatridaṃ vissajjanaṃ, kā paññāti paññā bahuvidhā nānappakārā. Taṃ sabbaṃ vibhāvayituṃ ārabbhamānaṃ vissajjanaṃ adhippetañceva atthaṃ na sādheyya, uttari ca vikkhepāya saṃvatteyya, tasmā idha adhippetameva sandhāya vadāma. Kusalacittasampayuttaṃ vipassanāñāṇaṃ paññā.
423已对照

四百二十三、「依何义为慧」者:依慧知之义为慧。这所谓慧知是什么呢?即殊胜于想知、识知之行相的、以种种方式的知。因为想、识、慧虽同有知之性,想只是想知「青、黄」这样的所缘而已,不能使[人]到达「无常、苦、无我」这样的相之通达。识既知「青、黄」这样的所缘,也使[人]到达相之通达,但即使奋起,[仍]不能使[人]到达道之现前。慧则依所说的方式既知所缘,也使[人]到达相之通达,奋起之后更使[人]到达道之现前。

423. Kenaṭṭhena paññāti pajānanaṭṭhena paññā. Kimidaṃ pajānanaṃ nāma? Sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ. Saññāviññāṇapaññānaṃ hi samānepi jānanabhāve, saññā ‘‘nīlaṃ pītaka’’nti ārammaṇasañjānanamattameva hoti. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā’’ti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ ‘‘nīlaṃ pītaka’’nti ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti. Ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā vuttanayavasena ārammaṇañca jānāti, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvañca pāpeti.
缅 2.67已对照

因为犹如放在钱商[验金]板上的一堆迦利沙槃,有一个未生[分别]智的小孩、一个村人、一个钱商这三人在看;[其中]未生[分别]智的小孩唯知迦利沙槃有花纹、有种种[图样]、是长的、方的、圆的而已,却不知「这是人们的受用、享用[之物],被认作宝物」。村人既知[它]有花纹、有种种[图样]等之性,也[知]「这是人们的受用、享用[之物],被认作宝物」;但不知「这个是上品,这个是伪的,这个是半精[分]的」这一区分。钱商则知那一切类别;而他在知的时候,看了迦利沙槃也知,听了敲击之声也[知],嗅了香也[知],尝了味也[知],用手掂了也[知],也知「这是在名为某某的村,或市镇,或城市,或山,或河岸造的」,也知「这是某某师匠所造的」——应知此[事]与彼相似。

Yathā hi heraññikaphalake ṭhapitaṃ kahāpaṇarāsiṃ eko ajātabuddhidārako, eko gāmikapuriso, eko heraññikoti tīsu janesu passamānesu ajātabuddhidārako kahāpaṇānaṃ cittavicittadīghacaturassaparimaṇḍalabhāvamattameva jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti na jānāti. Gāmikapuriso cittavicittādibhāvaṃ jānāti, ‘‘idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammata’’nti ca. ‘‘Ayaṃ cheko, ayaṃ kūṭo, ayaṃ addhasāro’’ti imaṃ pana vibhāgaṃ na jānāti. Heraññiko sabbepi te pakāre jānāti, jānanto ca kahāpaṇaṃ oloketvāpi jānāti, ākoṭitassa saddaṃ sutvāpi, gandhaṃ ghāyitvāpi, rasaṃ sāyitvāpi, hatthena dhārayitvāpi, asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā nagare vā pabbate vā nadītīre vā katotipi, asukācariyena katotipi jānāti, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.
已对照

因为想如未生[分别]智的小孩看迦利沙槃一般,由于只依青等而取所缘的现起之行相。识如村人看迦利沙槃一般,由于依青等而取所缘的行相,又由于更进而使[人]到达相之通达。慧如钱商看迦利沙槃一般,由于依青等取了所缘的行相,又使[人]到达相之通达之后,由此更进而使[人]到达道之现前。所以,凡这殊胜于想知、识知之行相的、以种种方式的知,应知这就是慧知。因为正是就此而说了这[句]:「依慧知之义为慧。」

Saññā hi ajātabuddhino dārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya hoti, nīlādivasena ārammaṇassa upaṭṭhānākāramattagahaṇato. Viññāṇaṃ gāmikassa purisassa kahāpaṇadassanamiva hoti, nīlādivasena ārammaṇākāragahaṇato, uddhaṃpi ca lakkhaṇapaṭivedhasampāpanato. Paññā heraññikassa kahāpaṇadassanamiva hoti, nīlādivasena ārammaṇākāraṃ gahetvā, lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetvā, tato uddhampi maggapātubhāvapāpanato. Tasmā yadetaṃ sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ. Idaṃ pajānananti veditabbaṃ. Idaṃ sandhāya hi etaṃ vuttaṃ ‘‘pajānanaṭṭhena paññā’’ti.
已对照

而这[慧],在有想与识之处,并不一定有。而当它有时,与那些法不相分离,[以致]不能分拆而得「这是想,这是识,这是慧」的各别之性,[所以是]细微的、难见的。因此具寿那先说:「大王,世尊所作的是难作之事。」「尊者那先,世尊所作的什么是难作之事呢?」「大王,世尊所作的难作之事,[即]宣说了无色的心与心所法在同一所缘上转起时的差别——『这是触,这是受,这是想,这是思,这是心』。」(《弥兰陀问》2.7.16)

Sā panesā yattha saññāviññāṇāni, na tattha ekaṃsena hoti. Yadā pana hoti, tadā avinibbhuttā tehi dhammehi ‘‘ayaṃ saññā, idaṃ viññāṇaṃ, ayaṃ paññā’’ti vinibbhujjitvā alabbhaneyyanānattā sukhumā duddasā. Tenāha āyasmā nāgaseno ‘‘dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kata’’nti. Kiṃ, bhante, nāgasena bhagavatā dukkaraṃ katanti? ‘Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ yaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’’’nti (mi. pa. 2.7.16).
424缅 2.68已对照

四百二十四、而在「它的相、味、现起、近因是什么」这里:慧以通达诸法自性为相,以摧毁遮蔽诸法自性的痴暗为味,以不迷惑为现起。而依「得定者能如实知、如实见」(《增支部》10.2)之语,定是它的近因。

424. Kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti ettha pana dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, dhammānaṃ sabhāvapaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsanarasā, asammohapaccupaṭṭhānā. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī’’ti (a. ni. 10.2) vacanato pana samādhi tassā padaṭṭhānaṃ.
已对照

慧的分类论

Paññāpabhedakathā
425已对照

四百二十五、「慧有几种」者:首先,依通达诸法自性之相,是一种。依世间与出世间,是两种;同样,依有漏与无漏等,依名色差别,依与喜悦俱行与与舍俱行,以及依见地与修地,[也各是两种]。依思所成、闻所成、修所成,是三种;同样,依有限、广大、无量所缘,依增益、损减、方便善巧,以及依内深入等,[也各是三种]。依关于四谛的智,以及依四无碍解,是四种。

425. Katividhā paññāti dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇena tāva ekavidhā. Lokiyalokuttaravasena duvidhā. Tathā sāsavānāsavādivasena, nāmarūpavavatthāpanavasena, somanassupekkhāsahagatavasena, dassanabhāvanābhūmivasena ca. Tividhā cintāsutabhāvanāmayavasena. Tathā parittamahaggataappamāṇārammaṇavasena, āyāpāyaupāyakosallavasena, ajjhattābhinivesādivasena ca. Catubbidhā catūsu saccesu ñāṇavasena catupaṭisambhidāvasena cāti.
426已对照

四百二十六、此中,一种的部分,其义是明显的。在两种的部分中,与世间道相应的是世间的;与出世间道相应的是出世间的——如是依世间与出世间,是两种。

426. Tattha ekavidhakoṭṭhāso uttānatthoyeva. Duvidhakoṭṭhāse lokiyamaggasampayuttā lokiyā. Lokuttaramaggasampayuttā lokuttarāti evaṃ lokiyalokuttaravasena duvidhā.
已对照

在第二个二法中,作为诸漏之所缘的是有漏的;不是它们之所缘的是无漏的。而就义而言,这正是世间与出世间。在「与漏相应的、有漏的」「与漏不相应的、无漏的」等[二法]中,也是这一方法。如是依有漏与无漏等,是两种。

Dutiyaduke āsavānaṃ ārammaṇabhūtā sāsavā. Tesaṃ anārammaṇā anāsavā. Atthato panesā lokiyalokuttarāva hoti. Āsavasampayuttā sāsavā. Āsavavippayuttā anāsavātiādīsupi eseva nayo. Evaṃ sāsavānāsavādivasena duvidhā.
已对照

在第三个二法中,想开始观者于四非色蕴的差别上的慧,是名差别慧;于色蕴的差别上的慧,是色差别慧——如是依名色差别,是两种。

Tatiyaduke yā vipassanaṃ ārabhitukāmassa catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ vavatthāpane paññā, ayaṃ nāmavavatthāpanapaññā. Yā rūpakkhandhassa vavatthāpane paññā, ayaṃ rūpavavatthāpanapaññāti evaṃ nāmarūpavavatthāpanavasena duvidhā.
已对照

在第四个二法中,于两种欲界善心中的慧,以及依五种法,于属[前]四种禅的十六种道心中的慧,是与喜悦俱行的;于两种欲界善心中的慧,以及于属第五禅的四种道心中的慧,是与舍俱行的——如是依与喜悦俱行与与舍俱行,是两种。

Catutthaduke dvīsu kāmāvacarakusalacittesu soḷasasu ca pañcakanayena catukkajjhānikesu maggacittesu paññā somanassasahagatā. Dvīsu kāmāvacarakusalacittesu catūsu ca pañcamajjhānikesu maggacittesu paññā upekkhāsahagatāti evaṃ somanassupekkhāsahagatavasena duvidhā.
缅 2.69已对照

在第五个二法中,初道之慧是见地;其余三道之慧是修地——如是依见地与修地,是两种。

Pañcamaduke paṭhamamaggapaññā dassanabhūmi. Avasesamaggattayapaññā bhāvanābhūmīti evaṃ dassanabhāvanābhūmivasena duvidhā.
427缅 2.70已对照

四百二十七、在诸三法中,第一个三法里:不从他人听闻而获得的慧,由于依自己的思而成就,是思所成的;从他人听闻而获得的慧,由于依听闻而成就,是闻所成的;无论以何种方式依修习而成就的、达到安止的慧,是修所成的。因为这已被说过——

「此中什么是思所成慧?即于以慧所安立的诸职业处,或于以慧所安立的诸技艺处,或于以慧所安立的诸明处,[对]『业是自作』或[对]随顺谛,或[对]『色是无常』,或『受……乃至……想……行……识是无常』——凡如是形相的随顺忍、见、欲、信解、观察、法审察忍,不从他[人]听闻而获得,这称为思所成慧……乃至……从他[人]听闻而获得,这称为闻所成慧。已入定者的一切慧[即]修所成慧。」(《分别论》768)

如是依思所成、闻所成、修所成,是三种。

在第二个三法中,缘欲界法而转起的慧,是有限所缘的;缘色界、无色界[法]而转起的,是广大所缘的,那是世间的观;缘涅槃而转起的,是无量所缘的,那是出世间的观——如是依有限、广大、无量所缘,是三种。

在第三个三法中,所谓增益(āya),即增长;它有两种:依不利的退失,与依利的生起。于其中的善巧,是增益善巧。即如所说——

「此中什么是增益善巧?即『作意我这些法者,未生的诸不善法[即]不生,已生的诸不善法[即]被舍断;或者,作意这些法者,未生的诸善法[即]生起,已生的诸善法[即]转向增广、广大、修习、圆满』——凡于此的慧、了知……乃至……无痴、择法、正见,这称为增益善巧。」(《分别论》771)

而损减(apāya),即不增长;它也有两种:依利的退失,与依不利的生起。于其中的善巧,是损减善巧。即如所说:「此中什么是损减善巧?即『作意这些法者,未生的诸善法[即]不生』」等(《分别论》771)。

而于一切处,于彼彼诸法的方便、[即]生起之因上,于那一刹那转起的、随处所生的善巧,名为方便善巧。即如所说:「一切于彼[有]方便之慧[即]方便善巧。」(《分别论》771)如是依增益、损减、方便善巧,是三种。

在第四个三法中,取自己的诸蕴而开始的观慧,是内深入的;取他人的诸蕴或外在的、非根所系的色而开始的,是外深入的;取两者而开始的,是内外深入的——如是依内深入等,是三种。

427. Tikesu paṭhamattike parato assutvā paṭiladdhapaññā attano cintāvasena nipphannattā cintāmayā. Parato sutvā paṭiladdhapaññā sutavasena nipphannattā sutamayā. Yathā tathā vā bhāvanāvasena nipphannā appanāppattā paññā bhāvanāmayā. Vuttañhetaṃ –
‘‘Tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā vedanā…pe… saññā… saṅkhārā… viññāṇaṃ aniccanti vā, yaṃ evarūpiṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ mutiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakhantiṃ parato assutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati cintāmayā paññā…pe… sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati sutamayā paññā. Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā’’ti (vibha. 768).
Evaṃ cintāsutabhāvanāmayavasena tividhā.
Dutiyattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattā paññā parittārammaṇā. Rūpāvacarārūpāvacare ārabbha pavattā mahaggatārammaṇā. Sā lokiyavipassanā. Nibbānaṃ ārabbha pavattā appamāṇārammaṇā. Sā lokuttaravipassanāti evaṃ parittamahaggatāppamāṇārammaṇavasena tividhā.
Tatiyattike āyo nāma vuddhi, sā duvidhā anatthahānito atthuppattito ca. Tattha kosallaṃ āyakosallaṃ. Yathāha –
‘‘Tattha katamaṃ āyakosallaṃ? Ime me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā pahīyanti, ime vā panime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti. Uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, idaṃ vuccati āyakosalla’’nti (vibha. 771).
Apāyoti pana avuddhi, sāpi duvidhā atthahānito ca anatthuppattito ca. Tattha kosallaṃ apāyakosallaṃ. Yathāha ‘‘tattha katamaṃ apāyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjantī’’tiādi (vibha. 771).
Sabbattha pana tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ upāyesu nibbattikāraṇesu taṃkhaṇappavattaṃ ṭhānuppattikaṃ kosallaṃ upāyakosallaṃ nāma. Yathāha – ‘‘sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosalla’’nti (vibha. 771). Evaṃ āyāpāyaupāyakosallavasena tividhā.
Catutthattike attano khandhe gahetvā āraddhā vipassanā paññā ajjhattābhinivesā. Parassa khandhe bāhiraṃ vā anindriyabaddharūpaṃ gahetvā āraddhā bahiddhābhinivesā. Ubhayaṃ gahetvā āraddhā ajjhattabahiddhābhinivesāti evaṃ ajjhattābhinivesādivasena tividhā.
428缅 2.71已对照

四百二十八、在诸四法中,第一个四法里:缘苦谛而转起的智,是对苦的智;缘苦集而转起的智,是对苦集的智;缘苦灭而转起的智,是对苦灭的智;缘导至苦灭之道而转起的智,是对导至苦灭之道的智——如是依关于四谛的智,是四种。

在第二个四法中,所谓四无碍解,即于义等上达于分别的四种智。因为这已被说过:「于义的智是义无碍解;于法的智是法无碍解;于那法之词说的称说上的智是词无碍解;于诸智的智是辩无碍解。」(《分别论》718)

此中,「义(attha)」,略说即是因之果的增语。因为因之果,由于随因而被到达、被证得、被达成,所以称为「义」。而依分别,凡任何由缘所生的、涅槃、所说之义、异熟、唯作——应知这五法是「义」。省察那义者于那义上达于分别的智,是义无碍解。「法(dhamma)」,略说也即是缘的增语。因为缘,由于安立彼彼[果],或令[其]转起,或令[其]得以达成,所以称为「法」。而依分别,凡任何能生果之因、圣道、所说、善、不善——应知这五法是「法」。省察那法者于那法上达于分别的智,是法无碍解。

因为正是这义,在阿毗达摩中——

「对苦的智是义无碍解;对苦集的智是法无碍解。于因的智是法无碍解;于因之果的智是义无碍解。凡已生、已成、已生起、已产生、已出生、已显现的诸法,于这些法的智是义无碍解;那些法从哪些法而已生、已成、已生起、已产生、已出生、已显现,于那些法的智是法无碍解。对老死的智是义无碍解;对老死集的智是法无碍解……乃至……对行灭的智是义无碍解;对导至行灭之道的智是法无碍解。在此,比丘了知法——经、应颂……乃至……智解,这称为法无碍解。他了知彼彼所说之义:『这是这所说之义,这是这所说之义』,这称为义无碍解。哪些法是善的?于某时欲界善心生起……乃至……这些法是善的。于这些法的智是法无碍解;于它们的异熟的智是义无碍解」(《分别论》719 等)——以这样等的方式分别而显示了。

「于那法之词说的称说上的智」者:即于那义与法上,凡是自性词法、无误的言说;于它的称说、[即]于它的说出、讲出之上,一听到那被说出、被讲出、被宣出的[语],便[知]「这是自性词法,这不是自性词法」——如是对那称为法之词说的自性词法、[即]摩揭陀的、一切众生的根本语,达于分别的智,是词无碍解。因为已得词无碍解者,一听到「phasso」「vedanā」等这样的语,便知「这是自性词法」;而[听到]「phassā」「vedano」等这样的[语],便[知]「这不是自性词法」。

「于诸智的智」者:即以于一切处的智为所缘而省察者的、以智为所缘之智;或者,于前面所说的那些智上,依各自的行境与作用等而广知的智,是辩无碍解——此是其义。

428. Catukkesu paṭhamacatukke dukkhasaccaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhe ñāṇaṃ. Dukkhasamudayaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhasamudaye ñāṇaṃ. Dukkhanirodhaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhe ñāṇaṃ. Dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇanti evaṃ catūsu saccesu ñāṇavasena catubbidhā.
Dutiyacatukke catasso paṭisambhidā nāma atthādīsu pabhedagatāni cattāri ñāṇāni. Vuttañhetaṃ – ‘‘atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā’’ti (vibha. 718).
Tattha atthoti saṅkhepato hetuphalassetaṃ adhivacanaṃ. Hetuphalaṃ hi yasmā hetuanusārena ariyati adhigamiyati sampāpuṇiyati, tasmā atthoti vuccati. Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayasambhūtaṃ, nibbānaṃ, bhāsitattho, vipāko, kiriyāti ime pañca dhammā atthoti veditabbā. Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dhammotipi saṅkhepato paccayassetaṃ adhivacanaṃ. Paccayo hi yasmā taṃ taṃ dahati pavatteti vā sampāpuṇituṃ vā deti, tasmā dhammoti vuccati. Pabhedato pana yo koci phalanibbattako hetu, ariyamaggo, bhāsitaṃ, kusalaṃ, akusalanti ime pañca dhammā dhammoti veditabbā. Taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā.
Ayameva hi attho abhidhamme –
‘‘Dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Yamhā dhammā te dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā, tesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Jarāmaraṇe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā…pe… saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā. Saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ…pe… vedallaṃ. Ayaṃ vuccati dhammapaṭisambhidā. So tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ayaṃ imassa bhāsitassa attho, ayaṃ imassa bhāsitassa attho’ti. Ayaṃ vuccati atthapaṭisambhidā. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti…pe… ime dhammā kusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā. Tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādinā (vibha. 719 ādayo) nayena vibhajitvā dassito.
Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇanti tasmiṃ atthe ca dhamme ca yā sabhāvanirutti abyabhicārī vohāro. Tadabhilāpe tassa bhāsane udīraṇe taṃ bhāsitaṃ lapitaṃ udīritaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvanirutti, ayaṃ na sabhāvaniruttīti evaṃ tassā dhammaniruttisaññitāya sabhāvaniruttiyā māgadhikāya sabbasattānaṃ mūlabhāsāya pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā. Niruttipaṭisambhidāppatto hi phasso vedanāti evamādivacanaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvaniruttīti jānāti. Phassā vedanoti evamādikaṃ pana ayaṃ na sabhāvaniruttīti.
Ñāṇesu ñāṇanti sabbattha ñāṇamārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa ñāṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ, yathāvuttesu vā tesu ñāṇesu sagocarakiccādivasena vitthārato ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti attho.
429缅 2.73已对照

四百二十九、而这四种无碍解,都在两处达于分别:于有学地与无学地。

此中,上首弟子与大弟子们的[无碍解],是在无学地达于分别的;阿难长老、质多居士、昙弥迦优婆塞、优波离居士、久寿多罗优婆夷等人的,是在有学地[达于分别的]。如是在两地达于分别的这些[无碍解],也依证得、教理、听、遍问与宿习——由这五种行相而变得明净。

此中,所谓证得,即阿罗汉果的获得。所谓教理,即佛语的学习。所谓听,即恭敬、用心地听法。所谓遍问,即对圣典、义注等中的难解句与义句的抉择论;所谓宿习,即在过去诸佛的教法中,以往返者的方式,直到接近种姓的随顺[智]为止的观之勤修。

另一些[师]说——

「宿习、多闻,各地方言与阿含,

遍问、证得,以及依止师长,

并有朋友成就——[这些]是无碍解的诸缘。」

此中,宿习已如所说。所谓多闻,即对种种论典与种种技艺处的善巧。所谓各地方言,即对一百零一种言说的善巧,而尤其是对摩揭陀语的善巧。所谓阿含,即对佛语的学习,即使只是〈譬喻品〉那么多。所谓遍问,即使只对一偈也请问其义的抉择。所谓证得,即须陀洹性……乃至……或阿罗汉果。所谓依止师长,即住在多闻多辩才的师长们近旁。所谓朋友成就,即获得正是那样的朋友。

此中,诸佛与诸独觉只依宿习与证得而获得无碍解;诸弟子则[依]这一切原因。而为了获得无碍解,并没有所谓别立的业处修习之勤修。有学者的无碍解之获得,以有学果解脱为终极;无学者的,正以无学果解脱为终极。因为犹如诸如来的十力,诸圣者的无碍解正是以圣果而成就。就这些无碍解,[前面]说了「依四无碍解为四种」。

429. Catassopi cetā paṭisambhidā dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchanti sekkhabhūmiyañca asekkhabhūmiyañca.
Tattha aggasāvakānaṃ mahāsāvakānañca asekkhabhūmiyaṃ pabhedagatā. Ānandattheracittagahapatidhammikaupāsakaupāligahapatikhujjuttarāupāsikādīnaṃ sekkhabhūmiyaṃ. Evaṃ dvīsu bhūmīsu pabhedaṃ gacchantiyopi cetā adhigamena pariyattiyā savanena paripucchāya pubbayogena cāti imehi pañcahākārehi visadā honti.
Tattha adhigamo nāma arahattappatti. Pariyatti nāma buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ. Savanaṃ nāma sakkaccaṃ atthiṃ katvā dhammassavanaṃ. Paripucchā nāma pāḷiaṭṭhakathādīsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā, pubbayogo nāma pubbabuddhānaṃ sāsane gatapaccāgatikabhāvena yāva anulomaṃ gotrabhusamīpaṃ, tāva vipassanānuyogo.
Apare āhu –
‘‘Pubbayogo bāhusaccaṃ, desabhāsā ca āgamo;
Paripucchā adhigamo, garusannissayo tathā;
Mittasampatti cevāti, paṭisambhidapaccayā’’ti.
Tattha pubbayogo vuttanayova. Bāhusaccaṃ nāma tesu tesu satthesu ca sippāyatanesu ca kusalatā. Desabhāsā nāma ekasatavohārakusalatā. Visesena pana māgadhike kosallaṃ. Āgamo nāma antamaso opammavaggamattassapi buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ. Paripucchā nāma ekagāthāyapi atthavinicchayapucchanaṃ. Adhigamo nāma sotāpannatā vā…pe… arahattaṃ vā. Garusannissayo nāma sutapaṭibhānabahulānaṃ garūnaṃ santike vāso. Mittasampatti nāma tathārūpānaṃyeva mittānaṃ paṭilābhoti.
Tattha buddhā ca paccekabuddhā ca pubbayogañceva adhigamañca nissāya paṭisambhidā pāpuṇanti. Sāvakā sabbānipi etāni kāraṇāni. Paṭisambhidāppattiyā ca pāṭiyekko kammaṭṭhānabhāvanānuyogo nāma natthi. Sekkhānaṃ pana sekkhaphalavimokkhantikā. Asekkhānaṃ asekkhaphalavimokkhantikāva paṭisambhidāppatti hoti. Tathāgatānaṃ hi dasabalāni viya ariyānaṃ ariyaphaleneva paṭisambhidā ijjhantīti imā paṭisambhidā sandhāya vuttaṃ catupaṭisambhidāvasena catubbidhāti.
已对照

慧的地、根、体的差别

Paññābhūmi-mūla-sarīravavatthānaṃ
430已对照

四百三十、而在「应如何修习」此中:因为对这慧来说,以蕴、处、界、根、谛、缘起等为区别的诸法是地;戒清净与心清净这两种清净是根;见清净、度疑清净、道非道智见清净、行道智见清净、智见清净这五种清净是体。所以,应由先对那些作为地的诸法依学取与遍问而作智的熟习,成就作为根的两种清净,[再]成就作为体的五种清净者来修习。此中,这是略说。

430. Kathaṃ bhāvetabbāti ettha pana yasmā imāya paññāya khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmi. Sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cāti imā dve visuddhiyo mūlaṃ. Diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti imā pañca visuddhiyo sarīraṃ. Tasmā tesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā mūlabhūtā dve visuddhiyo sampādetvā sarīrabhūtā pañca visuddhiyo sampādentena bhāvetabbā. Ayamettha saṅkhepo.
431已对照

四百三十一、而这是详说:先说所说的「以蕴、处、界、根、谛、缘起等为区别的诸法是地」,此中,「蕴」者:即五蕴——色蕴、受蕴、想蕴、行蕴、识蕴。

431. Ayaṃ pana vitthāro, yaṃ tāva vuttaṃ ‘‘khandhāyatanadhātuindriyasaccapaṭiccasamuppādādibhedā dhammā bhūmī’’ti, ettha khandhāti pañca khandhā rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandhoti.
已对照

色蕴论

Rūpakkhandhakathā
432缅 2.74已对照

四百三十二、此中,凡是以由寒冷等而变坏为相的任何法类,把那一切合为一类,应知为「色蕴」。

这[色蕴]依变坏之相虽是一种,依大种与所造的区别则有两种。

此中,大种色有四种——地界、水界、火界、风界。它们的相、味、现起,已在四界差别中说过。而依近因,它们全都以其余三界为近因。

所造色有二十四种——眼、耳、鼻、舌、身、色、声、香、味、女根、男根、命根、心所依处、身表、语表、空界、色轻快性、色柔软性、色适业性、色积集、色相续、色老性、色无常性、段食。

432. Tattha yaṃ kiñci sītādīhi ruppanalakkhaṇaṃ dhammajātaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā rūpakkhandhoti veditabbaṃ.
Tadetaṃ ruppanalakkhaṇena ekavidhampi bhūtopādāyabhedato duvidhaṃ.
Tattha bhūtarūpaṃ catubbidhaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti. Tāsaṃ lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānāni catudhātuvavatthāne vuttāni. Padaṭṭhānato pana tā sabbāpi avasesadhātuttayapadaṭṭhānā.
Upādārūpaṃ catuvīsatividhaṃ – cakkhu, sotaṃ, ghānaṃ, jivhā, kāyo, rūpaṃ, saddo, gandho, raso, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, hadayavatthu, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā, rūpassa upacayo, rūpassa santati, rūpassa jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāroti.
433已对照

四百三十三、此中,眼以堪受色所冲击的大种净色为相,或以欲见为因缘、业等起的大种净色为相;以牵引于诸色为味;以作为眼识的依持之性为现起;以欲见为因缘、业生的大种为近因。

433. Tattha rūpābhighātārahatappasādalakkhaṇaṃ daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā cakkhu, rūpesu āviñchanarasaṃ, cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.
已对照

耳以堪受声所冲击的大种净色为相,或以欲听为因缘、业等起的大种净色为相;以牵引于诸声为味;以作为耳识的依持之性为现起;以欲听为因缘、业生的大种为近因。

Saddābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā sotaṃ, saddesu āviñchanarasaṃ, sotaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, sotukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.
已对照

鼻以堪受香所冲击的大种净色为相,或以欲嗅为因缘、业等起的大种净色为相;以牵引于诸香为味;以作为鼻识的依持之性为现起;以欲嗅为因缘、业生的大种为近因。

Gandhābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ, ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā ghānaṃ, gandhesu āviñchanarasaṃ, ghānaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ghāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.
已对照

舌以堪受味所冲击的大种净色为相,或以欲尝为因缘、业等起的大种净色为相;以牵引于诸味为味;以作为舌识的依持之性为现起;以欲尝为因缘、业生的大种为近因。

Rasābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā, sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā jivhā, rasesu āviñchanarasā, jivhāviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānā, sāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānā.
已对照

身以堪受所触所冲击的大种净色为相,或以欲触为因缘、业等起的大种净色为相;以牵引于诸所触为味;以作为身识的依持之性为现起;以欲触为因缘、业生的大种为近因。

Phoṭṭhabbābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇo, phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇo vā kāyo, phoṭṭhabbesu āviñchanaraso, kāyaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhāno, phusitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhāno.
434缅 2.75已对照

四百三十四、然而某些[师]说:「眼是火偏胜的诸大种的净色,耳、鼻、舌是风、地、水偏胜的诸大种的净色,身是一切[大种]的[净色]。」另一些[师]说:「眼是火偏胜者的净色,耳、鼻、舌、身是空隙、风、水、地偏胜者的[净色]。」应对他们说:「请引经来。」他们必定连经都见不到。又,某些[师]在此显示理由:「因为[眼等]为火等的德性——色等——所资助之故。」应对他们说:「然而谁这样说过『色等是火等的德性』?因为在不可分离而转起的诸大种中,不可说『这是这个的德性,这是那个的德性』。」若他们又说:「正如你们承认,在种种材料中,由于那各各大种的偏胜,地等有维持等作用;同样,由于见到在火等偏胜的材料中色等偏胜,也应承认这一点:色等是它们的德性。」应对他们说:「如果比起水偏胜的酒的香,地偏胜的棉花的香会更强;比起火偏胜的热水的颜色,冷水的颜色会减退,我们就会承认。」然而由于这两者都没有,所以应舍弃对这些[净色]所依之大种所作的差别构想,而应这样理解:「正如在同一聚中,诸大种虽无差别,色、味等却彼此不同;同样,眼净色等即使没有其他差别的原因[,也彼此不同]。」

434. Keci pana ‘‘tejādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādo cakkhu, vāyupathavīāpādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādā sotaghānajivhā, kāyo sabbesampī’’ti vadanti. Apare ‘‘tejādhikānaṃ pasādo cakkhu, vivaravāyuāpapathavādhikānaṃ sotaghānajivhākāyā’’ti vadanti. Te vattabbā ‘‘suttaṃ āharathā’’ti. Addhā suttameva na dakkhissanti. Keci panettha ‘‘tejādīnaṃ guṇehi rūpādīhi anugayhabhāvato’’ti kāraṇaṃ dassenti. Te vattabbā ‘‘ko panevamāharūpādayo tejādīnaṃ guṇā’ti. Avinibbhogavuttīsu hi bhūtesu ayaṃ imassa guṇo ayaṃ imassa guṇoti na labbhā vattu’’nti. Athāpi vadeyyuṃ ‘‘yathā tesu tesu sambhāresu tassa tassa bhūtassa adhikatāya pathavīādīnaṃ sandhāraṇādīni kiccāni icchatha, evaṃ tejādiadhikesu sambhāresu rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanato icchitabbametaṃ rūpādayo tesaṃ guṇā’’ti. Te vattabbā ‘‘iccheyyāma, yadi āpādhikassa āsavassa gandhato pathavīadhike kappāse gandho adhikataro siyā, tejādhikassa ca uṇhodakassa vaṇṇato sītudakassa vaṇṇo parihāyetha’’. Yasmā panetaṃ ubhayampi natthi, tasmā pahāyetaṃ etesaṃ nissayabhūtānaṃ visesakappanaṃ, ‘‘yathā avisesepi ekakalāpe bhūtānaṃ rūparasādayo aññamaññaṃ visadisā honti, evaṃ cakkhupasādādayo avijjamānepi aññasmiṃ visesakāraṇe’’ti gahetabbametaṃ.
已对照

那么,那彼此不共的是什么呢?唯有业是它们差别的原因。所以,它们的差别来自业的差别,不来自大种的差别。因为若有大种的差别,净色根本就不生起。古师们[说]:「因为净色属于均等的[诸大种],不属于不均等的。」

Kiṃ pana taṃ yaṃ aññamaññassa asādhāraṇaṃ? Kammameva nesaṃ visesakāraṇaṃ. Tasmā kammavisesato etesaṃ viseso, na bhūtavisesato. Bhūtavisese hi sati pasādova na uppajjati. Samānānañhi pasādo, na visamānānanti porāṇā.
435已对照

四百三十五、又,在这些由于业的差别而具有差别的[净色]之中,眼与耳是取未到达之境的,因为[它们]只对其所依不黏附于[根]自身所依的境,才成为识之因。鼻、舌、身是取已到达之境的,因为[它们]只对既依其所依、也依其自身而黏附于[根]自身所依的境,才成为识之因。

435. Evaṃ kammavisesato visesavantesu ca etesu cakkhusotāni asampattavisayagāhakāni, attano nissayaṃ anallīnanissaye eva visaye viññāṇahetuttā. Ghānajivhākāyā sampattavisayagāhakā, nissayavasena ceva, sayañca, attano nissayaṃ allīneyeva visaye viññāṇahetuttā.
436缅 2.76已对照

四百三十六、此中,眼——世间所称为「眼」的,是青色睫毛所布、以黑白圆轮为斑斓、形似青莲花瓣的那个[东西]。在那俱聚眼中,于白圆轮所围绕的黑圆轮中央、显现对面站立者身形影像的地方,[眼净色]犹如滴在七层棉絮上的油[浸透]七层棉絮那样,遍满七层眼膜;犹如刹帝利王子由担任抱持、沐浴、装扮、扇凉作用的四位乳母[照料]那样,[它]由以维持、黏结、遍熟、动摇为作用的四界给予助益,被时节、心、食所支持,被寿命所护持,被颜色、香、味等所围绕,量仅如虱头,随其所应成就眼识等的依处与门之性而住立。这也已被法将说过——

436. Cakkhu cettha yadetaṃ loke nīlapakhumasamākiṇṇakaṇhasukkamaṇḍalavicittaṃ nīluppaladalasannibhaṃ cakkhūti vuccati. Tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattipadese sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalānibyāpetvā dhāraṇanhāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi khattiyakumāro viya sandhāraṇabandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇagandharasādīhi parivutaṃ pamāṇato ūkāsiramattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā –
已对照

「凭借那眼净色,[人]随见诸色;

‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manupassati;
已对照

它是微小、细微的,可比于虱头。」

Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti.
已对照

在俱聚耳孔之内、布满细的赤褐色毛的、形如指环的地方,耳由如所说的诸界给予助益,被时节、心、食所支持,被寿命所护持,被颜色等所围绕,随其所应成就耳识等的依处与门之性而住立。

Sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese sotaṃ vuttappakārāhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇādīhi parivutaṃ sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
已对照

在俱聚鼻孔之内、形如羊蹄的地方,鼻具有如所说那样的助益、支持、护持与围绕,随其所应成就鼻识等的依处与门之性而住立。

Sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese ghānaṃ yathāvuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivāraṃ ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
已对照

在俱聚舌的中部之上、形如莲花瓣尖的地方,舌具有如所说那样的助益、支持、护持与围绕,随其所应成就舌识等的依处与门之性而住立。

Sasambhārajivhāmajjhassa upari uppaladalaggasaṇṭhāne padese jivhā yathāvuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivārā jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati.
已对照

而在这身体中,凡有所谓执受色之处,在一切处,身犹如棉絮层中的油脂那样,具有如所说那样的助益、支持、护持与围绕,随其所应成就身识等的依处与门之性而住立。

Yāvatā pana imasmiṃ kāye upādiṇṇarūpaṃ nāma atthi. Sabbattha kāyo kappāsapaṭale sneho viya vuttappakārupakārupatthambhanānupālanaparivārova hutvā kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati.
已对照

又,这些眼等应视为:犹如蛇、鳄鱼、鸟、狗、豺倾向于称为蚁垤、水、虚空、村落、冢间的各自行境那样,[它们]倾向于色等各自的行境。

Vammikaudakākāsagāmasivathikasaṅkhātasagocaraninnā viya ca ahisusumārapakkhīkukkurasiṅgālārūpādisagocaraninnāva ete cakkhādayoti daṭṭhabbā.
437已对照

四百三十七、而在其后的色等之中,色以撞击眼为相,以作为眼识的境之性为味,以作为那[眼识]的行境为现起,以四大种为近因。正如这[色]那样,一切所造色也[都以四大种为近因]。而有区别之处,我们将在那里说。这[色]依青、黄等而有多种。

437. Tato paresu pana rūpādīsu cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ rūpaṃ, cakkhuviññāṇassa visayabhāvarasaṃ, tasseva gocarapaccupaṭṭhānaṃ, catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. Yathā cetaṃ tathā sabbānipi upādārūpāni. Yattha pana viseso atthi, tattha vakkhāma. Tayidaṃ nīlaṃ pītakantiādivasena anekavidhaṃ.
缅 2.77已对照

声以撞击耳为相,以作为耳识的境之性为味,以作为那[耳识]的行境为现起。依鼓声、腰鼓声等方式而有多种。

Sotapaṭihananalakkhaṇo saddo, sotaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Bherisaddo mudiṅgasaddotiādinā nayena anekavidho.
已对照

香以撞击鼻为相,以作为鼻识的境之性为味,以作为那[鼻识]的行境为现起。依根香、心材香等方式而有多种。

Ghānapaṭihananalakkhaṇo gandho, ghānaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Mūlagandho sāragandhotiādinā nayena anekavidho.
已对照

味以撞击舌为相,以作为舌识的境之性为味,以作为那[舌识]的行境为现起。依根味、树干味等方式而有多种。

Jivhāpaṭihananalakkhaṇo raso, jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarapaccupaṭṭhāno. Mūlaraso khandharasotiādinā nayena anekavidho.
438已对照

四百三十八、女根以女性为相,以显示「[这是]女人」为味,以作为女人的相貌、标志、举止、仪态之因为现起。男根以男性为相,以显示「[这是]男人」为味,以作为男人的相貌、标志、举止、仪态之因为现起。这两者也都犹如身净色那样遍布全身;然而不落入可说「[它]住在身净色所住之处」或「住在[身净色]不住之处」的情况;犹如色、味等那样,彼此没有混杂。

438. Itthibhāvalakkhaṇaṃ itthindriyaṃ, itthīti pakāsanarasaṃ, itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Purisabhāvalakkhaṇaṃ purisindriyaṃ, purisoti pakāsanarasaṃ, purisaliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. Tadubhayampi kāyappasādo viya sakalasarīraṃ byāpakameva, na ca kāyapasādena ṭhitokāse ṭhitanti vā aṭṭhitokāse ṭhitanti vāti vattabbataṃ āpajjati, rūparasādayo viya aññamaññaṃ saṅkaro natthi.
439已对照

四百三十九、命根以护持俱生色为相,以令它们转起为味,以令它们住立为现起,以应被维持的大种为近因。而虽有「以护持为相」等的规定,它只在存在的刹那护持俱生色,犹如水[护持]青莲等。又,它护持由各自之缘所生的诸法,犹如乳母[护持]孩童。又,它只依与自己所转起之法的关联而转起,犹如舵手。它在坏灭之后不转起,因为它自己与应被转起者都不存在。它在坏灭的刹那不令住立,因为它自己正在破坏——犹如正在耗尽的灯芯之油[不能令]灯焰[住立]。然而应见:它并非没有护持、转起、住立的威力,因为它在如所说的刹那成就那各各[作用]。

439. Sahajarūpānupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesaññeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbabhūtapadaṭṭhānaṃ. Santepi ca anupālanalakkhaṇādimhi vidhāne atthikkhaṇeyeva taṃ sahajarūpāni anupāleti udakaṃ viya uppalādīni. Yathāsakaṃ paccayuppannepi ca dhamme pāleti dhāti viya kumāraṃ. Sayaṃ pavattitadhammasambandheneva ca pavattati niyāmako viya. Na bhaṅgato uddhaṃ pavattati, attano ca pavattayitabbānañca abhāvā. Na bhaṅgakkhaṇe ṭhapeti, sayaṃ bhijjamānattā. Khīyamāno viya vaṭṭisneho dīpasikhaṃ. Na ca anupālanapavattanaṭṭhapanānubhāvavirahitaṃ, yathāvuttakkhaṇe tassa tassa sādhanatoti daṭṭhabbaṃ.
440缅 2.78已对照

四百四十、心所依处以作为意界与意识界的所依为相,以支撑那些界为味,以承载为现起。它在心脏之内,依于〈身至念论〉中所说那样的血,由具有维持等作用的大种给予助益,被时节、心、食所支持,被寿命所护持,成就意界、意识界以及与它们相应之法的依处之性而住立。

440. Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu, tāsaññeva dhātūnaṃ ādhāraṇarasaṃ, ubbahanapaccupaṭṭhānaṃ. Hadayassa anto kāyagatāsatikathāyaṃ vuttappakāraṃ lohitaṃ nissāya sandhāraṇādikiccehi bhūtehi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā anupāliyamānaṃ manodhātumanoviññāṇadhātūnañceva taṃsampayuttadhammānañca vatthubhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
441已对照

四百四十一、由转起前进等的心所等起的风界,对俱生的色身作撑持、维持、动摇;作为这[撑持等]之缘的行相变化,即是身表;以显示意趣为味,以作为身的动转之因为现起,以心等起的风界为近因。而这[身表],由于是以身的动转令人了知意趣之因,且自身可由称为身的动转的那个「身」而被了知,所以称为「身表」。又应知:由于以它所动摇的心生色[为缘],与之相连的时节生等[色]也动摇,前进等便[如是]转起。

441. Abhikkamādipavattakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajarūpakāyathambhanasandhāraṇacalanassa paccayo ākāravikāro kāyaviññatti, adhippāyapakāsanarasā, kāyavipphandanahetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānā. Sā panesā kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tena kāyavipphandanasaṅkhātena kāyena viññeyyattā ‘‘kāyaviññattī’’ti vuccati. Tāya ca pana calitehi cittajarūpehi abhisambandhānaṃ utujādīnampi calanato abhikkamādayo pavattantīti veditabbā.
已对照

由转起发语的心所等起的地界,与执受[色]相触击;作为这触击之缘的行相变化,即是语表;以显示意趣为味,以作为语音之因为现起,以心等起的地界为近因。而这[语表],由于是以语音令人了知意趣之因,且自身可由称为语音的那个「语」而被了知,所以称为「语表」。犹如在林野中,见到竖起而绑上的牛头骨等有水的标相,便了知「这里有水」;同样,把握身的动转与语音,身表与语表也被了知。

Vacībhedapavattakacittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā upādiṇṇaghaṭṭanassa paccayo ākāravikāro vacīviññatti, adhippāyappakāsanarasā, vacīghosahetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānapathavīdhātupadaṭṭhānā. Sā panesā vacīghosena adhippāyaviññāpanahetuttā, sayañca tāya vacīghosasaṅkhātāya vācāya viññeyyattā ‘‘vacīviññattī’’ti vuccati. Yathā hi araññe ussāpetvā bandhagosīsādiudakanimittaṃ disvā udakamettha atthīti viññāyati, evaṃ kāyavipphandanañceva vacīghosañca gahetvā kāyavacīviññattiyopi viññāyanti.
442已对照

四百四十二、空界以色的限定为相,以显示色的边际为味,以色的界线为现起,或以不相触之性、孔隙与空隙之性为现起,以被限定的色为近因。由于它,在被限定的诸色中才有「这是从此往上、往下、横向」。

442. Rūpaparicchedalakkhaṇā ākāsadhātu, rūpapariyantappakāsanarasā, rūpamariyādāpaccupaṭṭhānā, asamphuṭṭhabhāvacchiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā, paricchinnarūpapadaṭṭhānā. Yāya paricchinnesu rūpesu idamito uddhamadho tiriyanti ca hoti.
443缅 2.79已对照

四百四十三、色轻快性以不迟钝为相,以去除诸色的沉重为味,以轻快的转变为现起,以轻快的色为近因。色柔软性以不僵硬为相,以去除诸色的僵硬为味,以于一切动作中不违逆为现起,以柔软的色为近因。色适业性以随顺身体动作的适业之性为相,以去除不适业性为味,以不衰弱之性为现起,以适业的色为近因。

443. Adandhatālakkhaṇā rūpassa lahutā, rūpānaṃ garubhāvavinodanarasā, lahuparivattitāpaccupaṭṭhānā, lahurūpapadaṭṭhānā. Athaddhatālakkhaṇā rūpassa mudutā, rūpānaṃ thaddhabhāvavinodanarasā, sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā, mudurūpapadaṭṭhānā. Sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā rūpassa kammaññatā, akammaññatāvinodanarasā, adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā, kammaññarūpapadaṭṭhānā.
已对照

而这三者彼此不相离。虽然如此,犹如无病者那样,诸色的轻快之性、不迟钝、轻快转变的样式,由与令色迟钝的诸界扰动相对治之缘所等起——这种色的变化,就是色轻快性。而犹如善加揉搓的皮革那样,诸色的柔软之性、于一切特殊动作中能随意运用的柔和样式,由与令色僵硬的诸界扰动相对治之缘所等起——这种色的变化,就是色柔软性。而犹如善加锤炼的金那样,诸色的适业之性、随顺身体动作的样式,由与令身体动作不随顺的诸界扰动相对治之缘所等起——这种色的变化,就是色适业性。如是应知它们的区别。

Etā pana tisso na aññamaññaṃ vijahanti, evaṃ santepi yo arogino viya rūpānaṃ lahubhāvo adandhatā lahuparivattippakāro rūpadandhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa lahutā. Yo pana suparimadditacammasseva rūpānaṃ mudubhāvo sabbakiriyāvisesesu vasavattanabhāvamaddavappakāro rūpatthaddhattakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa mudutā. Yo pana sudantasuvaṇṇasseva rūpānaṃ kammaññabhāvo sarīrakiriyānukūlabhāvappakāro sarīrakiriyānaṃ ananukūlakaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno, so rūpavikāro rūpassa kammaññatāti evametāsaṃ viseso veditabbo.
444已对照

四百四十四、色积集以累积为相,以令诸色从前际浮现为味,以交出为现起,或以圆满之性为现起,以已积集的色为近因。色相续以转起为相,以连续为味,以不断为现起,以连续的色为近因。这两者都只是生色的名称,但由于行相不同,且依所化者[之机],而作了「积集、相续」的总说之教说。而由于此中在义上没有不同,所以在这些语的解说中说:「凡诸处的累积,那就是色的积集;凡色的积集,那就是色的相续。」(《法集论》641-642)在义注中也说了「累积即出生,积集即增长,相续即转起」(《法集论义注》641)之后,作了譬喻:「犹如在河岸边挖的小井中,水涌出之时,[是]累积、出生;满盈之时,[是]积集、增长;漫溢而流之时,[是]相续、转起。」(《法集论义注》641)

444. Ācayalakkhaṇo rūpassa upacayo, pubbantato rūpānaṃ ummujjāpanaraso, niyyātanapaccupaṭṭhāno, paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā, upacitarūpapadaṭṭhāno. Pavattilakkhaṇā rūpassa santati, anuppabandhanarasā, anupacchedapaccupaṭṭhānā, anuppabandhakarūpapadaṭṭhānā. Ubhayampetaṃ jātirūpassevādhivacanaṃ, ākāranānattato pana veneyyavasena ca ‘‘upacayo santatī’’ti uddesadesanā katā. Yasmā panettha atthato nānattaṃ natthi, tasmā imesaṃ padānaṃ niddese ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo. Yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santatī’’ti (dha. sa. 641-642) vuttaṃ. Aṭṭhakathāyampi ‘‘ācayo nāma nibbatti, upacayo nāma vaḍḍhi, santati nāma pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641) vatvā ‘‘nadītīre khatakūpakamhi udakuggamanakālo viya ācayo nibbatti, paripuṇṇakālo viya upacayo vaḍḍhi, ajjhottharitvā gamanakālo viya santati pavattī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 641) upamā katā.
缅 2.80已对照

而在譬喻之末说了:「如是说了什么呢?以处说了累积,以累积说了处。」所以应知:诸色最初的出生,就是累积;在它们之上,其他正在出生者的出生,由于以增长的行相现起,[是]积集;在它们之上又一再有其他正在出生者的出生,由于以连续的行相现起,称为相续。

Upamāvasāne ca ‘‘evaṃ kiṃ kathitaṃ hoti? Āyatanena ācayo kathito, ācayena āyatanaṃ kathita’’nti vuttaṃ. Tasmā yā rūpānaṃ paṭhamābhinibbatti, sā ācayo. Yā tesaṃ upari aññesampi nibbattamānānaṃ nibbatti, sā vaḍḍhiākārena upaṭṭhānato upacayo. Yā tesampi upari punappunaṃ aññesaṃ nibbattamānānaṃ nibbatti, sā anupabandhākārena upaṭṭhānato santatīti ca pavuccatīti veditabbā.
已对照

老性以色的成熟为相,以引导为味,以虽自性不离去、新鲜之性却离去为现起——犹如稻谷的陈旧,以正在成熟的色为近因。这是就显露的老而说的,因为在牙齿等上,由于破损等状态而见到变化。而对诸非色法,则有所谓隐蔽的老,它没有这种变化;又在地、水、山、月、日等中所谓的无间老,[也没有这种变化]。

Rūpaparipākalakkhaṇā jaratā, upanayanarasā, sabhāvānapagamepi navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā vīhipurāṇabhāvo viya, paripaccamānarūpapadaṭṭhānā. Khaṇḍiccādibhāvena dantādīsu vikāradassanato idaṃ pākaṭajaraṃ sandhāya vuttaṃ. Arūpadhammānaṃ pana paṭicchannajarā nāma hoti, tassā esa vikāro natthi, yā ca pathavī udakapabbatacandimasūriyādīsu avīcijarā nāma.
已对照

色无常性以破坏为相,以沉陷为味,以灭尽、灭去为现起,以正在破坏的色为近因。

Paribhedalakkhaṇā rūpassa aniccatā, saṃsīdanarasā, khayavayapaccupaṭṭhānā, paribhijjamānarūpapadaṭṭhānā.
445已对照

四百四十五、段食以食素为相,以带来色为味,以支持为现起,以应作成团而吞食的事物为近因。众生赖以维生的那食素,这是它的名称。

445. Ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro, rūpāharaṇaraso, upatthambhanapaccupaṭṭhāno, kabaḷaṃ katvā āharitabbavatthupadaṭṭhāno. Yāya ojāya sattā yāpenti, tassā etaṃ adhivacanaṃ.
446已对照

四百四十六、这些暂且只是圣典中所出的色。而在义注中,又引来了力色、精色、生色、病色、依某些[师]之见的睡眠色——如此其他的色;说了「你确是牟尼、正觉者,你已没有诸盖」(《经集》546)等语之后,首先驳斥睡眠色:[它]根本就不存在。其余的[色]中,病色已由老性与无常性的摄取所摄,生色由积集与相续的摄取[所摄],精色由水界的摄取[所摄],力色由风界的摄取所摄。所以作了决断:它们之中连一种也没有另外[存在]的。

446. Imāni tāva pāḷiyaṃ āgatarūpāneva. Aṭṭhakathāyaṃ pana balarūpaṃ sambhavarūpaṃ jātirūpaṃ rogarūpaṃ ekaccānaṃ matena middharūpanti evaṃ aññānipi rūpāni āharitvā ‘‘addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’tiādīni (su. ni. 546) vatvā middharūpaṃ tāva natthiyevāti paṭikkhittaṃ. Itaresu rogarūpaṃ jaratāaniccatāggahaṇena gahitameva, jātirūpaṃ upacayasantatiggahaṇena, sambhavarūpaṃ āpodhātuggahaṇena, balarūpaṃ vāyodhātuggahaṇena gahitameva. Tasmā tesu ekampi visuṃ natthīti sanniṭṭhānaṃ kataṃ.
已对照

如是,这二十四种所造色与先前所说的四种大种色,便是二十八种色,不减不增。

Iti idaṃ catuvīsatividhaṃ upādārūpaṃ pubbe vuttaṃ catubbidhaṃ bhūtarūpañcāti aṭṭhavīsatividhaṃ rūpaṃ hoti anūnamanadhikaṃ.
447已对照

四百四十七、那一切[色]都依「非因、无因、与因不相应、有缘、世间的、有漏的」等方式而为一种。

447. Taṃ sabbampi na hetu ahetukaṃ hetuvippayuttaṃ sappaccayaṃ lokiyaṃ sāsavamevātiādinā nayena ekavidhaṃ.
已对照

依内的与外的、粗的与细的、远的与近的、完成的与非完成的、净色与非净色、根与非根、执受的与非执受的等,为两种。

Ajjhattikaṃ bāhiraṃ, oḷārikaṃ sukhumaṃ, dūre santike, nipphannaṃ anipphannaṃ, pasādarūpaṃ napasādarūpaṃ, indriyaṃ anindriyaṃ, upādiṇṇaṃ anupādiṇṇantiādivasena duvidhaṃ.
缅 2.81已对照

此中,眼等五种,由于关涉自体而转起,是内的;其余的由于在其外,是外的。眼等九种与除去水界的三界——这十二种,由于应依触击而把取,是粗的;其余的由于与之相反,是细的。凡是细的,正由于自性难以通达,是远的;其余的由于自性易于通达,是近的。四界、眼等十三种与段食——这十八种色,由于超越限定、变化、相之性,应唯依自性而摄持,是完成的;其余的由于与之相反,是非完成的。眼等五种,由于作为把取色等之缘,犹如镜面那样明净,是净色;其余的由于与之相反,是非净色。净色本身连同女根等三种,依增上义是根;其余的由于与之相反,是非根。我们将在后面说为「业生」的,那[色]由于被业所执受,是执受的;其余的由于与之相反,是非执受的。

Tattha cakkhādipañcavidhaṃ attabhāvaṃ adhikicca pavattattā ajjhattikaṃ, sesaṃ tato bāhirattā bāhiraṃ. Cakkhādīni nava āpodhātuvajjitā tisso dhātuyo cāti dvādasavidhaṃ ghaṭṭanavasena gahetabbato oḷārikaṃ, sesaṃ tato viparītattā sukhumaṃ. Yaṃ sukhumaṃ tadeva duppaṭivijjhasabhāvattā dūre, itaraṃ suppaṭivijjhasabhāvattā santike. Catasso dhātuyo, cakkhādīni terasa, kabaḷīkārāhāro cāti aṭṭhārasavidhaṃ rūpaṃ paricchedavikāralakkhaṇabhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva pariggahetabbato nipphannaṃ, sesaṃ tabbiparītatāya anipphannaṃ. Cakkhādipañcavidhaṃ rūpādīnaṃ gahaṇapaccayabhāvena ādāsatalaṃ viya vippasannattā pasādarūpaṃ, itaraṃ tato viparītattā napasādarūpaṃ. Pasādarūpameva itthindriyādittayena saddhiṃ adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ, sesaṃ tato viparītattā anindriyaṃ. Yaṃ kammajanti parato vakkhāma, taṃ kammena upādiṇṇattā upādiṇṇaṃ, sesaṃ tato viparītattā anupādiṇṇaṃ.
448已对照

四百四十八、又,一切色依有见[三法]、业生[三法]等三法组,为三种。此中,在粗的[色]中,色是有见有对的,其余的是无见有对的;一切细的是无见无对的。如是,首先依有见三法组为三种。而依业生等三法组:由业而生的是业生的,由其他缘而生的是非业生的,不从任何[缘]而生的是非业生非非业生的。由心而生的是心生的,由其他缘而生的是非心生的,不从任何[缘]而生的是非心生非非心生的;由食而生的是食生的,由其他缘而生的是非食生的,不从任何[缘]而生的是非食生非非食生的。由时节而生的是时节生的,由其他缘而生的是非时节生的,不从任何[缘]而生的是非时节生非非时节生的。如是依业生等三法组为三种。

448. Puna sabbameva rūpaṃ sanidassanakammajādīnaṃ tikānaṃ vasena tividhaṃ hoti. Tattha oḷārike rūpaṃ sanidassanasappaṭighaṃ, sesaṃ anidassanasappaṭighaṃ. Sabbampi sukhumaṃ anidassanaappaṭighaṃ. Evaṃ tāva sanidassanattikavasena tividhaṃ. Kammajādittikavasena pana kammato jātaṃ kammajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ akammajaṃ, nakutocijātaṃ neva kammajaṃ nākammajaṃ. Cittato jātaṃ cittajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ acittajaṃ, nakutocijātaṃ neva cittajaṃ nācittajaṃ, āhārato jātaṃ āhārajaṃ, tadaññapaccayajātaṃ anāhārajaṃ, nakutocijātaṃ neva āhārajaṃ naanāhārajaṃ. Ututo jātaṃ utujaṃ, tadaññapaccayajātaṃ anutujaṃ, nakutocijātaṃ neva utujaṃ naanutujanti evaṃ kammajādittikavasena tividhaṃ.
449已对照

四百四十九、又,依所见等、色色等、依处等四法组,为四种。此中,色处由于是见的境,称为所见;声处由于是听的境,称为所闻;香、味、所触这三者由于是取已到达[之境]的根的境,称为所觉;其余的由于唯是识的境,称为所识。如是,首先依所见等四法组为四种。

449. Puna diṭṭhādirūparūpādivatthādicatukkavasena catubbidhaṃ. Tattha rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ nāma dassanavisayattā, saddāyatanaṃ sutaṃ nāma savanavisayattā, gandharasaphoṭṭhabbattayaṃ mutaṃ nāma sampattagāhakaindriyavisayattā, sesaṃ viññātaṃ nāma viññāṇasseva visayattāti evaṃ tāva diṭṭhādicatukkavasena catubbidhaṃ.
已对照

而此中,完成色称为色色,空界称为限定色,以身表为首、以适业性为终的称为变化色,生、老、坏灭称为相色。如是依色色等四法组为四种。

Nipphannarūpaṃ panettha rūparūpaṃ nāma, ākāsadhātu paricchedarūpaṃ nāma, kāyaviññattiādi kammaññatāpariyantaṃ vikārarūpaṃ nāma, jātijarābhaṅgaṃ lakkhaṇarūpaṃ nāmāti evaṃ rūparūpādicatukkavasena catubbidhaṃ.
缅 2.82已对照

而此中所谓心脏色,那是依处,不是门。两种表是门,不是依处。净色既是依处也是门。其余的既非依处也非门。如是依依处等四法组为四种。

Yaṃ panettha hadayarūpaṃ nāma, taṃ vatthu na dvāraṃ. Viññattidvayaṃ dvāraṃ na vatthu. Pasādarūpaṃ vatthu ceva dvārañca. Sesaṃ neva vatthu na dvāranti evaṃ vatthādicatukkavasena catubbidhaṃ.
450已对照

四百五十、又,依一[缘]生的、二[缘]生的、三[缘]生的、四[缘]生的、不从任何[缘]生的这些,为五种。此中,唯业生的与唯心生的称为一[缘]生的。其中,根色连同心所依处唯是业生的;两种表唯是心生的。而由心与时节所生的,称为二[缘]生的,那唯是声处。由时节、心、食所生的,称为三[缘]生的,那唯是轻快性等三种。由业等四者全部所生的,称为四[缘]生的,那是除去相色之外其余的。而相色是不从任何[缘]生的。为什么呢?因为生起没有生起;而另外两种只是已生起者的成熟与破坏。至于在「色处、声处、香处、味处、所触处、空界、水界、色轻快性、色柔软性、色适业性、色积集、色相续、段食,这些法是心等起的」(《法集论》1201)等[语]中许可了生是从某[缘]而生的,应知那是由于在能生色之诸缘发挥作用之威力的刹那被见到。

450. Puna ekajaṃ, dvijaṃ, tijaṃ, catujaṃ, nakutocijātanti imesaṃ vasena pañcavidhaṃ. Tattha kammajameva cittajameva ca ekajaṃ nāma. Tesu saddhiṃ hadayavatthunā indriyarūpaṃ kammajameva. Viññattidvayaṃ cittajameva. Yaṃ pana cittato ca ututo ca jātaṃ, taṃ dvijaṃ nāma, taṃ saddāyatanameva. Yaṃ utucittāhārehi jātaṃ, taṃ tijaṃ nāma, taṃ pana lahutādittayameva. Yaṃ catūhipi kammādīhi jātaṃ, taṃ catujaṃ nāma, taṃ lakkhaṇarūpavajjaṃ avasesaṃ hoti. Lakkhaṇarūpaṃ pana nakutocijātaṃ. Kasmā? Na hi uppādassa uppādo atthi, uppannassa ca paripākabhedamattaṃ itaradvayaṃ. Yampi ‘‘rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā, rūpassa upacayo, rūpassa santati, kabaḷīkāro āhāro, ime dhammā cittasamuṭṭhānā’’tiādīsu (dha. sa. 1201) jātiyā kutocijātattaṃ anuññātaṃ, taṃ pana rūpajanakapaccayānaṃ kiccānubhāvakkhaṇe diṭṭhattāti veditabbaṃ.
已对照

这暂且是关于色蕴的详说之门。

Idaṃ tāva rūpakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.
已对照

识蕴论

Viññāṇakkhandhakathā
451已对照

四百五十一、而在其余[诸蕴]中,凡以感受为相的任何[法],把那一切合为一类,[是]受蕴;凡以想知为相的任何[法],把那一切合为一类,[是]想蕴;凡以造作为相的任何[法],把那一切合为一类,[是]行蕴;凡以识知为相的任何[法],把那一切合为一类,应知[是]识蕴。此中,由于识蕴被了知时其余[诸蕴]便易于了知,所以我们以识蕴为首而作释义。

451. Itaresu pana yaṃkiñci vedayitalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā vedanākkhandho; yaṃkiñci sañjānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saññākkhandho; yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho; yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabbo. Tattha yasmā viññāṇakkhandhe viññāte itare suviññeyyā honti, tasmā viññāṇakkhandhaṃ ādiṃ katvā vaṇṇanaṃ karissāma.
缅 2.83已对照

因为已说过「凡以识知为相的任何[法],把那一切合为一类,应知[是]识蕴」。那么,什么是以识知为相的识呢?即如所说:「贤友,正因为『识知、识知』,所以称为识。」(《中部》1.449)识、心、意,在义上是一。这[识]依识知之相,依自性虽是一种,依类别则有三种:善、不善、无记。

Yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabboti hi vuttaṃ. Kiñca vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ? Yathāha ‘‘vijānāti vijānātīti kho, āvuso, tasmā viññāṇanti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.449). Viññāṇaṃ cittaṃ manoti atthato ekaṃ. Tadetaṃ vijānanalakkhaṇena sabhāvato ekavidhampi jātivasena tividhaṃ kusalaṃ, akusalaṃ, abyākatañca.
452已对照

四百五十二、此中,善依地的区别有四种:欲界的、色界的、无色界的、出世间的。此中,欲界的依喜悦、舍、智、行的区别有八种。即:与喜悦俱行、与智相应、无行的与有行的,同样与智不相应的[两种];与舍俱行、与智相应、无行的与有行的,同样与智不相应的[两种]。

452. Tattha kusalaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca. Tattha kāmāvacaraṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ. Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā ñāṇavippayuttaṃ. Upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā ñāṇavippayuttaṃ.
已对照

因为当一个人缘于施物、受者等的成就,或其他喜悦之因,欢喜踊跃,以「有布施」等方式(《中部》1.441)所转起的正见为前导,不沉陷、不被他人激励而作布施等福业时,那时他的心是与喜悦俱行、与智相应、无行的。而当他依所说的方式欢喜满足,以正见为前导,却由于施舍有所保留等而沉陷,或被他人激励而作时,那时他的这同一心是有行的。因为在此义中,「行」这[语]是由自己或他人而转起的先前加行的名称。而当年幼的孩童们由于见到亲族的行为而养成熟习,见到比丘们便心生喜悦,立即把手中的任何东西布施或礼拜时,那时生起第三[种]心。而当他们被亲族激励「布施吧,礼拜吧」而如此行时,那时生起第四[种]心。而当缘于施物、受者等的不成就,或其他喜悦之因的缺乏,在[这]四种情形中都没有喜悦时,那时生起其余四种与舍俱行的[心]。如是,应知欲界善依喜悦、舍、智、行的区别有八种。

Yadā hi deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ aññaṃ vā somanassahetuṃ āgamma haṭṭhapahaṭṭho ‘‘atthi dinna’’ntiādinayappavattaṃ (ma. ni. 1.441) sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā asaṃsīdanto anussāhito parehi dānādīni puññāni karoti, tadāssa somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ cittaṃ asaṅkhāraṃ hoti. Yadā pana vuttanayena haṭṭhatuṭṭho sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā amuttacāgatādivasena saṃsīdamāno vā parehi vā ussāhito karoti, tadāssa tadeva cittaṃ sasaṅkhāraṃ hoti. Imasmiñhi atthe saṅkhāroti etaṃ attano vā paresaṃ vā vasena pavattassa pubbapayogassādhivacanaṃ. Yadā pana ñātijanassa paṭipattidassanena jātaparicayā bāladārakā bhikkhū disvā somanassajātā sahasā kiñcideva hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā, tadā tatiyaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana ‘‘detha vandathāti’’ ñātīhi ussāhitā evaṃ paṭipajjanti, tadā catutthaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana deyyadhammapaṭiggāhakādīnaṃ asampattiṃ aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgamma catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti. Evaṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalaṃ veditabbaṃ.
已对照

而色界的依与禅支相应的区别有五种。即:与寻、伺、喜、乐、定相应的第一[种];超越寻的第二[种];进而超越伺的第三[种];进而离喜的第四[种];乐已灭没、与舍和定相应的第五[种]。

Rūpāvacaraṃ pana jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ hoti. Seyyathidaṃ, vitakkavicārapītisukhasamādhiyuttaṃ paṭhamaṃ, atikkantavitakkaṃ dutiyaṃ, tato atikkantavicāraṃ tatiyaṃ, tato virattapītikaṃ catutthaṃ, atthaṅgatasukhaṃ upekkhāsamādhiyuttaṃ pañcamanti.
缅 2.84已对照

无色界的依与四无色相应而有四种。因为依所说的方式,与空无边处禅相应的是第一[种],与识无边处等[禅相应的]是第二、第三、第四[种]。出世间的依与四道相应而有四种。如是,单是善识就有二十一种。

Arūpāvacaraṃ catunnaṃ āruppānaṃ yogavasena catubbidhaṃ. Vuttappakārena hi ākāsānañcāyatanajjhānena sampayuttaṃ paṭhamaṃ, viññāṇañcāyatanādīhi dutiyatatiyacatutthāni. Lokuttaraṃ catumaggasampayogato catubbidhanti evaṃ tāva kusalaviññāṇameva ekavīsatividhaṃ hoti.
453已对照

四百五十三、而不善依地唯有一种,唯是欲界的;依根有三种:贪根的、瞋根的、痴根的。

此中,贪根的依喜悦、舍、见执、行的区别有八种。即:与喜悦俱行、与见执相应、无行的与有行的,同样与见执不相应的[两种];与舍俱行、与见执相应、无行的与有行的,同样与见执不相应的[两种]。

因为当一个人以「诸欲中没有过患」(《中部》1.469)等方式的邪见为前导,欢喜满足地或受用诸欲,或把见吉祥等执为坚实,而以自性锐利、未被激励的心[去做]时,那时生起第一不善心。当以迟钝、被激励的心[去做]时,那时[生起]第二[种]。当不以邪见为前导,只是欢喜满足地或行淫,或贪求他人的成就,或盗取他人的财物,而以自性锐利、未被激励的心[去做]时,那时[生起]第三[种]。当以迟钝、被激励的心[去做]时,那时[生起]第四[种]。而当缘于诸欲的不成就,或由于其他喜悦之因的缺乏,在[这]四种情形中都没有喜悦时,那时生起其余四种与舍俱行的[心]。如是,应知贪根的依喜悦、舍、见执、行的区别有八种。

而瞋根的唯有两种:与忧俱行、与瞋相应、无行的与有行的。应知它在杀生等[事]中锐利或迟钝地转起之时转起。

痴根的有两种,[都]与舍俱行:与疑相应的,以及与掉举相应的。应知它在不决断与散乱之时转起。如是,不善识有十二种。

453. Akusalaṃ pana bhūmito ekavidhaṃ kāmāvacarameva, mūlato tividhaṃ lobhamūlaṃ dosamūlaṃ mohamūlañca.
Tattha lobhamūlaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ. Seyyathidaṃ, somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ. Upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca, tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ.
Yadā hi ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’ti (ma. ni. 1.469) ādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati, diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā paṭhamaṃ akusalacittaṃ uppajjati. Yadā mandena samussāhitena cittena, tadā dutiyaṃ. Yadā micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ vā sevati, parasampattiṃ vā abhijjhāyati, parabhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā tatiyaṃ. Yadā mandena samussāhitena cittena, tadā catutthaṃ. Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti evaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ lobhamūlaṃ veditabbaṃ.
Dosamūlaṃ pana domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhāranti duvidhameva hoti, tassa pāṇātipātādīsu tikkhamandappavattikāle pavatti veditabbā.
Mohamūlaṃ upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttaṃ uddhaccasampayuttañcāti duvidhaṃ. Tassa sanniṭṭhānavikkhepakāle pavatti veditabbāti evaṃ akusalaviññāṇaṃ dvādasavidhaṃ hoti.
454缅 2.85已对照

四百五十四、无记依类别的区别有两种:异熟与唯作。此中,异熟依地有四种:欲界的、色界的、无色界的、出世间的。此中,欲界的有两种:善异熟与不善异熟。善异熟也有两种:无因的与有因的。

454. Abyākataṃ jātibhedato duvidhaṃ vipākaṃ kiriyañca. Tattha vipākaṃ bhūmito catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca. Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākañca. Kusalavipākampi duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca.
已对照

此中,离于无贪等异熟因的是无因的。它有八种:眼识、耳识、鼻识、舌识、身识,具领受作用的意界,以及具推度等作用的两种意识界。

Tattha alobhādivipākahetuvirahitaṃ ahetukaṃ, taṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, sampaṭicchanakiccā manodhātu, santīraṇādikiccā dve manoviññāṇadhātuyo cāti aṭṭhavidhaṃ.
已对照

此中,眼识以识知依止于眼的色为相,以唯色为所缘为味,以面向色之性为现起,以色所缘的唯作意界的离去为近因。耳识、鼻识、舌识、身识以识知依止于耳等的声等为相,以唯声等为所缘为味,以面向声等之性为现起,以声所缘等的唯作意界的离去为近因。

Tattha cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, rūpamattārammaṇarasaṃ, rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, rūpārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagamapadaṭṭhānaṃ. Sotādisannissitasaddādivijānanalakkhaṇāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni, saddādimattārammaṇarasāni, saddādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānāni, saddārammaṇādīnaṃ kiriyamanodhātūnaṃ apagamapadaṭṭhānāni.
已对照

意界以在眼识等之后无间识知色等为相,以领受色等为味,以如是之性为现起,以眼识等的离去为近因。

Cakkhuviññāṇādīnaṃ anantaraṃ rūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu, rūpādisampaṭicchanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, cakkhuviññāṇādiapagamapadaṭṭhānā.
已对照

两种具推度等作用的无因异熟意识界,以识知六所缘为相,以推度等为味,以如是之性为现起,以心所依处为近因。而依与喜悦、舍相应,以及依两处、五处的区别,它有区别。因为在这两者中,一种由于转起于绝对可喜的所缘,与喜悦相应,依推度与彼所缘而于五门以及速行之末转起,所以是两处的。一种由于转起于可喜中性的所缘,与舍相应,依推度、彼所缘、结生、有分、死而转起,所以是五处的。

Ahetukavipākā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā duvidhāpi santīraṇādikiccā manoviññāṇadhātu, santīraṇādirasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, hadayavatthupadaṭṭhānā. Somanassupekkhāyogato pana dvipañcaṭṭhānabhedato ca tassā bhedo. Etāsu hi ekā ekantamiṭṭhārammaṇe pavattisabbhāvato somanassasampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇavasena pañcadvāre ceva javanāvasāne ca pavattanato dviṭṭhānā hoti. Ekā iṭṭhamajjhattārammaṇe pavattisabbhāvato upekkhāsampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanato pañcaṭṭhānā hoti.
已对照

这八种无因异熟识,依所缘定与不定,有两种;依舍、乐、喜悦的区别,有三种。此中,五识是所缘定的,因为依次唯于色等转起;其余的是所缘不定的。因为其中意界于色等五种都转起,两种意识界于六种[都转起]。而此中,身识与乐相应,两处的意识界与喜悦相应,其余的与舍相应。如是,首先应知善异熟无因的有八种。

Aṭṭhavidhampi cetaṃ ahetukavipākaviññāṇaṃ niyatāniyatārammaṇattā duvidhaṃ. Upekkhāsukhasomanassabhedato tividhaṃ. Viññāṇapañcakaṃ hettha niyatārammaṇaṃ yathākkamaṃ rūpādīsuyeva pavattito, sesaṃ aniyatārammaṇaṃ. Tatra hi manodhātu pañcasupi rūpādīsu pavattati, manoviññāṇadhātudvayaṃ chasūti. Kāyaviññāṇaṃ panettha sukhayuttaṃ, dviṭṭhānā manoviññāṇadhātu somanassayuttā, sesaṃ upekkhāyuttanti. Evaṃ tāva kusalavipākāhetukaṃ aṭṭhavidhaṃ veditabbaṃ.
缅 2.86已对照

而与无贪等异熟因相应的是有因的。它犹如欲界善,依喜悦等的区别有八种。然而,正如善依布施等于六所缘转起,这[异熟]却不是这样。因为这[异熟]只依结生、有分、死、彼所缘,于属于小法的六所缘转起。而此中有行、无行之性,应依来由等而知。又,相应法虽无差别,应知异熟犹如镜面等中的面影,无勇励;善犹如面孔,有勇励。

Alobhādivipākahetusampayuttaṃ pana sahetukaṃ, taṃ kāmāvacarakusalaṃ viya somanassādi bhedato aṭṭhavidhaṃ. Yathā pana kusalaṃ dānādivasena chasu ārammaṇesu pavattati, na idaṃ tathā. Idañhi paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena parittadhammapariyāpannesuyeva chasu ārammaṇesu pavattati. Saṅkhārāsaṅkhārabhāvo panettha āgamanādivasena veditabbo. Sampayuttadhammānañca visese asatipi ādāsatalādīsu mukhanimittaṃ viya nirussāhaṃ vipākaṃ, mukhaṃ viya saussāhaṃ kusalanti veditabbaṃ.
已对照

而不善异熟唯是无因的。它有七种:眼识、耳识、鼻识、舌识、身识,具领受作用的意界,以及具推度等作用的、五处的意识界。应知它依相等,正依善无因异熟中所说的方式。

Kevalaṃ hi akusalavipākaṃ ahetukameva, taṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ, sampaṭicchanakiccā manodhātu, santīraṇādikiccā pañcaṭṭhānā manoviññāṇadhātūti sattavidhaṃ. Taṃ lakkhaṇādito kusalāhetukavipāke vuttanayeneva veditabbaṃ.
已对照

只是善异熟以可喜与可喜中性为所缘,这些以不可喜与不可喜中性为所缘。那些依舍、乐、喜悦的区别有三种,这些依苦与舍有两种。因为此中身识唯与苦俱行,其余的与舍俱行。而在它们之中的舍是低劣的,犹如苦,[而]并不太锐利;在其余[善异熟]中的舍是殊胜的,犹如乐,[而]并不太锐利。如是,依这七种不善异熟与先前的十六种善异熟,欲界异熟识有二十三种。

Kevalañhi kusalavipākāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇāni, imāni aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇāni. Tāni ca upekkhāsukhasomanassabhedato tividhāni, imāni dukkhaupekkhāvasena duvidhāni. Ettha hi kāyaviññāṇaṃ dukkhasahagatameva, sesāni upekkhāsahagatāni. Sā ca tesu upekkhā hīnā dukkhaṃ viya nātitikhiṇā, itaresu upekkhā paṇītā sukhaṃ viya nātitikhiṇā. Iti imesaṃ sattannaṃ akusalavipākānaṃ purimānañca soḷasannaṃ kusalavipākānaṃ vasena kāmāvacaraṃ vipākaviññāṇaṃ tevīsatividhaṃ.
已对照

而色界的[异熟]犹如善那样有五种。然而,善依等至而于速行路中转起;这[异熟]则于投生时依结生、有分、死[而转起]。犹如色界的那样,无色界的[异熟]也犹如善那样有四种;它转起的区别也正如色界中所说的方式。出世间异熟由于是与四道相应之心的果,有四种;它依道心路与依等至两种[方式]转起。如是,四地中一切异熟识有三十六种。

Rūpāvacaraṃ pana kusalaṃ viya pañcavidhaṃ. Kusalaṃ pana samāpattivasena javanavīthiyaṃ pavattati. Idaṃ upapattiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena. Yathā ca rūpāvacaraṃ, evaṃ arūpāvacarampi kusalaṃ viya catubbidhaṃ. Pavattibhedopissa rūpāvacare vuttanayo eva. Lokuttaravipākaṃ catumaggayuttacittaphalattā catubbidhaṃ, taṃ maggavīthivasena ceva samāpattivasena ca dvidhā pavattati. Evaṃ sabbampi catūsu bhūmīsu chattiṃsavidhaṃ vipākaviññāṇaṃ hoti.
已对照

而唯作依地的区别有三种:欲界的、色界的、无色界的。此中,欲界的有两种:无因的与有因的。此中,离于无贪等唯作因的是无因的,它依意界与意识界的区别有两种。

Kiriyaṃ pana bhūmibhedato tividhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca. Tattha alobhādikiriyahetuvirahitaṃ ahetukaṃ, taṃ manodhātumanoviññāṇadhātubhedato duvidhaṃ.
已对照

此中,意界以先行于眼识等而识知色等为相,以转向为味,以面向色等之性为现起,以有分的截断为近因;它唯与舍相应。

Tattha cakkhuviññāṇādipurecararūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu, āvajjanarasā, rūpādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā, sā upekkhāyuttāva hoti.
缅 2.87已对照

而意识界有两种:共通的与不共通的。此中,共通的是与舍俱行的无因唯作,以识知六所缘为相;依作用而以于五门、意门中的确定、转向为味;以如是之性为现起;以无因异熟意识界[或]诸有分中某一者的离去为近因。

Manoviññāṇadhātu pana duvidhā sādhāraṇā asādhāraṇā ca. Tattha sādhāraṇā upekkhāsahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, kiccavasena pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, ahetukavipākamanoviññāṇadhātu bhavaṅgānaṃ aññatarāpagamapadaṭṭhānā.
已对照

不共通的是与喜悦俱行的无因唯作,以识知六所缘为相;依作用而以令诸阿罗汉于不广大的事物生笑为味;以如是之性为现起;绝对以心所依处为近因。如是,欲界唯作中无因的有三种。

Asādhāraṇā somanassasahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, kiccavasena arahataṃ anuḷāresu vatthūsu hasituppādanarasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, ekantato hadayavatthupadaṭṭhānāti. Iti kāmāvacarakiriyaṃ ahetukaṃ tividhaṃ.
已对照

而有因的依喜悦等的区别,犹如善那样有八种。只是善生起于有学与凡夫,这[唯作]唯[生起]于诸阿罗汉——这是此中的区别。如是,首先欲界的[唯作]有十一种。

Sahetukaṃ pana somanassādibhedato kusalaṃ viya aṭṭhavidhaṃ. Kevalañhi kusalaṃ sekkhaputhujjanānaṃ uppajjati, idaṃ arahataṃyevāti ayamettha viseso. Evaṃ tāva kāmāvacaraṃ ekādasavidhaṃ.
已对照

而色界的与无色界的[唯作]犹如善那样,有五种与四种。应知它与善的区别,唯依生起于诸阿罗汉。如是,三地中一切唯作识有二十种。

Rūpāvacaraṃ pana arūpāvacarañca kusalaṃ viya pañcavidhaṃ catubbidhañca hoti. Arahataṃ uppattivaseneva cassa kusalato viseso veditabboti. Evaṃ sabbampi tīsu bhūmīsu vīsatividhaṃ kiriyaviññāṇaṃ hoti.
455已对照

四百五十五、如是,二十一善、十二不善、三十六异熟、二十唯作——一切识有八十九种。它们依结生、有分、转向、见、听、嗅、尝、触、领受、推度、确定、速行、彼所缘、死,以十四种行相转起。

455. Iti ekavīsati kusalāni dvādasākusalāni chattiṃsa vipākāni vīsati kiriyānīti sabbānipi ekūnanavuti viññāṇāni honti. Yāni paṭisandhibhavaṅgāvajjanadassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇacutivasena cuddasahi ākārehi pavattanti.
已对照

怎样呢?因为当众生由于八种欲界善的威力而生于天与人中时,那时于他们临死之时,以现前的业、业相、趣相中的某一者为所缘,八种有因欲界异熟,以及对于在人中落入黄门等状态者的、弱的二因善[业]之异熟、与舍俱行的无因异熟意识界——[这]九种异熟心依结生而转起。当[众生]由于色界、无色界善的威力而生于色有、无色有时,那时于他们临死之时,唯以现前的业相为所缘,九种色界、无色界异熟依结生而转起。

Kathaṃ? Yadā hi aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalānaṃ ānubhāvena devamanussesu sattā nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā aṭṭha sahetukakāmāvacaravipākāni, manussesu paṇḍakādibhāvaṃ āpajjamānānaṃ dubbaladvihetukakusalavipākaupekkhāsahagatāhetukavipākamanoviññāṇadhātu cāti paṭisandhivasena nava vipākacittāni pavattanti. Yadā rūpāvacarārūpāvacarakusalānubhāvena rūpārūpabhavesu nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammanimittameva ārammaṇaṃ katvā nava rūpārūpāvacaravipākāni paṭisandhivasena pavattanti.
缅 2.88已对照

而当[众生]由于不善的威力而生于苦界时,那时于他们临死之时,以现前的业、业相、趣相中的某一者为所缘,一种不善异熟无因意识界依结生而转起。如是,此中首先应知十九种异熟识依结生的转起。

Yadā pana akusalānubhāvena apāye nibbattanti, tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā ekā akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu paṭisandhivasena pavattatīti evaṃ tāvettha ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhivasena pavatti veditabbā.
已对照

而当结生识灭去时,随逐那各各结生识,正是那各各业的异熟、正于那同一所缘上、正是同类的、名为有分识的[识]转起;再又是同类的[识转起]。如是,若没有另一能令相续转离的心之生起,它就如河流那样,在不见梦而入睡之时等,即使无量之数也正转起。如是,应知正是那些识也依有分而转起。

Paṭisandhiviññāṇe pana niruddhe taṃ taṃ paṭisandhiviññāṇamanubandhamānaṃ tassa tasseva kammassa vipākabhūtaṃ tasmiññeva ārammaṇe tādisameva bhavaṅgaviññāṇaṃ nāma pavattati, punapi tādisanti evaṃ asati santānavinivattake aññasmiṃ cittuppāde nadīsotaṃ viya supinaṃ apassato niddokkamanakālādīsu aparimāṇasaṅkhyampi pavattatiyevāti evaṃ tesaññeva viññāṇānaṃ bhavaṅgavasenāpi pavatti veditabbā.
已对照

而在有分相续如是转起时,当众生的诸根能取所缘时,那时于色来到眼的现前时,缘于色,眼净色有触击;然后由于触击的威力,有有分的动摇;然后当有分灭去时,以那同一色为所缘,犹如截断有分、成就转向作用的唯作意界生起。于耳门等也是这一方式。而于意门,当六种所缘中[任何一种]来到现前时,在有分的动摇之后无间,犹如截断有分、成就转向作用的无因唯作意识界生起,[它]与舍俱行。如是,应知两种唯作识依转向而转起。

Evaṃ pavatte pana bhavaṅgasantāne yadā sattānaṃ indriyāni ārammaṇagahaṇakkhamāni honti, tadā cakkhussāpāthagate rūpe rūpaṃ paṭicca cakkhupasādassa ghaṭṭanā hoti, tato ghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgacalanaṃ hoti, atha niruddhe bhavaṅge tadeva rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā kiriyamanodhātu uppajjati. Sotadvārādīsupi eseva nayo. Manodvāre pana chabbidhepi ārammaṇe āpāthagate bhavaṅgacalanānantaraṃ bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā ahetukakiriyamanoviññāṇadhātu uppajjati upekkhāsahagatāti evaṃ dvinnaṃ kiriyaviññāṇānaṃ āvajjanavasena pavatti veditabbā.
已对照

而转向之后无间,首先于眼门,成就见之作用的、以眼净色为依处的眼识[转起];于耳门等,成就听等作用的耳识、鼻识、舌识、身识转起。它们于可喜、可喜中性的境是善异熟,于不可喜、不可喜中性的境是不善异熟。如是,应知十种异熟识依见、听、嗅、尝、触而转起。

Āvajjanānantaraṃ pana cakkhudvāre tāva dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ cakkhupasādavatthukaṃ cakkhuviññāṇaṃ, sotadvārādīsu savanādikiccaṃ sādhayamānāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni pavattanti. Tāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu visayesu kusalavipākāni, aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu visayesu akusalavipākānīti evaṃ dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ dassanasavanaghāyanasāyanaphusanavasena pavatti veditabbā.
缅 2.89已对照

而依「眼识界生起、灭去之后无间,生起心、意、意所,[即]由彼而生的意界」(《分别论》184)等语,在眼识等之后无间,领受那些[识]的同一境的意界生起:在善异熟之后无间的是善异熟的,在不善异熟之后无间的是不善异熟的。如是,应知两种异熟识依领受而转起。

‘‘Cakkhuviññāṇadhātuyā uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjā manodhātū’’tiādivacanato (vibha. 184) pana cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā tesaññeva visayaṃ sampaṭicchamānā kusalavipākānantaraṃ kusalavipākā, akusalavipākānantaraṃ akusalavipākā manodhātu uppajjati. Evaṃ dvinnaṃ vipākaviññāṇānaṃ sampaṭicchanavasena pavatti veditabbā.
已对照

而依「意界也生起、灭去之后无间,生起心、意、意所,[即]由彼而生的意识界」(《分别论》184)之语,推度那正由意界所领受之境的异熟无因意识界生起:在不善异熟意界之后无间的是不善异熟的;在善异熟[意界]之后无间的,于可喜所缘是与喜悦俱行的,于可喜中性[所缘]是与舍俱行的。如是,应知三种异熟识依推度而转起。

‘‘Manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjāmanoviññāṇadhātū’’ti (vibha. 184) vacanato pana manodhātuyā sampaṭicchitameva visayaṃ santīrayamānā akusalavipākamanodhātuyā anantarā akusalavipākā, kusalavipākāya anantarā iṭṭhārammaṇe somanassasahagatā, iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagatā uppajjati vipākāhetukamanoviññāṇadhātūti evaṃ tiṇṇaṃ vipākaviññāṇānaṃ santīraṇavasena pavatti veditabbā.
已对照

而推度之后无间,辨定那同一境的、与舍俱行的唯作无因意识界生起。如是,应知唯一种唯作识依确定而转起。

Santīraṇānantaraṃ pana tameva visayaṃ vavatthāpayamānā uppajjati kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatāti evaṃ ekasseva kiriyaviññāṇassa voṭṭhabbanavasena pavatti veditabbā.
已对照

而确定之后无间,若色等所缘是大的,那么于如所辨定的境,依八种欲界善、或十二种不善、或其余九种欲界唯作中的某一种,六个或七个速行[心]奔驰。这暂且是五门中的方式。

Voṭṭhabbanānantaraṃ pana sace mahantaṃ hoti rūpādiārammaṇaṃ, atha yathāvavatthāpite visaye aṭṭhannaṃ vā kāmāvacarakusalānaṃ dvādasannaṃ vā akusalānaṃ navannaṃ vā avasesakāmāvacarakiriyānaṃ aññataravasena cha satta vā javanāni javanti, eso tāva pañcadvāre nayo.
已对照

而于意门,在意门转向之后无间,正是那些[速行]。在种姓之后,色界的五种善、五种唯作,无色界的四种善、四种唯作,出世间的四种道心、四种果心——这些之中,凡得到缘的那各各[心]便奔驰。如是,应知五十五种善、不善、唯作、异熟识依速行而转起。

Manodvāre pana manodvārāvajjanānantaraṃ tāniyeva. Gotrabhuto uddhaṃ rūpāvacarato pañca kusalāni pañca kiriyāni, arūpāvacarato cattāri kusalāni cattāri kiriyāni, lokuttarato cattāri maggacittāni cattāri phalacittānīti imesu yaṃ yaṃ laddhapaccayaṃ hoti, taṃ taṃ javatīti evaṃ pañcapaññāsāya kusalākusalakiriyavipākaviññāṇānaṃ javanavasena pavatti veditabbā.
缅 2.90已对照

而在速行之末,若于五门是极大的、于意门是明了的所缘,那么对欲界众生,在欲界速行之末,依可喜所缘等,以及先前的业、速行心等,凡所得到的那各各缘,依那各各[缘],八种有因欲界异熟与三种异熟无因意识界中的某一种异熟识,犹如跟随逆流而行之船的水[流过]一段距离那样,随逐在有分所缘以外的另一所缘上已奔驰的速行,生起两次或一次。这[识]在速行之末本应于有分的所缘上转起,却由于以那速行的所缘为所缘而转起,所以称为「彼所缘」。如是,应知十一种异熟识依彼所缘而转起。

Javanāvasāne pana sace pañcadvāre atimahantaṃ, manodvāre ca vibhūtamārammaṇaṃ hoti, atha kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacarajavanāvasāne iṭṭhārammaṇādīnaṃ purimakammajavanacittādīnañca vasena yo yo paccayo laddho hoti, tassa tassa vasena aṭṭhasu sahetukakāmāvacaravipākesu tīsu vipākāhetukamanoviññāṇadhātūsu ca aññataraṃ paṭisotagataṃ nāvaṃ anubandhamānaṃ kiñci antaraṃ udakamiva bhavaṅgassārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇe javitaṃ javanamanubandhaṃ dvikkhattuṃ sakiṃ vā vipākaviññāṇaṃ uppajjati. Tadetaṃ javanāvasāne bhavaṅgassa ārammaṇe pavattanārahaṃ samānaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattattā tadārammaṇanti vuccati. Evaṃ ekādasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tadārammaṇavasena pavatti veditabbā.
已对照

而在彼所缘之末,又唯转起有分;有分被截断时,又[转起]转向等。如是,得到缘的心相续,依心的定法——有分之后无间是转向,转向之后无间是见等——一再地转起,直到一有中有分的遍尽为止。因为一有中那最后的有分心,由于从那[有]死没,称为「死」。所以它也唯有十九种。如是,应知十九种异熟识依死而转起。

Tadārammaṇāvasāne pana puna bhavaṅgameva pavattati, bhavaṅge vicchinne puna āvajjanādīnīti evaṃ laddhapaccayacittasantānaṃ bhavaṅgānantaraṃ āvajjanaṃ āvajjanānantaraṃ dassanādīnīti cittaniyamavaseneva punappunaṃ tāva pavattati, yāva ekasmiṃ bhave bhavaṅgassa parikkhayo. Ekasmiṃ hi bhave yaṃ sabbapacchimaṃ bhavaṅgacittaṃ, taṃ tato cavanattā cutīti vuccati. Tasmā tampi ekūnavīsatividhameva hoti. Evaṃ ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ cutivasena pavatti veditabbā.
已对照

而死之后又是结生,结生之后又是有分。如是,在有、趣、[识]住、[众生]居中流转的众生,心相续不断地正在转起。而此中凡证得阿罗汉果者,他的死心灭去时,[心相续]便唯是灭去了。

Cutito pana puna paṭisandhi, paṭisandhito puna bhavaṅganti evaṃ bhavagatiṭhitinivāsesu saṃsaramānānaṃ sattānaṃ avicchinnaṃ cittasantānaṃ pavattatiyeva. Yo panettha arahattaṃ pāpuṇāti, tassa cuticitte niruddhe niruddhameva hotīti.
已对照

这是关于识蕴的详说之门。

Idaṃ viññāṇakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.
已对照

受蕴论

Vedanākkhandhakathā
456已对照

四百五十六、现在,凡前面所说的「凡任何以感受为相的,把那一切合在一起,应知为受蕴」,此中,所谓以感受为相的,也正是受。即如所说——「贤友,正因为感受、感受,所以称为受。」(《中部》1.450)而它依感受之相,就自性而言虽是一种,依种类则有三种:善的、不善的与无记的。

456. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci vedayitalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā vedanākkhandho veditabbo’’ti, etthāpi vedayitalakkhaṇaṃ nāma vedanāva. Yathāha – ‘‘vedayati vedayatīti kho āvuso, tasmā vedanāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Sā pana vedayitalakkhaṇena sabhāvato ekavidhāpi jātivasena tividhā hoti kusalā, akusalā, abyākatā cāti.
已对照

此中,应知:与以「欲界[善识]依喜悦、舍、智、行的差别而有八种」等方式所说的善识相应的,是善的;与不善[识]相应的,是不善的;与无记[识]相应的,是无记的。它依自性的差别有五种:乐、苦、喜悦、忧、舍。

Tattha kāmāvacaraṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhantiādinā nayena vuttena kusalaviññāṇena sampayuttā kusalā, akusalena sampayuttā akusalā, abyākatena sampayuttā abyākatāti veditabbā. Sā sabhāvabhedato pañcavidhā hoti – sukhaṃ dukkhaṃ somanassaṃ domanassaṃ upekkhāti.
缅 2.91已对照

此中,与善异熟身识相应的是乐;与不善异熟[身识相应的]是苦。欲界的四个善[识]、四个有因异熟[识]、一个无因异熟[识]、四个有因唯作[识]、一个无因唯作[识]、四个不善[识];色界的除去第五禅识之外的四个善[识]、四个异熟[识]、四个唯作[识];至于出世间[识],由于没有所谓无禅的[出世间识],所以八个出世间[识]依五禅而成为四十,其中除去八个属第五禅的,其余的三十二个善[识]与异熟[识]——如是喜悦与六十二识相应。忧与两个不善[识相应]。舍与其余五十五识相应。

Tattha kusalavipākena kāyaviññāṇena sampayuttaṃ sukhaṃ. Akusalavipākena dukkhaṃ. Kāmāvacarato catūhi kusalehi, catūhi sahetukavipākehi, ekena ahetukavipākena, catūhi sahetukakiriyehi, ekena ahetukakiriyena, catūhi akusalehi, rūpāvacarato ṭhapetvā pañcamajjhānaviññāṇaṃ catūhi kusalehi, catūhi vipākehi, catūhi kiriyehi, lokuttaraṃ pana yasmā ajhānikaṃ nāma natthi, tasmā aṭṭha lokuttarāni pañcannaṃ jhānānaṃ vasena cattālīsaṃ honti. Tesu ṭhapetvā aṭṭha pañcamajjhānikāni sesehi dvattiṃsāya kusalavipākehīti evaṃ somanassaṃ dvāsaṭṭhiyā viññāṇehi sampayuttaṃ. Domanassaṃ dvīhi akusalehi. Upekkhā avasesapañcapaññāsāya viññāṇehi sampayuttā.
已对照

此中,乐以领受可喜的所触为相,以滋长相应[诸法]为味,以身的味著为现起,以身根为近因。

Tattha iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhaṃ, sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ, kāyikaassādapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ.
已对照

苦以领受不可喜的所触为相,以令相应[诸法]枯萎为味,以身的病恼为现起,以身根为近因。

Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, sampayuttānaṃ milāpanarasaṃ, kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, kāyindriyapadaṭṭhānaṃ.
已对照

喜悦以领受可喜的所缘为相,以无论如何受用可喜的行相为味,以心的味著为现起,以轻安为近因。

Iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ somanassaṃ, yathā tathā vā iṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikaassādapaccupaṭṭhānaṃ, passaddhipadaṭṭhānaṃ.
已对照

忧以领受不可喜的所缘为相,以无论如何受用不可喜的行相为味,以心的病恼为现起,一向唯以心所依处为近因。

Aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ, yathā tathā vā aniṭṭhākārasambhogarasaṃ, cetasikābādhapaccupaṭṭhānaṃ, ekanteneva hadayavatthupadaṭṭhānaṃ.
已对照

舍以中立的感受为相,以对相应[诸法]既不过分滋长、也不令枯萎为味,以寂静之性为现起,以无喜的心为近因。

Majjhattavedayitalakkhaṇā upekkhā, sampayuttānaṃ nātiupabrūhanamilāpanarasā, santabhāvapaccupaṭṭhānā, nippītikacittapadaṭṭhānāti.
已对照

这是关于受蕴的详说之门。

Idaṃ vedanākkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.
已对照

想蕴论

Saññākkhandhakathā
457缅 2.92已对照

四百五十七、现在,凡前面所说的「凡任何以想知为相的,把那一切合在一起,应知为想蕴」,此中,所谓以想知为相的,也正是想。即如所说——「贤友,正因为想知、想知,所以称为想。」(《中部》1.450)而这[想]依想知之相,就自性而言虽是一种,依种类则有三种:善的、不善的与无记的。

457. Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci sañjānanalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saññākkhandho veditabbo’’ti, etthāpi sañjānanalakkhaṇaṃ nāma saññāva. Yathāha – ‘‘sañjānāti sañjānātīti kho, āvuso, tasmā saññāti vuccatī’’ti (ma. ni. 1.450). Sā panesā sañjānanalakkhaṇena sabhāvato ekavidhāpi jātivasena tividhā hoti kusalā, akusalā, abyākatā ca.
已对照

此中,与善识相应的是善的,与不善[识]相应的是不善的,与无记[识]相应的是无记的。因为没有与想不相应的识,所以识有多少区分,想就有多少[区分]。

Tattha kusalaviññāṇasampayuttā kusalā, akusalasampayuttā akusalā, abyākatasampayuttā abyākatā. Na hi taṃ viññāṇaṃ atthi, yaṃ saññāya vippayuttaṃ, tasmā yattako viññāṇassa bhedo, tattako saññāyāti.
已对照

这[想]虽如是与识有相等的区分,依相等[而言]却全都以想知为相;以作成[作为]再度想知「这就是那个」之缘的相为味,犹如木匠等于木材等上[所作的记号];以依所取之相而作执著为现起,犹如摸象的盲人们(《自说》54);以如所现起的境为近因,犹如小鹿们对草人所生起的「是人」之想。

Sā panesā evaṃ viññāṇena samappabhedāpi lakkhaṇādito sabbāva sañjānanalakkhaṇā, tadevetanti puna sañjānanapaccayanimittakaraṇarasā dāruādīsu tacchakādayo viya, yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā hatthidassakaandhā (udā. 54) viya, yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā tiṇapurisakesu migapotakānaṃ purisāti uppannasaññā viyāti.
已对照

这是关于想蕴的详说之门。

Idaṃ saññākkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.
已对照

行蕴论

Saṅkhārakkhandhakathā
458已对照

四百五十八、而凡所说的「凡任何以造作为相的,把那一切合在一起,应知为行蕴」,此中,所谓以造作为相,即是以聚集为相。那么那是什么呢?正是诸行。即如所说——「诸比丘,正因为造作有为,所以称为诸行。」(《相应部》3.79)它们以造作为相,以营求为味,以扩展为现起,以其余三蕴为近因。

458. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ, sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho veditabbo’’ti, ettha abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ nāma rāsikaraṇalakkhaṇaṃ. Kiṃ pana tanti, saṅkhārāyeva. Yathāha – ‘‘saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā saṅkhārāti vuccantī’’ti (saṃ. ni. 3.79). Te abhisaṅkharaṇalakkhaṇā, āyūhanarasā, vipphārapaccupaṭṭhānā, sesakhandhattayapadaṭṭhānā.
已对照

如是,它们依相等虽是一种,依种类则有三种:善的、不善的、无记的。其中,与善识相应的是善的;与不善[识]相应的是不善的;与无记[识]相应的是无记的。

Evaṃ lakkhaṇādito ekavidhāpi ca jātivasena tividhā kusalā, akusalā, abyākatāti. Tesu kusalaviññāṇasampayuttā kusalā. Akusalasampayuttā akusalā. Abyākatasampayuttā abyākatā.
缅 2.93已对照

此中,先说与欲界第一善识相应的:以自名出现的定[法]二十七,若余法四,不定[法]五,共三十六。此中,触、思、寻、伺、喜、精进、命、定、信、念、惭、愧、无贪、无瞋、无痴、身轻安、心轻安、身轻快性、心轻快性、身柔软性、心柔软性、身适业性、心适业性、身练达性、心练达性、身正直性、心正直性——这些是以自名出现的二十七(《法集论》1;《法集论义注》1〈若余法释义〉)。欲、胜解、作意、中舍性——这些是四种若余法(《法集论义注》1〈若余法释义〉)。悲、喜(muditā)、离身恶行、离语恶行、离邪命——这些是五种不定[法]。因为它们只是有时才生起,而且生起时也不一起生起。

Tattha kāmāvacarapaṭhamakusalaviññāṇasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā sattavīsati, yevāpanakā cattāro, aniyatā pañcāti chattiṃsa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, pīti, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, saddhā, sati, hirī, ottappaṃ, alobho, adoso, amoho, kāyapassaddhi, cittapassaddhi, kāyalahutā, cittalahutā, kāyamudutā, cittamudutā, kāyakammaññatā, cittakammaññatā, kāyapāguññatā, cittapāguññatā, kāyujukatā, cittujukatāti ime sarūpena āgatā sattavīsati (dha. sa. 1; dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā). Chando, adhimokkho, manasikāro, tatramajjhattatāti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā). Karuṇā, muditā, kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati, micchājīvaviratīti ime aniyatā pañca. Ete hi kadāci uppajjanti, uppajjamānāpi ca na ekato uppajjanti.
459已对照

四百五十九、此中,触对,故为「触」。它以触对为相,以撞击为味,以和合为现起,以来到现前的境为近因。因为它虽是非色法,却正以触对的行相于所缘上转起;它虽不以一分黏附[于所缘],却犹如色[撞击]眼、声[撞击]耳一般,令心与所缘撞击;由于依称为三[事]和合的自己的因而被宣说,所以「以和合为现起」;由于在为与之相应的摄持与根所修治的境上无障碍地生起,所以被称为「以来到现前的境为近因」。而由于是受的所依处之性,应视之犹如剥了皮的母牛(《相应部》2.63)。

459. Tattha phusatīti phasso. Svāyaṃ phusanalakkhaṇo. Saṅghaṭṭanaraso, sannipātapaccupaṭṭhāno, āpāthagatavisayapadaṭṭhāno. Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati. Ekadesena ca analliyamānopi rūpaṃ viya cakkhu, saddo viya ca sotaṃ cittaṃ ārammaṇañca saṅghaṭṭeti, tikasannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno. Tajjāsamannāhārena ceva indriyena ca parikkhate visaye anantarāyeneva uppajjanato āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati. Vedanādhiṭṭhānabhāvato pana niccammagāvī (saṃ. ni. 2.63) viya daṭṭhabbo.
460已对照

四百六十、作思(cetayati),故为「思」,义即:结合(abhisandahati)。它以思之性为相,以营求为味,以安排为现起;成办自己的作用与他[法]的作用,犹如长弟子、大木匠等一般。而它在忆念紧急之事等时,以令相应[诸法]奋勉之性而转起,便显著。

460. Cetayatīti cetanā. Abhisandahatīti attho. Sā cetanābhāvalakkhaṇā, āyūhanarasā, saṃvidahanapaccupaṭṭhānā sakiccaparakiccasādhikā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viya. Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussahanabhāvena pavattamānā pākaṭā hoti.
已对照

关于寻、伺、喜所应说的,那一切都已在〈地遍的解说〉中初禅的释义里(《清净道论》1.71)说过了。

Vitakkavicārapītīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ pathavīkasiṇaniddese paṭhamajjhānavaṇṇanāyaṃ (visuddhi. 1.71) vuttameva.
461已对照

四百六十一、勇健之性即「精进」。它以奋勉为相,以支持俱生[诸法]为味,以不消沉之性为现起;依「悚惧者如理精勤」(《增支部》4.113)之语,以悚惧为近因,或以精进的发勤事为近因。应视为:正确发起[的精进]是一切成就的根本。

461. Vīrabhāvo vīriyaṃ. Taṃ ussahanalakkhaṇaṃ, sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ, asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ. ‘‘Saṃviggo yoniso padahatī’’ti (a. ni. 4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ, vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā, sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ.
462已对照

四百六十二、[诸法]以它而活,或它自己活,或它仅是活而已,故为「命」。而它的相等,应正依色命[根]中所说的方式了知。因为那是色法的命,这是非色法的[命]——这就是此中唯一的差别。

462. Jīvanti tena, sayaṃ vā jīvati, jīvanamattameva vā tanti jīvitaṃ. Lakkhaṇādīni panassa rūpajīvite vuttanayeneva veditabbāni. Tañhi rūpadhammānaṃ jīvitaṃ, idaṃ arūpadhammānanti idamevettha nānākaraṇaṃ.
463缅 2.94已对照

四百六十三、于所缘上平等地安置心,或正确地安置,或这仅是心的等安住,故为「定」。它以不散逸为相,或以不散乱为相;以摄聚俱生[诸法]为味,犹如水[之于]浴粉;以寂止为现起;通常以乐为近因;应视之为心的住立,犹如无风处灯焰的住立。

463. Ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādhiyati, sammā vā ādhiyati, samādhānamattameva vā etaṃ cittassāti samādhi. So avisāralakkhaṇo, avikkhepalakkhaṇo vā, sahajātānaṃ sampiṇḍanaraso nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya, upasamapaccupaṭṭhāno, visesato sukhapadaṭṭhāno, nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo.
464已对照

四百六十四、[诸法]以它而信,或它自己信,或它仅是信而已,故为「信」。它以信为相,或以确信为相;以令明净为味,犹如澄水宝珠;或以趋入为味,犹如渡暴流者。以不浑浊为现起,或以信解为现起;以可信之事为近因,或以听闻正法等须陀洹支(《长部》3.311;《相应部》5.1001)为近因;应视之犹如手、财、种子。

464. Saddahanti etāya, sayaṃ vā saddahati, saddahanamattameva vā esāti saddhā. Sā saddahanalakkhaṇā, okappanalakkhaṇā vā, pasādanarasā udakappasādakamaṇi viya, pakkhandanarasā vā oghuttaraṇo viya. Akālussiyapaccupaṭṭhānā, adhimuttipaccupaṭṭhānā vā, saddheyyavatthupadaṭṭhānā, saddhammassavanādisotāpattiyaṅga(dī. ni. 3.311; saṃ. ni. 5.1001) padaṭṭhānā vā, hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā.
465已对照

四百六十五、[诸法]以它而忆念,或它自己忆念,或它仅是忆念而已,故为「念」。它以不漂失为相,以不忘失为味,以守护为现起,或以面向境之性为现起;以坚固的想为近因,或以身等念处为近因。而由于坚固地住立于所缘,应视之犹如界柱;由于守护眼门等,[应视之]犹如守门人。

465. Saranti tāya, sayaṃ vā sarati saraṇamattameva vā esāti sati. Sā apilāpanalakkhaṇā, asammosarasā, ārakkhapaccupaṭṭhānā, visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā vā, thirasaññāpadaṭṭhānā, kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā. Ārammaṇe daḷhapatiṭṭhitattā pana esikā viya, cakkhudvārādirakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā.
466已对照

四百六十六、对身恶行等羞惭,故为「惭」;这是羞耻的增语。正对那些[恶行]畏惧,故为「愧」;这是对恶的惊怖的增语。此中,惭以厌恶恶为相,愧以惊骇为相;惭以羞耻的行相不作诸恶为味,愧以惊骇的行相[不作诸恶为味];又依所说的方式,它们以从恶收缩为现起,以尊重自己、尊重他人为近因。以自己为重,以惭舍断恶,犹如良家妇;以他人为重,以愧舍断恶,犹如妓女。而应视这两种法为护持世间者(《增支部》2.9)。

466. Kāyaduccaritādīhi hiriyatīti hirī. Lajjāyetaṃ adhivacanaṃ. Tehiyeva ottappatīti ottappaṃ. Pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ. Tattha pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī. Uttāsanalakkhaṇaṃ ottappaṃ. Lajjākārena pāpānaṃ akaraṇarasā hirī. Uttāsākārena ottappaṃ. Vuttappakāreneva ca pāpato saṅkocanapaccupaṭṭhānā etā, attagāravaparagāravapadaṭṭhānā. Attānaṃ garuṃ katvā hiriyā pāpaṃ jahāti kulavadhū viya. Paraṃ garuṃ katvā ottappena pāpaṃ jahāti vesiyā viya. Ime ca pana dve dhammā lokapālakāti (a. ni. 2.9) daṭṭhabbā.
467已对照

四百六十七、[诸法]以它而不贪,或它自己不贪,或它仅是不贪而已,故为「无贪」。于无瞋、无痴也是这个方法。其中,无贪以心于所缘上不贪求为相,或以不粘著之性为相,犹如莲叶上的水滴;以不摄取为味,犹如已解脱的比丘;以不黏附之性为现起,犹如落入不净中的人。

467. Na lubbhanti tena, sayaṃ vā na lubbhati, alubbhanamattameva vā tanti alobho. Adosāmohesupi eseva nayo. Tesu alobho ārammaṇe cittassa agedhalakkhaṇo, alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya. Apariggaharaso muttabhikkhu viya, anallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapuriso viya.
468缅 2.95已对照

四百六十八、无瞋以不暴戾为相,或以不违逆为相,犹如随顺的朋友;以调伏嫌恨为味,或以调伏热恼为味,犹如檀香;以柔和之性为现起,犹如满月。

468. Adoso acaṇḍikkalakkhaṇo, avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya, āghātavinayaraso, pariḷāhavinayaraso vā candanaṃ viya, sommabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya.
469已对照

四百六十九、无痴以如实通达自性为相,或以无误的通达为相,犹如善射者所射之箭的贯穿;以照明境界为味,犹如灯;以不迷惑为现起,犹如入林者的善向导。而应视这三者都是一切善的根本。

469. Amoho yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇo, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇo vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya, visayobhāsanaraso padīpo viya. Asammohapaccupaṭṭhāno araññagatasudesako viya. Tayopi cete sabbakusalānaṃ mūlabhūtāti daṭṭhabbā.
470已对照

四百七十、身的止息即「身轻安」,心的止息即「心轻安」。而此中的「身」即受等三蕴。而把这两者合在一起[说]:身轻安与心轻安以身心躁扰的寂止为相,以摧灭身心的躁扰为味,以身心的不动摇之清凉性为现起,以身与心为近因;应视为造成身心不寂止的掉举等烦恼的对治。

470. Kāyassa passambhanaṃ kāyapassaddhi. Cittassa passambhanaṃ cittapassaddhi. Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā. Ubhopi panetā ekato katvā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā kāyacittapassaddhiyo, kāyacittadarathanimaddanarasā, kāyacittānaṃ aparipphandanasītibhāvapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ avūpasamakarauddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.
已对照

身的轻快之性即「身轻快性」,心的轻快之性即「心轻快性」。它们以身心沉重之性的寂止为相,以摧灭身心的沉重之性为味,以身心的不迟钝为现起,以身与心为近因;应视为造成身心沉重之性的昏沉睡眠等烦恼的对治。

Kāyassa lahubhāvo kāyalahutā. Cittassa lahubhāvo cittalahutā. Tā kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittagarubhāvanimaddanarasā, kāyacittānaṃ adandhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ garubhāvakarathinamiddhādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.
已对照

身的柔软之性即「身柔软性」,心的柔软之性即「心柔软性」。它们以身心僵硬的寂止为相,以摧灭身心的僵硬之性为味,以不抗拒为现起,以身与心为近因;应视为造成身心僵硬之性的见、慢等烦恼的对治。

Kāyassa mudubhāvo kāyamudutā. Cittassa mudubhāvo cittamudutā. Tā kāyacittatthambhavūpasamalakkhaṇā, kāyacittathaddhabhāvanimaddanarasā, appaṭighātapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ thaddhabhāvakaradiṭṭhimānādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.
已对照

身的适业之性即「身适业性」,心的适业之性即「心适业性」。它们以身心不适业之性的寂止为相,以摧灭身心的不适业之性为味,以身心于作所缘上的成就为现起,以身与心为近因;应视为:它们是造成身心不适业之性的其余盖等的对治,于可生净信之事上带来净信,于利益之事上带来堪任运用之性,犹如金的纯净。

Kāyassa kammaññabhāvo kāyakammaññatā. Cittassa kammaññabhāvo cittakammaññatā. Tā kāyacittākammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā, kāyacittākammaññabhāvanimaddanarasā, kāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇasampattipaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ akammaññabhāvakarāvasesanīvaraṇādipaṭipakkhabhūtā, pasādanīyavatthūsu pasādāvahā, hitakiriyāsu viniyogakkhamabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viyāti daṭṭhabbā.
缅 2.96已对照

身的练达之性即「身练达性」,心的练达之性即「心练达性」。它们以身心的无疾病之性为相,以摧灭身心的疾病为味,以无过患为现起,以身与心为近因;应视为造成身心疾病的不信等的对治。

Kāyassa pāguññabhāvo kāyapāguññatā. Cittassa pāguññabhāvo cittapāguññatā. Tā kāyacittānaṃ agelaññabhāvalakkhaṇā, kāyacittagelaññanimaddanarasā, nirādīnavapaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ gelaññakaraasaddhiyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.
已对照

身的正直之性即「身正直性」,心的正直之性即「心正直性」。它们以身心的正直为相,以摧灭身心的弯曲之性为味,以不歪曲为现起,以身与心为近因;应视为造成身心弯曲之性的诳、谄等的对治。

Kāyassa ujukabhāvo kāyujukatā. Cittassa ujukabhāvo cittujukatā. Tā kāyacittaajjavalakkhaṇā, kāyacittakuṭilabhāvanimaddanarasā, ajimhatāpaccupaṭṭhānā, kāyacittapadaṭṭhānā. Kāyacittānaṃ kuṭilabhāvakaramāyāsāṭheyyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā.
471已对照

四百七十一、「欲」者:这是欲作之性(kattukāmatā)的增语。所以那欲以欲作之性为相,以寻求所缘为味,以对所缘有所需求为现起,那[所缘]本身就是它的近因。于取所缘时,应视之犹如心的伸手。

471. Chandoti kattukāmatāyetaṃ adhivacanaṃ. Tasmā so kattukāmatālakkhaṇo chando, ārammaṇapariyesanaraso, ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno, tadevassa padaṭṭhānaṃ. Ārammaṇaggahaṇe ayaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo.
472已对照

四百七十二、确决(adhimuccana)即「胜解」。它以决定为相,以不游移为味,以决断为现起,以应决定之法为近因;由于于所缘上不动摇之性,应视之犹如因陀罗柱。

472. Adhimuccanaṃ adhimokkho. So sanniṭṭhānalakkhaṇo, asaṃsappanaraso, nicchayapaccupaṭṭhāno, sanniṭṭheyyadhammapadaṭṭhāno, ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo.
473已对照

四百七十三、作为即「作」(kāro);于意中的作,故为「作意」;又令[心]成为与先前的意不相似的意,故也为「作意」。而这[作意]有三种:令趣向所缘的、令趣向心路的、令趣向速行的。

473. Kiriyā kāro. Manamhi kāro manasikāro. Purimamanato visadisamanaṃ karotītipi manasikāro. Svāyaṃ ārammaṇapaṭipādako, vīthipaṭipādako, javanapaṭipādakoti tippakāro.
已对照

此中,令趣向所缘的[作意],即于意中的作,故为「作意」。它以驱使为相,以令相应[诸法]连结于所缘为味,以面向所缘之性为现起,以所缘为近因;为行蕴所摄;由于以令[诸法]趣向所缘之性,应视之犹如相应[诸法]的御者。而「令趣向心路的」,这是五门转向的增语;「令趣向速行的」,这是意门转向的增语。此处所意指的不是它们。

Tattha ārammaṇapaṭipādako manamhi kāroti manasikāro. So sāraṇalakkhaṇo, sampayuttānaṃ ārammaṇe saṃyojanaraso, ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno, ārammaṇapadaṭṭhāno. Saṅkhārakkhandhapariyāpanno, ārammaṇapaṭipādakattena sampayuttānaṃ sārathi viya daṭṭhabbo. Vīthipaṭipādakoti pana pañcadvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Javanapaṭipādakoti manodvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ. Na te idha adhippetā.
474已对照

四百七十四、于那些法中的中立性即「中舍性」。它以平等运载心与心所为相,以遮止过与不及为味,或以断除偏堕为味,以中立之性为现起;由于对心与心所的旁观之性,应视之犹如对平稳前行的良马旁观的御者。

474. Tesu dhammesu majjhattatā tatramajjhattatā. Sā cittacetasikānaṃ samavāhitalakkhaṇā, ūnādhikatānivāraṇarasā, pakkhapātupacchedanarasā vā, majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā, cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanabhāvena samappavattānaṃ ājānīyānaṃ ajjhupekkhakasārathi viya daṭṭhabbā.
缅 2.97已对照

而悲与喜,应正依〈梵住的解说〉(《清净道论》1.262)中所说的方式了知。因为那些是达到安止的、色界的,这些是欲界的——唯此是差别。

Karuṇāmuditā ca brahmavihāraniddese (visuddhi. 1.262) vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi tā appanāppattā rūpāvacarā, imā kāmāvacarāti ayameva viseso.
已对照

然而某些[师]主张慈与舍也在不定[法]之中,那不应采取。因为就义而言,慈正是无瞋,舍正是中舍。

Keci pana mettupekkhāyopi aniyatesu icchanti, taṃ na gahetabbaṃ. Atthato hi adosoyeva mettā, tatramajjhattupekkhāyeva upekkhāti.
475已对照

四百七十五、从身恶行离开即「离身恶行」,于其余[二者]也是这个方法。而依相等[而言],这三者都以不违犯身恶行等之事为相——是所说的意思:以不践踏为相;以从身恶行等之事收缩为味,以不作为现起,以信、惭、愧、少欲等德为近因;应视为心从作恶转背之性。

475. Kāyaduccaritato virati kāyaduccaritavirati. Esa nayo sesāsupi. Lakkhaṇādito panetā tissopi kāyaduccaritādivatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā, amaddanalakkhaṇāti vuttaṃ hoti. Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanarasā, akiriyapaccupaṭṭhānā, saddhāhirottappaappicchatādiguṇapadaṭṭhānā, pāpakiriyato cittassa vimukhabhāvabhūtāti daṭṭhabbā.
476已对照

四百七十六、如是,应知正是这三十六行与欲界第一善识相应。如与第一[识],与第二[识]也是如此;此中的差别只是有行之性而已。

476. Iti imeva chattiṃsa saṅkhārā paṭhamena kāmāvacarakusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso.
已对照

而与第三[识相应的],应知是除去无痴后其余的。与第四[识]也是如此;此中的差别只是有行之性而已。

Tatiyena pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā. Tathā catutthena. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso.
已对照

而于第一[识]中所说的[诸行]中,除去喜后其余的与第五[识]相应。如与第五[识],与第六[识]也是如此;此中的差别只是有行之性而已。又与第七[识相应的],应知是除去无痴后其余的。与第八[识]也是如此;此中的差别只是有行之性而已。

Paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti. Yathā ca pañcamena, evaṃ chaṭṭhenāpi. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso. Sattamena ca pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā. Tathā aṭṭhamena. Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso.
已对照

于第一[识]中所说的[诸行]中,除去三离后其余的,与色界诸善[识]中的第一[识]相应。与第二[识相应的],是从那些[行]中除去寻的;与第三[识相应的],是从那些[行]中除去伺的;与第四[识相应的],是从那些[行]中除去喜的;与第五[识相应的],是从那些[行]中除去不定[法]中的悲、喜的。于四无色善[识]中也正是这些[行]。因为此中的差别只是无色界之性而已。

Paṭhame vuttesu ṭhapetvā viratittayaṃ sesā rūpāvacarakusalesu paṭhamena sampayogaṃ gacchanti. Dutiyena tato vitakkavajjā. Tatiyena tato vicāravajjā. Catutthena tato pītivajjā. Pañcamena tato aniyatesu karuṇāmuditāvajjā. Teyeva catūsu āruppakusalesu. Arūpāvacarabhāvoyeva hi ettha viseso.
缅 2.98已对照

于诸出世间[识]中,先于属初禅的道识,应依第一色界识中所说的方式了知;于属第二禅等类别的[道识],应正依第二色界识等中所说的方式了知。然而悲、喜的不存在、诸离的为定、以及出世间性——这就是此中的差别。如是,首先应知正是善的诸行。

Lokuttaresu paṭhamajjhānike tāva maggaviññāṇe paṭhamarūpāvacaraviññāṇe vuttanayena, dutiyajjhānikādibhede dutiyarūpāvacaraviññāṇādīsu vuttanayeneva veditabbā. Karuṇāmuditānaṃ pana abhāvo, niyataviratitā, lokuttaratā cāti ayamettha viseso. Evaṃ tāva kusalāyeva saṅkhārā veditabbā.
477已对照

四百七十七、于诸不善[识]中,先说于贪根[识]中与第一不善[识]相应的:以自名出现的定[法]十三,若余法四,共十七。此中,触、思、寻、伺、喜、精进、命、定、无惭、无愧、贪、痴、邪见——这些是以自名出现的十三(《法集论》365;《法集论义注》365)。欲、胜解、掉举、作意——这些是四种若余法(《法集论义注》365)。

477. Akusalesu lobhamūle paṭhamākusalasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā terasa, yevāpanakā cattāroti sattarasa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, pīti, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, ahirikaṃ, anottappaṃ, lobho, moho, micchādiṭṭhīti ime sarūpena āgatā terasa (dha. sa. 365; dha. sa. aṭṭha. 365). Chando, adhimokkho, uddhaccaṃ, manasikāroti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 365).
478已对照

四百七十八、此中,不羞惭,故为「无惭者」;无惭者之性即「无惭」。不畏惧,故为「无愧」。其中,无惭以对身恶行等不厌恶为相,或以不羞耻为相;无愧以正对那些[恶行]不怯畏为相,或以不惊骇为相。此中这是略说;而详说应依惭、愧所说的相反而了知。

478. Tattha na hiriyatīti ahiriko. Ahirikassa bhāvo ahirikaṃ. Na otappatīti anottappaṃ. Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ, alajjālakkhaṇaṃ vā. Anottappaṃ teheva asārajjalakkhaṇaṃ, anuttāsalakkhaṇaṃ vā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana hirottappānaṃ vuttapaṭipakkhavasena veditabbo.
479已对照

四百七十九、[诸法]以它而贪,或它自己贪,或它仅是贪而已,故为「贪」。[诸法]以它而痴,或它自己痴,或它仅是痴而已,故为「痴」。其中,贪以取所缘为相,犹如捕猴胶;以缠著为味,犹如投入热锅中的肉片;以不舍弃为现起,犹如油与烟墨的染色;以于顺结之法中见味著为近因。应视为:它以渴爱之河的状态增长,犹如急流的河流[奔向]大海一般,只携[众生]走向恶趣。

479. Lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho. Tesu lobho ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya, abhisaṅgaraso tattakapāle khittamaṃsapesi viya. Apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya. Saṃyojaniyadhammesu assādadassanapadaṭṭhāno. Taṇhānadībhāvena vaḍḍhamāno sīghasotā nadī iva mahāsamuddaṃ apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo.
480已对照

四百八十、痴以心的盲暗之性为相,或以无知为相;以不通达为味,或以遮蔽所缘之自性为味;以不正行道为现起,或以黑暗为现起;以不如理作意为近因;应视为一切不善的根本。

480. Moho cittassa andhabhāvalakkhaṇo, aññāṇalakkhaṇo vā, asampaṭivedharaso, ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā, asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno, andhakārapaccupaṭṭhāno vā, ayonisomanasikārapadaṭṭhāno, sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo.
481已对照

四百八十一、[诸法]以它而邪误地见,或它自己邪误地见,或这仅是邪误的见而已,故为「邪见」。它以不如理的执著为相,以执取为味,以邪执著为现起,以不欲见圣者等为近因;应视为最大的罪过。

481. Micchā passanti tāya, sayaṃ vā micchā passati, micchādassanamattaṃ vā esāti micchādiṭṭhi. Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā, parāmāsarasā, micchābhinivesapaccupaṭṭhānā, ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā, paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā.
482缅 2.99已对照

四百八十二、掉动之性即「掉举」。它以不寂止为相,犹如被风吹打而动摇的水;以不安住为味,犹如被风吹打而飘动的旗帜与幡;以迷乱为现起,犹如被石头击打而扬起的灰;以对心之不寂止的不如理作意为近因;应视为心的散乱。其余的应正依善[识]中所说的方式了知。因为它们与那些[善法]的差别,唯是不善性以及由不善性而来的低劣性。

482. Uddhatabhāvo uddhaccaṃ. Taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya, anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākā viya, bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya, cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, cittavikkhepoti daṭṭhabbaṃ. Sesā kusale vuttanayeneva veditabbā. Akusalabhāvoyeva hi akusalabhāvena ca lāmakattaṃ etesaṃ tehi viseso.
483已对照

四百八十三、如是,应知这十七行与第一不善识相应。如与第一[识],与第二[识]也是如此。而此中的差别是有行之性以及昏沉睡眠的不定之性。

483. Iti ime sattarasa saṅkhārā paṭhamena akusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatatā viseso.
已对照

此中,昏沉之态即「昏沉」,睡眠之态即「睡眠」;义即:无奋勉的凝滞之态,与无能力的损害。昏沉与睡眠即「昏沉睡眠」。此中,昏沉以无奋勉为相,以驱除精进为味,以消沉为现起;睡眠以不适业性为相,以覆蔽为味,以退缩为现起,或以打盹、入睡为现起。两者都以对不乐、频申等的不如理作意为近因。

Tattha thinanatā thinaṃ. Middhanatā middhaṃ. Anussāhasaṃhananatā asattivighāto cāti attho. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Tattha thinaṃ anussāhalakkhaṇaṃ, vīriyavinodanarasaṃ, saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ. Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ, onahanarasaṃ, līnatāpaccupaṭṭhānaṃ, pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā. Ubhayampi arativijambhikādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ.
已对照

与第三[识相应的],应知是于第一[识]中所说的[诸行]中除去邪见后其余的。而此中慢是不定的,这就是差别。它以高举为相,以执持为味,以欲[高举]旗帜为现起,以与见不相应的贪为近因,应视之犹如疯狂。

Tatiyena paṭhame vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Māno panettha aniyato hoti. Ayaṃ viseso, so uṇṇatilakkhaṇo, sampaggaharaso, ketukamyatāpaccupaṭṭhāno, diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno, ummādo viya daṭṭhabbo.
已对照

与第四[识相应的],应知是于第二[识]中所说的[诸行]中除去邪见后其余的。此中慢以及[昏沉睡眠]也正是在不定[法]之中。而于第一[识]中所说的[诸行]中除去喜后,其余的与第五[识]相应。如与第五[识],与第六[识]也是如此;而此中的差别是有行之性以及昏沉睡眠的不定之性。与第七[识相应的],应知是于第五[识]中所说的[诸行]中除去见后其余的;而此中慢是不定的。与第八[识相应的],应知是于第六[识]中所说的[诸行]中除去见后其余的;此中慢以及[昏沉睡眠]也正是在不定[法]之中。

Catutthena dutiye vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyeva. Paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti. Yathā ca pañcamena, evaṃ chaṭṭhenāpi. Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatabhāvo viseso. Sattamena pañcame vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Māno panettha aniyato hoti. Aṭṭhamena chaṭṭhe vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā. Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyevāti.
484缅 2.100已对照

四百八十四、而于两种瞋根[识]中,先说与第一[识]相应的:以自名出现的定[法]十一,若余法四,不定[法]三,共十八。此中,触、思、寻、伺、精进、命、定、无惭、无愧、瞋、痴——这些是以自名出现的十一(《法集论》413;《法集论义注》413)。欲、胜解、掉举、作意——这些是四种若余法(《法集论义注》413)。嫉、悭、追悔——这些是三种不定[法](《法集论义注》413)。

484. Dosamūlesu pana dvīsu paṭhamasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā ekādasa, yevāpanakā cattāro, aniyatā tayoti aṭṭhārasa. Tattha phasso, cetanā, vitakko, vicāro, vīriyaṃ, jīvitaṃ, samādhi, ahirikaṃ, anoppattaṃ, doso, mohoti ime sarūpena āgatā ekādasa (dha. sa. 413; dha. sa. aṭṭha. 413). Chando, adhimokkho, uddhaccaṃ, manasikāroti ime yevāpanakā cattāro (dha. sa. aṭṭha. 413). Issā, macchariyaṃ, kukkuccanti ime aniyatā tayo (dha. sa. aṭṭha. 413).
485已对照

四百八十五、此中,[诸法]以它而瞋,或它自己瞋,或它仅是瞋而已,故为「瞋」。它以暴戾为相,犹如被打的毒蛇;以扩散为味,犹如毒的蔓延,或以烧毁自己的所依为味,犹如林火;以败坏为现起,犹如得了机会的敌人;以嫌恨事为近因;应视之犹如混了毒的腐尿。

485. Tattha dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. So caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya, visappanaraso visanipāto viya, attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya. Dūsanapaccupaṭṭhāno laddhokāso viya sapatto, āghātavatthupadaṭṭhāno, visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo.
486已对照

四百八十六、嫉妒即「嫉」。它以嫉羡他人的成就为相;以对那[成就]不喜为味;以从那[成就]转背之性为现起;以他人的成就为近因;应视为结。

486. Issāyanā issā. Sā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā. Tattheva anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā, parasampattipadaṭṭhānā, saṃyojananti daṭṭhabbā.
487已对照

四百八十七、悭者之性即「悭」。它以隐藏已得的或应得的自己的成就为相;以不能容忍那些[成就]为他人所共有为味;以收缩为现起,或以吝啬(kaṭukañcukatā)为现起;以自己的成就为近因;应视为心的丑陋之性。

487. Maccharabhāvo macchariyaṃ. Taṃ laddhānaṃ vā labhitabbānaṃ vā attano sampattīnaṃ nigūhanalakkhaṇaṃ, tāsaṃyeva parehi sādhāraṇabhāvaakkhamanarasaṃ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ, kaṭukañcukatāpaccupaṭṭhānaṃ vā, attasampattipadaṭṭhānaṃ, cetaso virūpabhāvoti daṭṭhabbaṃ.
488已对照

四百八十八、可鄙地所作的即「恶所作(kukata)」;它的状态即「追悔(kukkucca)」。它以事后懊悔为相,以对已作与未作的忧悔为味,以悔恨为现起,以已作与未作为近因,应视之犹如奴役。其余的正是如所说的。

488. Kucchitaṃ kataṃ kukataṃ. Tassa bhāvo kukkuccaṃ. Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ, katākatānusocanarasaṃ, vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ, katākatapadaṭṭhānaṃ, dāsabyamiva daṭṭhabbaṃ. Sesā vuttappakārāyevāti.
已对照

如是,应知这十八行与第一瞋根[识]相应。如与第一[识],与第二[识]也是如此;而[此中的]差别是有行之性,以及于不定[法]中正有昏沉睡眠的可能存在。

Iti ime aṭṭhārasa saṅkhārā paṭhamena dosamūlena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā. Yathā ca paṭhamena, evaṃ dutiyenāpi. Sasaṅkhāratā pana aniyatesu ca thinamiddhasambhavova viseso.
489缅 2.101已对照

四百八十九、于两种痴根[识]中,先说与疑相应[识]相应的:触、思、寻、伺、精进、命、心之住立、无惭、无愧、痴、疑——以自名出现的十一(《法集论》422;《法集论义注》422),以及掉举、作意两种若余法,共十三。

489. Mohamūlesu dvīsu vicikicchāsampayuttena tāva phasso, cetanā, vitakko, vicāro, vīriyaṃ, jīvitaṃ, cittaṭṭhiti, ahirikaṃ, anottappaṃ, moho, vicikicchāti sarūpena āgatā ekādasa (dha. sa. 422; dha. sa. aṭṭha. 422), uddhaccaṃ, manasikāroti yevāpanakā dve cāti terasa.
490已对照

四百九十、此中,「心之住立(cittaṭṭhiti)」者:即仅住立于转起的弱的定。离了治疗(cikicchā),故为「疑」。它以疑惑为相,以动摇为味,以不决断为现起,或以非一向之取为现起;以于疑上的不如理作意为近因;应视为造成行道的障碍。其余的正是如所说的。

490. Tattha cittaṭṭhitīti pavattiṭṭhitimatto dubbalo samādhi. Vigatā cikicchāti vicikicchā. Sā saṃsayalakkhaṇā, kampanarasā, anicchayapaccupaṭṭhānā, anekaṃsagāhapaccupaṭṭhānā vā, vicikicchāyaṃ ayonisomanasikārapadaṭṭhānā, paṭipattiantarāyakarāti daṭṭhabbā. Sesā vuttappakārāyeva.
已对照

与掉举相应[识]相应的,是于与疑相应[识]中所说的[诸行]中除去疑后其余的十二。而此中由于没有疑,胜解便生起;与它合起来正是十三;又由于有胜解,定是更有力的。而此中的掉举,是以自名出现的;胜解与作意是依若余法[而出现]的——如是应知诸不善行。

Uddhaccasampayuttena vicikicchāsampayutte vuttesu ṭhapetvā vicikicchaṃ sesā dvādasa. Vicikicchāya abhāvena panettha adhimokkho uppajjati. Tena saddhiṃ teraseva, adhimokkhasabbhāvato ca balavataro samādhi hoti. Yañcettha uddhaccaṃ, taṃ sarūpeneva āgataṃ. Adhimokkhamanasikārā yevāpanakavasenāti evaṃ akusalasaṅkhārā veditabbā.
491已对照

四百九十一、于诸无记[行]中,先说异熟无记[行],依无因、有因的差别有两种。其中,与无因异熟识相应的是无因的。此中,先说与善、不善异熟眼识相应的:触、思、命、心之住立——以自名出现的四(《法集论》431;《法集论义注》431),以及若余法的作意,共五。与耳识、鼻识、舌识、身识相应的也正是这些。与两种异熟意界[相应的],是这些再加寻、伺、胜解,共八;与三种无因意识界[相应的]也是如此。而此中凡与喜悦俱行的[意识界],应知与它[相应的]喜是多出的。

491. Abyākatesu vipākābyākatā tāva ahetukasahetukabhedato duvidhā. Tesu ahetukavipākaviññāṇasampayuttā ahetukā. Tattha kusalākusalavipākacakkhuviññāṇasampayuttā tāva phasso, cetanā, jīvitaṃ, cittaṭṭhitīti sarūpena āgatā cattāro (dha. sa. 431; dha. sa. aṭṭha. 431), yevāpanako manasikāroyevāti pañca. Sotaghānajivhākāyaviññāṇasampayuttāpi eteyeva. Ubhayavipākamanodhātuyā ete ceva vitakkavicārādhimokkhā cāti aṭṭha, tathā tividhāyapi ahetukamanoviññāṇadhātuyā. Yā panettha somanassasahagatā, tāya saddhiṃ pīti adhikā hotīti veditabbā.
已对照

而与有因异熟识相应的是有因的。其中,先说与八个欲界异熟[识]相应的,正与和八个欲界善[识]相应的诸行相似。然而不定[法]中的那悲、喜,由于以众生为所缘,在诸异熟中没有;因为欲界诸异熟一向以小[法]为所缘。而且不仅悲、喜,诸离在诸异熟中也没有;因为已说过:「五学处唯是善的。」

Sahetukavipākaviññāṇasampayuttā pana sahetukā. Tesu aṭṭhakāmāvacaravipākasampayuttā tāva aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisāyeva. Yā pana tā aniyatesu karuṇāmuditā, tā sattārammaṇattā vipākesu na santi. Ekantaparittārammaṇā hi kāmāvacaravipākā. Na kevalañca karuṇāmuditā, viratiyopi vipākesu na santi. ‘‘Pañca sikkhāpadā kusalāyevā’’ti hi vuttaṃ.
缅 2.102已对照

而与色界、无色界、出世间异熟识相应的,正与和它们的善识相应的诸行相似。

Rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākaviññāṇasampayuttā pana tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasaṅkhārehi sadisā eva.
492已对照

四百九十二、唯作无记[行]也依无因、有因的差别有两种。其中,与无因唯作识相应的是无因的。它们与和善异熟意界、两种无因意识界相应的[诸行]相同。然而在两种意识界中,精进是多出的;由于有精进,定成为得力的。这就是此中的差别。

492. Kiriyābyākatāpi ahetukasahetukabhedato duvidhā. Tesu ahetukakiriyaviññāṇasampayuttā ahetukā. Te ca kusalavipākamanodhātuahetukamanoviññāṇadhātudvayayuttehi samānā. Manoviññāṇadhātudvaye pana vīriyaṃ adhikaṃ. Vīriyasabbhāvato balappatto samādhi hoti. Ayamettha viseso.
已对照

而与有因唯作识相应的是有因的。其中,先说与八个欲界唯作识相应的,除去诸离之外,与和八个欲界善[识]相应的诸行相似。而与色界、无色界唯作[识]相应的,在一切行相上都正与和它们的善识相应的[诸行]相似。如是应知无记的诸行。

Sahetukakiriyaviññāṇasampayuttā pana sahetukā. Tesu aṭṭhakāmāvacarakiriyaviññāṇasampayuttā tāva ṭhapetvā viratiyo aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisā. Rūpāvacarārūpāvacarakiriyasampayuttā pana sabbākārenapi tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasadisāyevāti evaṃ abyākatāpi saṅkhārā veditabbāti.
已对照

这是关于行蕴的详说之门。

Idaṃ saṅkhārakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ.
已对照

这暂且是依阿毗达摩中句分别的方法,关于诸蕴的详说之门。

Idaṃ tāva abhidhamme padabhājanīyanayena khandhesu vitthārakathāmukhaṃ.
已对照

过去等的区分论

Atītādivibhāgakathā
493缅 2.103已对照

四百九十三、然而由世尊——

「凡任何色,无论过去、未来、现在,内或外,粗或细,劣或胜,远或近,把它们合为一[聚],集聚起来、略摄起来,这称为色蕴。凡任何受……凡任何想……凡任何诸行……凡任何识,无论过去、未来、现在……乃至……略摄起来,这称为识蕴。」(《分别论》2、26)——

诸蕴如是被详说了。

此中,「凡任何(yaṃkiñci)」者:是无余的摄尽。「色(rūpaṃ)」者:是对过度扩及的限定。如是以这两个词便作成了对色的无余摄取。然后[世尊]开始以过去等对它作区分。因为它有的是过去的,有的是未来等类别的。于受等也是这个方法。

493. Bhagavatā pana –
‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 2,26) –
Evaṃ khandhā vitthāritā.
Tattha yaṃkiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Rūpanti atippasaṅganiyamanaṃ. Evaṃ padadvayenāpi rūpassa anavasesapariggaho kato hoti. Athassa atītādinā vibhāgaṃ ārabhati. Tañhi kiñci atītaṃ, kiñci anāgatādibhedanti. Esa nayo vedanādīsu.
494已对照

四百九十四、此中,先说色:依时、相续、时分、刹那,以四种方式名为过去。未来、现在也是如此。

494. Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti. Tathā anāgatapaccuppannaṃ.
已对照

此中,先依时:就一人在一有中[而言],结生之前是过去,死之后是未来,两者之间是现在。

Tattha addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhaṃ anāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ.
已对照

依相续:同分的、由同一时节等起的,以及由同一食等起的[色],虽依前后[相续]而转起,也是现在;在那之前的、由异分的时节与食等起的是过去,之后的是未来。心生的[色],由同一心路、同一速行、同一等至等起的是现在,在那之前的是过去,之后的是未来。业等起的[色],没有单独依相续的过去等区分;而应依它作为那些时节、食、心等起[色]的支持者,了知它的过去等之状态。

Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena vattamānampi paccuppannaṃ, tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi, tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo.
已对照

依时分:于一须臾、上午、傍晚、昼夜等时分中依相续而转起的、属于各该时分的[色]名为现在,在那之前的是过去,之后的是未来。

Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattindivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ.
已对照

依刹那:属于生等三刹那的是现在,在那之前的是未来,之后的是过去。此外,已超越因与缘之作用的是过去;因的作用已完成、缘的作用未完成的是现在;两种作用都未达到的是未来。或者,在[执行]自己作用的刹那是现在,在那之前的是未来,之后的是过去。而此中唯有刹那等之说是直接义的,其余的是间接义的。

Khaṇavasena uppādādikhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Apica atikkantahetupaccayakiccaṃ atītaṃ, niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ, ubhayakiccaṃ asampattaṃ anāgataṃ. Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā. Sesā sapariyāyā.
495已对照

四百九十五、内与外的区分正如所说的方法。此外,此处应知自身之内也是「内」,属于他人的也是「外」。粗与细的区分正如所说的方法。

495. Ajjhattabahiddhābhedo vuttanayo eva. Apica idha niyakajjhattampi ajjhattaṃ parapuggalikampi ca bahiddhāti veditabbaṃ. Oḷārikasukhumabhedo vuttanayova.
496已对照

四百九十六、劣与胜的区分有两种:依间接义与依直接义。此中,相较于色究竟天诸天的色,善见天诸天的色是劣的;而同一[色]相较于善现天诸天的色是胜的。如是直到地狱众生的色为止,应知依间接义的劣胜性。而依直接义,凡不善异熟于其中生起的,那是劣的;凡善异熟[于其中生起]的,那是胜的。

496. Hīnapaṇītabhedo duvidho pariyāyato nippariyāyato ca. Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ. Tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ. Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ, tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā. Nippariyāyato pana yattha akusalavipākaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ. Yattha kusalavipākaṃ, taṃ paṇītaṃ.
缅 2.104已对照

「远、近(dūre santike)」,这也正如所说的方法。此外,此中也应依处所一一相待而了知远近性。

Dūre santiketi idampi vuttanayameva. Apica okāsatopettha upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā.
497已对照

四百九十七、「把它们合为一[聚],集聚起来、略摄起来(tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā)」者:把以过去等诸词一一分别指示的那一切色,在称为变坏之相的单一性上以慧作成一聚,称为「色蕴」——此是这里的意义。以此显示了:一切色由于在变坏之相上趋入聚之性,故为「色蕴」。因为并没有异于色而名为色蕴的。

497. Tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvāti taṃ atītādīhi padehi visuṃ visuṃ niddiṭṭhaṃ rūpaṃ sabbaṃ ruppanalakkhaṇasaṅkhāte ekavidhabhāve paññāya rāsiṃ katvā rūpakkhandhoti vuccatīti ayamettha attho. Etena sabbampi rūpaṃ ruppanalakkhaṇe rāsibhāvūpagamanena rūpakkhandhoti dassitaṃ hoti. Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi.
498已对照

四百九十八、如色,受等也是如此,由于在感受之相等上趋入聚之性[而为受蕴等]。因为并没有异于受等而名为受蕴等的。

498. Yathā ca rūpaṃ, evaṃ vedanādayopi vedayitalakkhaṇādīsu rāsibhāvūpagamanena. Na hi vedanādīhi aññe vedanākkhandhādayo nāma atthi.
已对照

而在此中过去等的区分里,应依相续与依刹那等了知受的过去、未来、现在之性。此中,依相续:属于同一心路、同一速行、同一等至的,以及依同一心路之境的结合而转起的[受]是现在,在那之前的是过去,之后的是未来。依刹那等:属于三刹那、处于前际与后际之间、正在执行自己作用的受是现在,在那之前的是过去,之后的是未来。内与外的区分应依自身之内而了知。

Atītādivibhāge panettha santativasena khaṇādivasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavīthivisayasamāyogappavattā ca paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhattagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavasena veditabbo.
499缅 2.105已对照

四百九十九、粗与细的区分,应依《分别论》中以「不善受是粗的,善与无记受是细的」(《分别论》11)等方式所说的,依种类、自性、人、世间与出世间而了知。先依种类:不善受由于是有罪之作为的因,以及由于有烦恼之热恼之性,转起不寂止,所以比善受粗;由于有作为、有奋勉、有异熟、有烦恼之热恼之性、有罪,所以比异熟无记[受]粗;由于有异熟、有烦恼之热恼之性、有恼害、有罪,所以比唯作无记[受]粗。而善与无记[受]依所说的相反,比不善[受]细。善、不善两种受,由于有作为、有奋勉、有异熟,随其所应,比两种无记[受]都粗;依所说的相反,两种无记[受]比它们细。如是,首先应依种类了知粗细性。

499. Oḷārikasukhumabhedo ‘‘akusalā vedanā oḷārikā, kusalābyākatā vedanā sukhumā’’tiādinā (vibha. 11) nayena vibhaṅge vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo. Jātivasena tāva akusalā vedanā sāvajjakiriyahetuto, kilesasantāpabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā, sabyāpārato, saussāhato, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sabyābajjhato, sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā. Kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya sukhumā. Dvepi kusalākusalavedanā sabyāpārato, saussāhato, savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā, vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā. Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
500已对照

五百、而依自性:苦受由于无味著、有扩展、造成扰动、令人惊怖、压伏[人],比其余两种粗;而其余两种由于悦适、寂静、胜妙、可意、中立,随其所应比苦[受]细。而乐、苦两者,由于有扩展、造成扰动、明显,比不苦不乐[受]粗;它依所说的相反,比那两者细。如是应依自性了知粗细性。

500. Sabhāvavasena pana dukkhā vedanā nirassādato, savipphārato, khobhakaraṇato, ubbejanīyato, abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā, itarā pana dve sātato, santato, paṇītato, manāpato, majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā. Ubho pana sukhadukkhā savipphārato, khobhakaraṇato, pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā, sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā. Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
501已对照

五百零一、而依人:未入等至者的受由于在种种所缘上散乱,比入等至者的受粗;依相反,另一[受]细。如是应依人了知粗细性。

501. Puggalavasena pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā, vipariyāyena itarā sukhumā. Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
已对照

而依世间与出世间:有漏受是世间的;它由于是诸漏生起之因,由于是顺暴流的、顺轭的、顺系的、顺盖的、顺取的、顺杂染的,以及由于为凡夫所共有,比无漏[受]粗。它依相反,比有漏[受]细。如是应依世间与出世间了知粗细性。

Lokiyalokuttaravasena pana sāsavā vedanā lokiyā, sā āsavuppattihetuto, oghaniyato, yoganiyato, ganthaniyato, nīvaraṇiyato, upādāniyato, saṃkilesikato, puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā. Sā vipariyāyena sāsavāya sukhumā. Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
502缅 2.106已对照

五百零二、此中,应避免依种类等的混杂。因为与不善异熟身识相应的受,依种类由于是无记而虽是细的,依自性等却是粗的。因为这已被说过:「无记受是细的。苦受是粗的。入等至者的受是细的。未入等至者的受是粗的。有漏受是粗的。无漏受是细的。」(《分别论》11)如苦受[那样],乐等也是依种类是粗的、依自性等是细的。所以,应如此了知诸受的粗细性,使不致依种类等而混杂。即:无记[受]依种类比善、不善[受]细。此中,[不应如是问:]「哪种无记[受]?是苦的吗?是乐的吗?是入等至者的吗?是未入等至者的吗?是有漏的吗?是无漏的吗?」不应如是触及自性等的区分。于一切处都是这个方法。

502. Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo. Akusalavipākakaāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘abyākatā vedanā sukhumā. Dukkhā vedanā oḷārikā. Samāpannassa vedanā sukhumā. Asamāpannassa vedanā oḷārikā. Sāsavā vedanā oḷārikā. Anāsavā vedanā sukhumā’’ti (vibha. 11). Yathā ca dukkhā vedanā, evaṃ sukhādayopi jātivasena oḷārikā sabhāvādivasena sukhumā honti. Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti, tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā. Seyyathidaṃ – abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā. Tattha katamā abyākatā? Kiṃ dukkhā? Kiṃ sukhā? Kiṃ samāpannassa? Kiṃ asamāpannassa? Kiṃ sāsavā? Kiṃ anāsavāti? Evaṃ sabhāvādibhedo na parāmasitabbo. Esa nayo sabbattha.
已对照

此外,依「或者应相待于彼彼受而见诸受的粗细」之语,于不善等之中,与瞋俱行的受,由于如火一般烧毁自己的所依,比与贪俱行的[受]粗;与贪俱行的[受]是细的。与瞋俱行的[受]之中,也是决定的粗,不决定的细。决定的之中,也是住立一劫的粗,其余的细。住立一劫的之中,也是无行的粗,其余的细。而与贪俱行的[受]之中,与见相应的粗,其余的细。它也是决定的、住立一劫的、无行的粗,其余的细。而不加区别地[说],不善[受]中异熟多的粗,异熟少的细;而善[受]中异熟少的粗,异熟多的细。

Apica taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikasukhumā daṭṭhabbāti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatā vedanā aggi viya attano nissayadahanato oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, itarā sukhumā. Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā, itarā sukhumā. Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Avisesena ca akusalā bahuvipākā oḷārikā, appavipākā sukhumā. Kusalā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā.
已对照

此外,欲界善[受]是粗的,色界的是细的;无色界的比那更[细];出世间的又比那更[细]。欲界的[善受]之中,布施所成的粗,戒所成的细,修习所成的比那更[细]。修习所成的之中,也是二因的粗,三因的细。三因的之中,也是有行的粗,无行的细。而色界的之中,属初禅的粗……乃至……属第五禅的细。而无色界的之中,与空无边处相应的粗……乃至……与非想非非想处相应的唯是细的。而出世间的之中,与须陀洹道相应的粗……乃至……与阿罗汉道相应的唯是细的。于彼彼地的异熟受与唯作受中,以及依苦等、未入等至者等、有漏等所说的诸受中,也是这个方法。

Apica kāmāvacarakusalā oḷārikā. Rūpāvacarā sukhumā. Tato arūpāvacarā. Tato lokuttarā. Kāmāvacarā dānamayā oḷārikā. Sīlamayā sukhumā. Tato bhāvanāmayā. Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā. Tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā. Asaṅkhārikā sukhumā. Rūpāvacarā ca paṭhamajjhānikā oḷārikā…pe… pañcamajjhānikā sukhumā. Arūpāvacarā ca ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva. Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā…pe… arahattamaggasampayuttā sukhumāva. Esa nayo taṃ taṃ bhūmivipākakiriyavedanāsu ca dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca.
已对照

又依处所:地狱中的苦[受]粗,畜生胎中的细……乃至……他化自在天中的唯是细的。如苦[受],乐[受]也应于一切处随其相应而配合。又依事物:凡事物劣的任何受是粗的,事物胜的是细的。

Okāsavasena cāpi niraye dukkhā oḷārikā. Tiracchānayoniyaṃ sukhumā…pe… paranimmitavasavattīsu sukhumāva. Yathā ca dukkhā, evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā. Vatthuvasena cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā, paṇītavatthukā sukhumā.
已对照

于劣与胜的区分中,应视凡粗的为劣的,凡细的为胜的。

Hīnapaṇītabhede yā oḷārikā, sā hīnā. Yā ca sukhumā, sā paṇītāti daṭṭhabbā.
503缅 2.107已对照

五百零三、而「远」一语,以「不善受距善、无记受是远的」,「近」一语,以「不善受距不善受是近的」等方式,在《分别论》中作了分别。所以,不善受由于异分、不相杂、不相似,距善、无记[受]是远的;同样,善、无记[受]距不善[受也是远的]。于一切[问]节中都是这个方法。而不善受由于同分、相似,距不善[受]是近的。这是关于受蕴的过去等之区分的详说之门。而与彼彼受相应的想等,也应正如是了知。

503. Dūrapadaṃ pana ‘‘akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre’’. Santikepadaṃ ‘‘akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike’’tiādinā nayena vibhaṅge vibhattaṃ. Tasmā akusalā vedanā visabhāgato, asaṃsaṭṭhato, asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre, tathā kusalābyākatā akusalāya. Esa nayo sabbavāresu. Akusalā pana vedanā sabhāgato, sarikkhato ca akusalāya santiketi. Idaṃ vedanākkhandhassa atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ. Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi evameva veditabbaṃ.
已对照

次第等的抉择论

Kamādivinicchayakathā
504已对照

五百零四、而如是了知之后,又就这些[蕴]——

504. Evaṃ viditvā ca puna etesveva –
已对照

为了于诸蕴的智之区分,依次第,又依差别,

Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ, kamatotha visesato;
已对照

依不少不多,以及依譬喻,

Anūnādhikato ceva, upamāto tatheva ca.
已对照

依两种应见,依如是观见者的义利成就,

Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ, passantassatthasiddhito;
已对照

明辨者应正确地了知抉择的方法。

Vinicchayanayo sammā, viññātabbo vibhāvinā.
已对照

此中,「依次第(kamato)」者:此处次第有多种,即生起的次第、舍断的次第、行道的次第、地的次第、教说的次第。

Tattha kamatoti idha uppattikkamo, pahānakkamo, paṭipattikkamo, bhūmikkamo, desanākkamoti bahuvidho kamo.
已对照

此中,「最初是凝滑,从凝滑而有胞结」(《相应部》1.235)等,是生起的次第。「以见应舍断的诸法,以修习应舍断的诸法」(《法集论》〈三法论母〉8)等,是舍断的次第。「戒清净、心清净」(《中部》1.259;《无碍解道》3.41)等,是行道的次第。「欲界的、色界的」(《法集论》987)等,是地的次第。「四念处、四正勤」(《长部》3.145),或「施论、戒论」(《长部》1.298)等,是教说的次第。其中,生起的次第在此处首先不适合,因为诸蕴不像凝滑等那样依前后的差别而生起。舍断的次第也不[适合],因为善与无记是不应舍断的。行道的次第也不[适合],因为诸不善是不应行[道]的。地的次第也不[适合],因为受等摄属于四地。然而教说的次第是适合的。

Tattha ‘‘paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbuda’’nti (saṃ. ni. 1.235) evamādi uppattikkamo. ‘‘Dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo. ‘‘Sīlavisuddhi, cittavisuddhī’’ti (ma. ni. 1.259; paṭi. ma. 3.41) evamādi paṭipattikkamo. ‘‘Kāmāvacarā, rūpāvacarā’’ti (dha. sa. 987) evamādi bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā’’ti (dī. ni. 3.145) vā, ‘‘dānakathaṃ, sīlakatha’’nti (dī. ni. 1.298) vā evamādi desanākkamo. Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati, kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito. Na pahānakkamo, kusalābyākatānaṃ appahātabbato. Napaṭipattikkamo, akusalānaṃ appaṭipajjanīyato. Na bhūmikkamo, vedanādīnaṃ catubhūmipariyāpannattā. Desanākkamo pana yujjati.
缅 2.108已对照

因为对于不加区分地于五蕴中陷入我执的所化之人,世尊欲以显示聚合密集的分解而令[他们]从我执中解脱,欲[其]利益,为了令那各各之人易于把握,首先教说了粗显的、也是眼等之境的色蕴;其次[教说]感受可喜与不可喜之色的受;其次[教说]以「凡所感受的,便想知它」这样[的方式]取受之境的行相的想;[其次教说]依想而造作的诸行;[最后教说]那些受等的所依、也是它们的增上的识。如是,首先应了知依次第的抉择的方法。

Abhedena hi pañcasu khandhesu attagāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attagāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa tassa janassa sukhagahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi. Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃvedanikaṃ vedanaṃ. ‘‘Yaṃ vedayati, taṃ sañjānātī’’ti evaṃ vedanāvisayassa ākāragāhikaṃ saññaṃ. Saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre. Tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca nesaṃ viññāṇanti evaṃ tāva kamato vinicchayanayo viññātabbo.
505已对照

五百零五、「依差别(visesato)」者:即依诸蕴与诸取蕴的差别。然而它们的差别是什么呢?诸蕴首先是不加区别而说的;诸取蕴则是以有漏、顺取之性加以区别而[说的]。即如所说——

505. Visesatoti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato. Ko pana nesaṃ viseso, khandhā tāva avisesato vuttā. Upādānakkhandhā sāsavaupādāniyabhāvena visesetvā. Yathāha –
已对照

「诸比丘,我要为你们宣说五蕴与五取蕴。你们要谛听。诸比丘,什么是五蕴呢?诸比丘,凡任何色,过去的、未来的、现在的……乃至……或近的,诸比丘,这称为色蕴。凡任何受……乃至……凡任何识……乃至……或近的,诸比丘,这称为识蕴。诸比丘,这些称为五蕴。诸比丘,什么是五取蕴呢?诸比丘,凡任何色……乃至……或近的,有漏、顺取的,诸比丘,这称为色取蕴。凡任何受……乃至……凡任何识……乃至……或近的,有漏、顺取的,诸比丘,这称为识取蕴。诸比丘,这些称为五取蕴。」(《相应部》3.48)

‘‘Pañca ceva vo, bhikkhave, khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca, taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā, yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā. Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā. Yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpupādānakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.48).
已对照

而此中,犹如受等也有无漏的,色却不是这样。然而因为它依聚之义可成为蕴,所以在诸蕴中说[它];因为依聚之义与有漏之义可成为取蕴,所以在诸取蕴中说[它]。而受等,无漏的只在诸蕴中说,有漏的在诸取蕴中[说]。又此中「诸取蕴(upādānakkhandhā)」,应见其义如此:取的行境之蕴为取蕴。然而此处是把这一切合为一起而意指为「蕴」。

Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi atthi, na evaṃ rūpaṃ. Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati, tasmā khandhesu vuttaṃ. Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati, tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ. Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā. Sāsavā upādānakkhandhesu. Upādānakkhandhāti cettha upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo. Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā.
506缅 2.109已对照

五百零六、「依不少不多(anūnādhikato)」者:为什么世尊只说了五蕴,不少不多呢?由于把一切有为依同分摄为一,由于我与我所之执取的所依以此为极限,也由于其余[诸法]归入其中。因为在有多种类别的诸有为法依同分而被摄集时,色也依与色同分而摄为一,成为一蕴;受依与受同分而摄为一,成为一蕴;想等也是这个方法。所以,由于把一切有为依同分摄为一,只说了五[蕴]。而我与我所之执取的所依,以此为极限,即色等五者。因为这已被说过:「诸比丘,有色时,执取色,执著色,便生起这样的见:『这是我的、这是我、这是我的自我。』有受、有想、有诸行、有识时,执取识,执著识,便生起这样的见:『这是我的、这是我、这是我的自我。』」(《相应部》3.207)所以,也由于我与我所之执取的所依以此为极限,只说了五[蕴]。又凡另外所说的戒等五法蕴,它们也由于摄属于行蕴,便归入此中。所以,也由于其余[诸法]归入其中,只说了五[蕴]。如是,应了知依不少不多的抉择的方法。

506. Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti. Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato attattaniyagāhavatthussa etaparamato aññesañca tadavarodhato. Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpampi rūpasabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Vedanā vedanāsabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Esa nayo saññādīsu. Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato pañceva vuttā. Etaparamañcetaṃ attattaniyagāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca. Vuttañhetaṃ ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti. Vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 3.207). Tasmā attattaniyagāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā. Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā, tepi saṅkhārakkhandhe pariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti. Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti evaṃ anūnādhikato vinicchayanayo viññātabbo.
507已对照

五百零七、「依譬喻(upamāto)」者:此中,色取蕴如病房,因为它依依处、门、所缘而为如病人的识取蕴的住处。受取蕴如疾病,因为[它]是令病恼的。想取蕴如疾病的等起,因为依欲想等而有与贪等相应的受。行取蕴如受用不适宜[之物],因为[它]是受之疾病的因缘。因为[经中]说:「为了受而造作受。」(《相应部》3.79)同样[也说]:「由于已作、已积集不善业,与苦俱行的异熟身识生起。」(《法集论》556)识取蕴如病人,因为[它]未从受之疾病中解脱。此外,这些[取蕴]又如监狱、刑罚、罪过、施刑者、罪人,又如器皿、食物、菜肴、分食者、食者。如是,应了知依譬喻的抉择的方法。

507. Upamātoti ettha hi gilānasālupamo rūpupādānakkhandho, gilānupamassa viññāṇupādānakkhandhassa vatthudvārārammaṇavasena nivāsaṭṭhānato. Gelaññupamo vedanupādānakkhandho, ābādhakattā. Gelaññasamuṭṭhānupamo saññupādānakkhandho, kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsabbhāvā. Asappāyasevanupamo saṅkhārupādānakkhandho, vedanāgelaññassa nidānattā. ‘‘Vedanaṃ vedanatthāya abhisaṅkharontī’’ti (saṃ. ni. 3.79) hi vuttaṃ. Tathā ‘‘akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagata’’nti (dha. sa. 556). Gilānupamo viññāṇupādānakkhandho, vedanāgelaññena aparimuttattā. Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikupamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti evaṃ upamāto vinicchayanayo viññātabbo.
508缅 2.110已对照

五百零八、「依两种应见(daṭṭhabbato dvidhā)」者:此中也应依略说与广说如是两种应见,了知抉择的方法。因为依略说,五取蕴应依《毒蛇喻经》(《相应部》4.238)所说的方式见为举刀的怨敌,依《担经》(《相应部》3.22)见为担,依《可食经》的理趣(《相应部》3.79)见为食者,依《焰摩迦经》(《相应部》3.85)见为无常、苦、无我、有为、杀者。然而依广说,此中色应见如泡沫团,因为不堪揉捏;受如水泡,因为[只是]片刻可爱;想如阳焰,因为欺诳;诸行如芭蕉树干,因为无心材;识如幻术,因为欺骗。又特别地,内色即使极殊妙,也应见为不净;受由于不离三苦性,[应见]为苦;想与诸行由于不可驱使,[应见]为无我;识由于是生灭之法,应见为无常。

508. Daṭṭhabbato dvidhāti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbatopettha vinicchayanayo viññātabbo. Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsīvisūpame (saṃ. ni. 4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato, bhārasuttavasena (saṃ. ni. 3.22) bhārato, khajjanīyapariyāyavasena (saṃ. ni. 3.79) khādakato, yamakasuttavasena (saṃ. ni. 3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā. Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ, parimaddanāsahanato. Udakapubbuḷaṃ viya vedanā, muhuttaramaṇīyato. Marīcikā viya saññā, vippalambhanato. Kadalikkhandho viya saṅkhārā, asārakato. Māyā viya viññāṇaṃ, vañcakato. Visesato ca suḷārampi ajjhattikaṃ rūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ. Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti. Saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti. Viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ.
509已对照

五百零九、「依如是观见者的义利成就(evaṃ passantassatthasiddhito)」者:凡对如是依略说与广说两种观见者所有的义利成就,也应依它了知抉择的方法。即:首先依略说,观见五取蕴为举刀的怨敌等者,不为诸蕴所恼害;而依广说,观见色等如泡沫团等者,不于无心材中见心材。

509. Evaṃ passantassatthasiddhitoti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti, tatopi vinicchayanayo viññātabbo. Seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhe ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati. Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti.
已对照

又特别地,观见内色为不净者,遍知段食,舍断「于不净[执]为净」的颠倒,渡过欲暴流,与欲轭离系,于欲漏成为无漏,破除贪欲身系,不取欲取。

Visesato ca ajjhattikarūpaṃ asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānāti, asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati. Kāmoghaṃ uttarati, kāmayogena visaṃyujjati, kāmāsavena anāsavo hoti, abhijjhākāyaganthaṃ bhindati, kāmupādānaṃ na upādiyati.
已对照

观见受为苦者,遍知触食,舍断「于苦[执]为乐」的颠倒,渡过有暴流,与有轭离系,于有漏成为无漏,破除瞋恚身系,不取戒禁取。

Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti, dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati, bhavoghaṃ uttarati, bhavayogena visaṃyujjati, bhavāsavena anāsavo hoti, byāpādakāyaganthaṃ bhindati, sīlabbatupādānaṃ na upādiyati.
已对照

观见想与诸行为无我者,遍知意思食,舍断「于无我[执]为我」的颠倒,渡过见暴流,与见轭离系,于见漏成为无漏。破除此谛执取身系,不取我论取。

Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti, anattani attāti vipallāsaṃ pajahati, diṭṭhoghaṃ uttarati, diṭṭhiyogena visaṃyujjati, diṭṭhāsavena anāsavo hoti. Idaṃsaccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati, attavādupādānaṃ na upādiyati.
已对照

观见识为无常者,遍知识食,舍断「于无常[执]为常」的颠倒,渡过无明暴流,与无明轭离系,于无明漏成为无漏,破除戒禁取身系(sīlabbataparāmāsakāyagantha),不取见取。

Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti, anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati, avijjoghaṃ uttarati, avijjāyogena visaṃyujjati, avijjāsavena anāsavo hoti, sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati, diṭṭhupādānaṃ na upādiyati.
缅 2.111已对照

因为依杀者等而观见,有如是大功德利益,

Evaṃ mahānisaṃsaṃ, vadhakādivasena dassanaṃ yasmā;
已对照

所以坚固者应依杀者等观见诸蕴。

Tasmā khandhe dhīro, vadhakādivasena passeyyāti.
已对照

如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已对照

于慧的修习之部,

Paññābhāvanādhikāre
已对照

名为〈蕴的解说〉的

Khandhaniddeso nāma
已对照

第十四章[终]。

Cuddasamo paricchedo.