快乐巴利palinanda.cc

清净道论·定的解说 Samādhiniddeso

本经目录十一、定的解说食厌想的修习四界差别的修习定的功德利益论如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,名为〈定的解说〉的第十一章[终]。《清净道论》第一册,终。

已对照

十一、定的解说

11. Samādhiniddeso
已对照

食厌想的修习

Āhārepaṭikkūlabhāvanā
294缅 1.336已对照

二百九十四、现在,以「无色之后,一想」这样所列举的食厌想(āhāre paṭikkūlasaññā),轮到它的修习的解说了。此中,「带来(āharati)」,故为「食(āhāra)」。它有四种:段食、触食、意思食、识食。

那么,此中何者带来什么呢?段食带来以食素为第八的色;触食带来三受;意思食带来三有中的结生;识食在结生刹那带来名色。

于其中,段食中有爱著的怖畏,触食中有趣近的怖畏,意思食中有投生的怖畏,识食中有结生的怖畏。而于这些如是有怖畏的[食]中,段食应以子肉喻(《相应部》2.63)来阐明,触食以无皮母牛喻(《相应部》2.63),意思食以火炭坑喻(《相应部》2.63),识食以百矛喻(《相应部》2.63)。而在这四食中,于此义里所意指的「食」,唯是分为所食、所饮、所嚼、所尝的段食。于那食中依把握厌逆之相而生起的想,[即]是「食厌想」。

欲修习那食厌想者,应学取业处,对所学取的连一句也不错失,独处静坐,于分为所食、所饮、所嚼、所尝的段食,以十种行相省察[其]厌逆性,即:依行[乞]、依遍求、依受用、依处所、依贮藏、依未消化、依已消化、依果、依流出、依涂染。

294. Idāni āruppānantaraṃ ekā saññāti evaṃ uddiṭṭhāya āhāre paṭikkūlasaññāya bhāvanāniddeso anuppatto. Tattha āharatīti āhāro. So catubbidho kabaḷīkārāhāro, phassāhāro, manosañcetanāhāro, viññāṇāhāroti.
Ko panettha kimāharatīti? Kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharati. Phassāhāro tisso vedanā āharati. Manosañcetanāhāro tīsu bhavesu paṭisandhiṃ āharati. Viññāṇāhāro paṭisandhikkhaṇe nāmarūpaṃ āharati.
Tesu kabaḷīkārāhāre nikantibhayaṃ. Phassāhāre upagamanabhayaṃ. Manosañcetanāhāre upapattibhayaṃ. Viññāṇāhāre paṭisandhibhayaṃ. Evaṃ sappaṭibhayesu ca tesu kabaḷīkārāhāro puttamaṃsūpamena (saṃ. ni. 2.63) dīpetabbo. Phassāhāro niccammagāvūpamena (saṃ. ni. 2.63). Manosañcetanāhāro aṅgārakāsūpamena (saṃ. ni. 2.63). Viññāṇāhāro sattisatūpamenāti (saṃ. ni. 2.63). Imesu pana catūsu āhāresu asitapītakhāyitasāyitappabhedo kabaḷīkāro āhārova imasmiṃ atthe āhāroti adhippeto. Tasmiṃ āhāre paṭikkūlākāraggahaṇavasena uppannā saññā āhāre paṭikkūlasaññā.
Taṃ āhāre paṭikkūlasaññaṃ bhāvetukāmena kammaṭṭhānaṃ uggahetvā uggahato ekapadampi avirajjhantena rahogatena paṭisallīnena asitapītakhāyitasāyitappabhede kabaḷīkārāhāre dasahākārehi paṭikkūlatā paccavekkhitabbā. Seyyathidaṃ, gamanato, pariyesanato, paribhogato, āsayato, nidhānato, aparipakkato, paripakkato, phalato, nissandato, sammakkhanatoti.
295缅 1.337已对照

二百九十五、此中,「依行[乞](gamanato)」者:在如此大威力的教中出家者,整夜诵习佛语或作沙门法之后,一早起来,作了塔院与菩提[树]院的义务,备好饮用水与洗用水,打扫院落,照料身体,登上座位,作意业处二三十遍之后起身,取了钵与衣,舍弃那些无人众拥挤、具远离之乐、有树荫与水、清净清凉、地块可喜的苦行林,不顾圣者的远离之喜,犹如朝向冢间的豺一般,为了食物而应朝向村落行去。

295. Tattha gamanatoti evaṃ mahānubhāve nāma sāsane pabbajitena sakalarattiṃ buddhavacanasajjhāyaṃ vā samaṇadhammaṃ vā katvā kālasseva vuṭṭhāya cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapetvā pariveṇaṃ sammajjitvā sarīraṃ paṭijaggitvā āsanamārūyha vīsatiṃsa vāre kammaṭṭhānaṃ manasikaritvā uṭṭhāya pattacīvaraṃ gahetvā nijanasambādhāni pavivekasukhāni chāyūdakasampannāni sucīni sītalāni ramaṇīyabhūmibhāgāni tapovanāni pahāya ariyaṃ vivekaratiṃ anapekkhitvā susānābhimukhena siṅgālena viya āhāratthāya gāmābhimukhena gantabbaṃ.
已对照

而这样行去时,从下床或下椅开始,就要踩上散布着脚尘、壁虎粪等的敷具。然后,有时要看到比内室更厌逆的门廊,由于它被鼠、蝙蝠的粪等弄脏;然后是比上层更厌逆的下层,由于它沾满猫头鹰、鸽子等的粪;然后是比下层更厌逆的院落,由于它有时被风吹来的旧草叶、病沙弥的尿、粪、唾、涕,以及雨季时的水与泥等污染。还要看到比院落更厌逆的寺中街道。

Evaṃ gacchatā ca mañcamhā vā pīṭhamhā vā otaraṇato paṭṭhāya pādarajagharagolikavaccādisamparikiṇṇaṃ paccattharaṇaṃ akkamitabbaṃ hoti. Tato appekadā mūsikajatukavaccādīhi upahatattā antogabbhato paṭikkūlataraṃ pamukhaṃ daṭṭhabbaṃ hoti. Tato ulūkapārāvatādivaccasammakkhitattā uparimatalato paṭikkūlataraṃ heṭṭhimatalaṃ. Tato kadāci kadāci vāteritehi purāṇatiṇapaṇṇehi gilānasāmaṇerānaṃ muttakarīsakheḷasiṅghāṇikāhi vassakāle udakacikkhallādīhi ca saṃkiliṭṭhattā heṭṭhimatalato paṭikkūlataraṃ pariveṇaṃ. Pariveṇato paṭikkūlatarā vihāraracchā daṭṭhabbā hoti.
已对照

然后,依次礼敬了菩提树与塔之后,站在寻思亭中,不顾看那如珍珠堆般的塔、如孔雀尾羽束般可意的菩提树、具天宫般成就之荣华的坐卧处,[想]:「竟将为了食物而把如此可喜的地方抛在背后行去」,于是动身,走上通往村落的路,还要看到有树桩与荆棘的路,以及被水势冲坏的崎岖之路。

Anupubbena pana bodhiñca cetiyañca vanditvā vitakkamāḷake ṭhitena muttarāsisadisaṃ cetiyaṃ morapiñchakalāpamanoharaṃ bodhiṃ devavimānasampattisassirīkaṃ senāsanañca anapaloketvā evarūpaṃ nāma ramaṇīyaṃ padesaṃ piṭṭhito katvā āhārahetu gantabbaṃ bhavissatīti pakkamitvā gāmamaggaṃ paṭipannena khāṇukaṇṭakamaggopi udakavegabhinnavisamamaggopi daṭṭhabbo hoti.
已对照

然后,犹如遮盖疮者一般穿上下衣,犹如裹扎伤布者一般系上腰带,犹如遮盖骨聚者一般披上衣,犹如取出药碗者一般取出钵,到达村门附近时,还要看到象尸、马尸、牛尸、水牛尸、人尸、蛇尸、狗尸。而不只是要看到,它们冲击鼻子的气味也要忍受。然后站在村门口,为了避开凶猛的象、马等的危难,要察看村中街道。

Tato gaṇḍaṃ paṭicchādentena viya nivāsanaṃ nivāsetvā vaṇacoḷakaṃ bandhantena viya kāyabandhanaṃ bandhitvā aṭṭhisaṅghātaṃ paṭicchādentena viya cīvaraṃ pārupitvā bhesajjakapālaṃ nīharantena viya pattaṃ nīharitvā gāmadvārasamīpaṃ pāpuṇantena hatthikuṇapaassakuṇapagokuṇapamahiṃsakuṇapamanussakuṇapaahikuṇapakukkurakuṇapānipi daṭṭhabbāni bhavanti. Na kevalañca daṭṭhabbāni, gandhopi nesaṃ ghānaṃ paṭihanamāno adhivāsetabbo hoti. Tato gāmadvāre ṭhatvā caṇḍahatthiassādiparissayaparivajjanatthaṃ gāmaracchā oloketabbā honti.
缅 1.338已对照

如是,从敷具起到种种尸体为止的这些厌逆之物,为了食物而不得不踩、不得不看、不得不嗅。「唉,食物真是厌逆的啊!」——应如是依行[乞]省察厌逆性。

Iccetaṃ paccattharaṇādianekakuṇapapariyosānaṃ paṭikkūlaṃ āhārahetu akkamitabbañca daṭṭhabbañca ghāyitabbañca hoti. Aho vata bho paṭikkūlo āhāroti evaṃ gamanato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
296已对照

二百九十六、如何依遍求?即使如是忍受了行[乞]的厌逆,进入村落后,还得披着僧伽梨,犹如穷人一般手持钵碗,在村中街巷依家户的次第而行。在那里,雨季时每踩一处,脚都陷入水泥中,直到小腿肚的肉,一只手须持钵,一只手须撩起衣。热季时须以沾满被风力扬起的尘土、草屑的身体而行。到了各各家门口,要看到、也要踩到混杂着洗鱼水、洗肉水、淘米水、唾、涕、狗与猪的粪等、充满蛆虫群、布满青蝇的污泥沟与秽水坑;那些苍蝇从那里飞起,落在僧伽梨上、钵上、头上。

296. Kathaṃ pariyesanato? Evaṃ gamanapaṭikkūlaṃ adhivāsetvāpi gāmaṃ paviṭṭhena saṅghāṭipārutena kapaṇamanussena viya kapālahatthena gharapaṭipāṭiyā gāmavīthīsu caritabbaṃ hoti. Yattha vassakāle akkantaakkantaṭṭhāne yāva piṇḍikamaṃsāpi udakacikkhalle pādā pavisanti, ekena hatthena pattaṃ gahetabbaṃ hoti, ekena cīvaraṃ ukkhipitabbaṃ. Gimhakāle vātavegena samuṭṭhitehi paṃsutiṇarajehi okiṇṇasarīrena caritabbaṃ. Taṃ taṃ gehadvāraṃ patvā macchadhovanamaṃsadhovanataṇḍuladhovanakheḷasiṅghāṇikasunakhasūkaravaccādīhi sammissāni kimikulākulāni nīlamakkhikaparikiṇṇāni oḷigallāni ceva candanikaṭṭhānāni ca daṭṭhabbāni honti akkamitabbānipi. Yato tā makkhikā uṭṭhahitvā saṅghāṭiyampi pattepi sīsepi nilīyanti.
已对照

即使进了家,有些人给,有些人不给。给的人当中,有些人连昨天煮的饭、陈旧的糕点、腐坏的酸粥与饼等也给。不给的人当中,有些人说:「尊者,请往前走」;有些人则如不见一般沉默;有些人把脸转向别处;有些人以「去吧,秃头!」等粗恶语相待。如是,应犹如穷人一般在村中乞食之后出来。

Gharaṃ paviṭṭhassāpi keci denti, keci na denti. Dadamānāpi ekacce hiyyo pakkabhattampi purāṇakhajjakampi pūtikummāsapūpādīnipi dadanti. Adadamānāpi kecideva ‘‘aticchatha, bhante’’ti vadanti, keci pana apassamānā viya tuṇhī honti, keci aññena mukhaṃ karonti, keci ‘‘gaccha, re muṇḍakā’’tiādīhi pharusavācāhi samudācaranti. Evaṃ kapaṇamanussena viya gāme piṇḍāya caritvā nikkhamitabbanti.
已对照

如是,从入村起直到出来,水泥等厌逆之物,为了食物而不得不踩、不得不看、不得不忍受。「唉,食物真是厌逆的啊!」——应如是依遍求省察厌逆性。

Iccetaṃ gāmappavesanato paṭṭhāya yāva nikkhamanā udakacikkhallādipaṭikkūlaṃ āhārahetu akkamitabbañceva daṭṭhabbañca adhivāsetabbañca hoti. Aho vata bho paṭikkūlo āhāroti evaṃ pariyesanato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
297缅 1.339已对照

二百九十七、如何依受用?而如是遍求得食之后,在村外舒适之处安乐地坐下,只要还没有把手伸进那[食物]里,若见到那样的堪为尊重的比丘或有惭愧的人,还可以邀请[他]。而此中,由于想吃,手才一伸下去,说「请取」的人就会感到羞耻。而把手伸下去搓揉时,随五指流下的汗,连干硬的饭也浸湿,使它变软。

297. Kathaṃ paribhogato? Evaṃ pariyiṭṭhāhārena pana bahigāme phāsukaṭṭhāne sukhanisinnena yāva tattha hatthaṃ na otāreti, tāva tathārūpaṃ garuṭṭhāniyaṃ bhikkhuṃ vā lajjimanussaṃ vā disvā nimantetumpi sakkā hoti. Bhuñjitukāmatāya panettha hatthe otāritamatte ‘‘gaṇhathā’’ti vadantena lajjitabbaṃ hoti. Hatthaṃ pana otāretvā maddantassa pañcaṅgulianusārena sedo paggharamāno sukkhathaddhabhattampi temento muduṃ karoti.
已对照

然后,那[饭]只因搓揉便失去了美观,作成一口放进嘴里时,下牙成就臼的作用,上牙[成就]杵的作用,舌[成就]手的作用。它在那里,犹如狗槽中的狗食,被牙杵捣碎、被舌翻转时,舌尖上稀而清的唾涂它,从[舌的]中间起浓唾涂它,在齿木未及之处牙垢涂它。它如是被嚼碎、被涂满,就在那一刹那失去了色、香与调制的殊胜,犹如留在狗槽中的狗的呕吐物,达到极可厌恶之状。虽然已成这样,由于已越过眼的境,仍不得不吞下——应如是依受用省察厌逆性。

Atha tasmiṃ parimaddanamattenāpi sambhinnasobhe ālopaṃ katvā mukhe ṭhapite heṭṭhimadantā udukkhalakiccaṃ sādhenti, uparimā musalakiccaṃ, jivhā hatthakiccaṃ. Taṃ tattha suvānadoṇiyaṃ suvānapiṇḍamiva dantamusalehi koṭṭetvā jivhāya samparivattiyamānaṃ jivhāgge tanupasannakheḷo makkheti, vemajjhato paṭṭhāya bahalakheḷo makkheti, dantakaṭṭhena asampattaṭṭhāne dantagūthako makkheti. So evaṃ vicuṇṇitamakkhito taṅkhaṇaññeva antarahitavaṇṇagandhasaṅkhāraviseso suvānadoṇiyaṃ ṭhitasuvānavamathu viya paramajegucchabhāvaṃ upagacchati. Evarūpopi samāno cakkhussa āpāthaṃ atītattā ajjhoharitabbo hotīti evaṃ paribhogato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
298已对照

二百九十八、如何依处所?而如是被受用了的这[食物]进入[体]内时,因为即使是诸佛、诸独觉与转轮王,在胆汁、痰、脓、血这四处所中也必有其中一种处所,而福德少的人则有四种处所;所以,胆汁处所偏多的人,[那食物]犹如被涂上浓的摩度迦油一般,极可厌恶;痰处所偏多的人,犹如被涂上那伽跋罗叶汁一般;脓处所偏多的人,犹如被涂上腐败的酪浆一般;血处所偏多的人,犹如被涂上染料一般,极可厌恶——应如是依处所省察厌逆性。

298. Kathaṃ āsayato? Evaṃ paribhogaṃ upagato ca panesa anto pavisamāno yasmā buddhapaccekabuddhānampi raññopi cakkavattissa pittasemhapubbalohitāsayesu catūsu aññataro āsayo hotiyeva. Mandapuññānaṃ pana cattāro āsayā honti. Tasmā yassa pittāsayo adhiko hoti, tassa bahalamadhukatelamakkhito viya paramajeguccho hoti. Yassa semhāsayo adhiko hoti, tassa nāgabalapaṇṇarasamakkhito viya. Yassa pubbāsayo adhiko hoti, tassa pūtitakkamakkhito viya. Yassa lohitāsayo adhiko hoti, tassa rajanamakkhito viya paramajeguccho hotīti evaṃ āsayato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
299缅 1.340已对照

二百九十九、如何依贮藏?它被这四处所中的某一处所涂了,进入腹内,既不贮藏于金器中,也不[贮藏]于摩尼、银等器中。若被十岁的人吞下,它便住立在一个犹如十年未洗的粪坑般的地方。若被二十、三十、四十、五十、六十、七十、八十、九十岁的人,若被百岁的人吞下,它便住立在一个犹如百年未洗的粪坑般的地方——应如是依贮藏省察厌逆性。

299. Kathaṃ nidhānato? So imesu catūsu āsayesu aññatarena āsayena makkhito antoudaraṃ pavisitvā neva suvaṇṇabhājane na maṇirajatādibhājanesu nidhānaṃ gacchati. Sace pana dasavassikena ajjhohariyati dasa vassāni adhotavaccakūpasadise okāse patiṭṭhahati. Sace vīsa, tiṃsa, cattālīsa, paññāsa, saṭṭhi, sattati, asīti, navutivassikena, sace vassasatikena ajjhohariyati. Vassasataṃ adhotavaccakūpasadise okāse patiṭṭhahatīti evaṃ nidhānato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
300已对照

三百、如何依未消化?而这食物到达如此地方贮藏之后,只要尚未消化,就在那如前所说的、极黑暗昏冥、有带着种种尸臭的风流动、极臭而可厌恶的地方住立——犹如在炎热季节下了非时之雨后,落在旃陀罗村门口坑里的草、叶、破席片、蛇尸、狗尸、人尸等,被日光晒热,布满泡沫与水泡而停留着;同样,当天、昨天以及更前一天所吞下的一切,合为一处,被痰膜裹住,布满因身火的烧灼而沸腾翻滚所生的泡沫与水泡,达到极可厌恶之状而住立——应如是依未消化省察厌逆性。

300. Kathaṃ aparipakkato? So panāyamāhāro evarūpe okāse nidhānamupagato yāva aparipakko hoti, tāva tasmiññeva yathāvuttappakāre paramandhakāratimise nānākuṇapagandhavāsitapavanavicarite atiduggandhajegucche padese yathā nāma nidāghe akālameghena abhivuṭṭhamhi caṇḍālagāmadvāraāvāṭe patitāni tiṇapaṇṇakilañjakhaṇḍaahikukkuramanussakuṇapādīni sūriyātapena santattāni pheṇapupphuḷakācitāni tiṭṭhanti, evameva taṃdivasampi hiyyopi tato purime divasepi ajjhohato sabbo ekato hutvā semhapaṭalapariyonaddho kāyaggisantāpakuthitakuthanasañjātapheṇapupphuḷakācito paramajegucchabhāvaṃ upagantvā tiṭṭhatīti evaṃ aparipakkato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
301已对照

三百零一、如何依已消化?它被身火消化之后,并不像金、银等矿那样成为金、银等,而是一边放出泡沫与水泡,一边犹如在细磨石上磨碎后装进竹管中的黄土一般,成为粪的状态而充满熟藏,成为尿的状态而充满膀胱——应如是依已消化省察厌逆性。

301. Kathaṃ paripakkato? So tattakāyagginā paripakko samāno na suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādibhāvaṃ upagacchati. Pheṇapupphuḷake pana muñcanto saṇhakaraṇiyaṃ pisitvā nāḷike pakkhittapaṇḍumattikā viya karīsabhāvaṃ upagantvā pakkāsayaṃ, muttabhāvaṃ upagantvā muttavatthiñca pūretīti evaṃ paripakkato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
302已对照

三百零二、如何依果?而这[食物]正常消化时,生出头发、体毛、指甲、牙齿等种种尸秽之物;不正常消化时,[生出]癣、痒、疥、癞、白癞、痨、咳、痢等上百种病——这是它的果。应如是依果省察厌逆性。

302. Kathaṃ phalato? Sammā paripaccamāno ca panāyaṃ kesalomanakhadantādīni nānākuṇapāni nipphādeti asammāparipaccamāno daddukaṇḍukacchukuṭṭhakilāsasosakāsātisārappabhutīni rogasatāni, idamassa phalanti evaṃ phalato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
303缅 1.341已对照

三百零三、如何依流出?而这[食物]被吞下时,从一门进入;流出时,则以「从眼[流出]眼屎,从耳[流出]耳垢」等方式,从多门流出。而吞下时,它甚至与大群随众一起被吞下;流出时,成了大小便等的状态,却唯独一人把它排出。第一天受用它时,[人]是欢喜雀跃的、踊跃又踊跃的、生起喜与喜悦的;第二天流出时,则掩着鼻子、皱着脸、厌恶、羞惭。第一天,[人]贪染、贪求、系著、迷醉地把它吞下;第二天,只因过了一夜,便离染、苦恼、羞愧、厌恶地把它排出。因此古师们说——

「饭、饮料、嚼食,以及极贵重的啖食,

从一门进入,从九门流出。

「饭、饮料、嚼食,以及极贵重的啖食,

与随众一同吃,排出时却躲藏。

「饭、饮料、嚼食,以及极贵重的啖食,

欢喜地吃,排出时却厌恶。

「饭、饮料、嚼食,以及极贵重的啖食,

只经一夜的过宿,一切都成为腐臭。」

应如是依流出省察厌逆性。

303. Kathaṃ nissandato? Ajjhohariyamāno cesa ekena dvārena pavisitvā nissandamāno akkhimhā akkhigūthako kaṇṇamhā kaṇṇagūthakotiādinā pakārena anekehi dvārehi nissandati. Ajjhoharaṇasamaye cesa mahāparivārenāpi ajjhohariyati. Nissandanasamaye pana uccārapassāvādibhāvaṃ upagato ekakeneva nīhariyati. Paṭhamadivase ca naṃ paribhuñjanto haṭṭhapahaṭṭhopi hoti udaggudaggo pītisomanassajāto. Dutiyadivase nissandento pihitanāsiko hoti vikuṇitamukho jegucchī maṅkubhūto. Paṭhamadivase ca naṃ ratto giddho gadhito mucchitopi ajjhoharitvā dutiyadivase ekarattivāsena viratto aṭṭīyamāno harāyamāno jigucchamāno nīharati. Tenāhu porāṇā –
‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;
Ekadvārena pavisitvā, navadvārehi sandati.
‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;
Bhuñjati saparivāro, nikkhāmento nilīyati.
‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;
Bhuñjati abhinandanto, nikkhāmento jigucchati.
‘‘Annaṃ pānaṃ khādanīyaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;
Ekarattiparivāsā, sabbaṃ bhavati pūtika’’nti.
Evaṃ nissandato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
304已对照

三百零四、如何依涂染?而在受用时,这[食物]就涂染手、唇、舌、腭。它们由于被它涂染而成为厌逆的;即使洗过,为了除去气味,也得一再地洗。被受用之后,犹如煮饭时谷壳、碎米、糠等往上涌,涂染锅口的边缘与锅盖;同样,[它]被随行于全身的身火煮成泡沫浮渣而往上涌时,以牙垢之状涂染牙齿,以唾、痰等之状[涂染]舌、腭等,以眼屎、耳垢、涕、尿、粪等之状涂染眼、耳、鼻、下道等。被它涂染的这些门,即使天天清洗,也既不清净,也不可意。在它们之中,洗了某一些之后,手还得再用水洗;洗了某一些之后,以牛粪、泥土、香粉洗两三次,厌逆之性才消失——应如是依涂染省察厌逆性。

304. Kathaṃ sammakkhanato? Paribhogakālepi cesa hatthaoṭṭhajivhātālūni sammakkheti. Tāni tena sammakkhitattā paṭikkūlāni honti, yāni dhotānipi gandhaharaṇatthaṃ punappunaṃ dhovitabbāni honti. Paribhutto samāno yathā nāma odane paccamāne thusakaṇakuṇḍakādīni uttaritvā ukkhalimukhavaṭṭipidhāniyo makkhanti, evameva sakalasarīrānugatena kāyagginā pheṇuddehakaṃ paccitvā uttaramāno dante dantamalabhāvena sammakkheti. Jivhātāluppabhutīni kheḷasemhādibhāvena, akkhikaṇṇanāsaadhomaggādike akkhigūthakakaṇṇagūthakasiṅghāṇikāmuttakarīsādibhāvena sammakkheti. Yena sammakkhitāni imāni dvārāni divase divase dhoviyamānānipi neva sucīni, na manoramāni honti. Yesu ekaccaṃ dhovitvā hattho puna udakena dhovitabbo hoti. Ekaccaṃ dhovitvā dvattikkhattuṃ gomayenapi mattikāyapi gandhacuṇṇenapi dhovato pāṭikulyatā vigacchatīti evaṃ sammakkhanato paṭikkūlatā paccavekkhitabbā.
305缅 1.342已对照

三百零五、当他如是以十种行相省察厌逆性、令[它]为思所击、为寻所击时,段食便依厌逆之相而显现。他一再地串习、修习、多作那相。当他如是作时,诸盖被镇伏。由于段食以自性法之性而甚深,心以未达安止的近行定而得定。而此中,依把握厌逆之相,想是显著的;所以这业处唯得称为「食厌想」。

而致力于这食厌想的比丘,心便从味爱退缩、退避、转离。他犹如欲渡出荒野者[吃]子肉一般,离骄慢而进食,只是为了渡出苦。于是,他不费多少困难,以段食的遍知为门,属于五欲功德的贪便达到遍知。他以五欲功德的遍知为门,遍知色蕴。又依未消化等的厌逆之性,他的身至念修习也达到圆满;他成为行于随顺不净想之行道者。而依这行道,即使于现法中未能达到以不死为终点,也以善趣为归趣。

这是关于食厌想修习的详说。

305. Tassevaṃ dasahākārehi paṭikkūlataṃ paccavekkhato takkāhataṃ vitakkāhataṃ karontassa paṭikkūlākāravasena kabaḷīkārāhāro pākaṭo hoti. So taṃ nimittaṃ punappunaṃ āsevati bhāveti bahulīkaroti. Tassevaṃ karoto nīvaraṇāni vikkhambhanti. Kabaḷīkārāhārassa sabhāvadhammatāya gambhīrattā appanaṃ appattena upacārasamādhinā cittaṃ samādhiyati. Paṭikkūlākāraggahaṇavasena panettha saññā pākaṭā hoti. Tasmā imaṃ kammaṭṭhānaṃ āhāre paṭikkūlasaññā icceva saṅkhaṃ gacchati.
Imañca pana āhāre paṭikkūlasaññaṃ anuyuttassa bhikkhuno rasataṇhāya cittaṃ patilīyati patikuṭati pativaṭṭati. So kantāranittharaṇatthiko viya puttamaṃsaṃ vigatamado āhāraṃ āhāreti yāvadeva dukkhassa nittharaṇatthāya. Athassa appakasireneva kabaḷīkārāhārapariññāmukhena pañcakāmaguṇiko rāgo pariññaṃ gacchati. So pañcakāmaguṇapariññāmukhena rūpakkhandhaṃ parijānāti. Aparipakkādipaṭikkūlabhāvavasena cassa kāyagatāsatibhāvanāpi pāripūriṃ gacchati, asubhasaññāya anulomapaṭipadaṃ paṭipanno hoti. Imaṃ pana paṭipattiṃ nissāya diṭṭheva dhamme amatapariyosānataṃ anabhisambhuṇanto sugatiparāyano hotīti.
Ayaṃ āhāre paṭikkūlasaññābhāvanāya vitthārakathā.
已对照

四界差别的修习

Catudhātuvavatthānabhāvanā
306已对照

三百零六、现在,以「食厌想之后,一差别」这样所列举的四界差别,轮到它的修习的解说了。此中,「差别(vavatthāna)」者:即依自性之辨识而作的确定。四界的差别,[即]「四界差别」。界作意、界业处、四界差别,就义而言是一。这[业处]以两种方式出现:依简略与依详细。依简略,出现于《大念处[经]》中;依详细,出现于《大象迹喻[经]》、《教诫罗睺罗[大]经》与《界分别[经]》中。因为它——

306. Idāni āhāre paṭikkūlasaññānantaraṃ ekaṃ vavatthānanti evaṃ uddiṭṭhassa catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso anuppatto. Tattha vavatthānanti sabhāvūpalakkhaṇavasena sanniṭṭhānaṃ, catunnaṃ dhātūnaṃ vavatthānaṃ catudhātuvavatthānaṃ. Dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti atthato ekaṃ. Tayidaṃ dvidhā āgataṃ saṅkhepato ca vitthārato ca. Saṅkhepato mahāsatipaṭṭhāne āgataṃ. Vitthārato mahāhatthipadūpame rāhulovāde dhātuvibhaṅge ca. Tañhi –
缅 1.343已对照

「诸比丘,犹如熟练的屠牛者或屠牛者的弟子,宰了母牛,在四衢大道上把它分成一块块地坐着;诸比丘,同样地,比丘就这个身体,如其所住、如其所置,以界省察它:『在这身中有地界、水界、火界、风界。』」——

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā gāviṃ vadhitvā catumahāpathe bilaso vibhajitvā nisinno assa, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati, atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’’ti –
已对照

如是,在《大念处[经]》(《长部》2.378)中,是就利慧的界业处者而依简略出现的。

Evaṃ tikkhapaññassa dhātukammaṭṭhānikassa vasena mahāsatipaṭṭhāne (dī. ni. 2.378) saṅkhepato āgataṃ.
已对照

它的义是:犹如熟练的屠牛者,或受他供给饭食工资的弟子,宰了母牛,在所谓通往四方的诸大路[于一处]交贯的中间之处——[即]四衢大道上,把它分成一块块地坐着;同样地,比丘由于以四威仪中的任何一种行相而住,故「如其所住」,又正由于如其所住,故「如其所置」,[他就]这样的身体,如是以界省察:「在这身中有地界……乃至……风界。」

Tassattho – yathā cheko goghātako vā tasseva vā bhattavetanabhato antevāsiko gāviṃ vadhitvā vinivijjhitvā catasso disā gatānaṃ mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte catumahāpathe koṭṭhāsaṃ katvā nisinno assa, evameva bhikkhu catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhitaṃ. Yathāṭhitattāva yathāpaṇihitaṃ kāyaṃ atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu…pe… vāyodhātūti evaṃ dhātuso paccavekkhati.
已对照

这是说什么呢?——犹如屠牛者在饲养母牛时、把它牵往屠场时、牵到之后拴在那里时、宰杀时、以及见到已宰杀而死的[牛]时,只要还没有把它剖开分成一块块,「牛」之想便不消失;而当他分割了坐下时,「牛」之想便消失,肉想生起。他不会想「我在卖牛,这些人在拿走牛」,却只想「我在卖肉,这些人也在拿走肉」。同样地,这位比丘在从前愚痴凡夫之时,无论在家或已出家,只要还没有就这个身体、如其所住、如其所置地作了密集的分解而以界省察,「众生」或「士夫」或「人」之想便不消失;而当他以界省察时,众生想便消失,心便唯依界而住立。因此世尊说:「诸比丘,犹如熟练的屠牛者或……乃至……坐着;诸比丘,同样地,比丘……乃至……风界。」

Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā goghātakassa gāviṃ posentassapi āghātanaṃ āharantassapi āharitvā tattha bandhitvā ṭhapentassapi vadhantassapi vadhitaṃ mataṃ passantassapi tāvadeva gāvītisaññā na antaradhāyati, yāva naṃ padāletvā bilaso na vibhajati. Vibhajitvā nisinnassa pana gāvīsaññā antaradhāyati, maṃsasaññā pavattati. Nāssa evaṃ hoti ‘‘ahaṃ gāviṃ vikkiṇāmi, ime gāviṃ harantī’’ti. Atha khvassa ‘‘ahaṃ maṃsaṃ vikkiṇāmi, imepi maṃsaṃ haranti’’cceva hoti, evameva imassāpi bhikkhuno pubbe bālaputhujjanakāle gihibhūtassapi pabbajitassapi tāvadeva sattoti vā posoti vā puggaloti vā saññā na antaradhāyati, yāva imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso na paccavekkhati. Dhātuso paccavekkhato pana sattasaññā antaradhāyati, dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhati. Tenāha bhagavā ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā…pe… nisinno assa, evameva kho, bhikkhave, bhikkhu…pe… vāyodhātū’’ti.
307缅 1.344已对照

三百零七、而在《大象迹喻[经]》(《中部》1.300 等)中——「贤友们,什么是内的地界呢?凡内的、属己的、坚硬的、属坚固性的、被执取的[东西],即:头发、体毛……乃至……胃中物、粪,以及其他任何内的、属己的、坚硬的、属坚固性的、被执取的[东西]——贤友们,这称为内的地界」,以及

307. Mahāhatthipadūpame (ma. ni. 1.300 ādayo) pana – ‘‘katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ, kesā lomā…pe… udariyaṃ karīsaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccati, āvuso, ajjhattikā pathavīdhātū’’ti ca,
已对照

「贤友们,什么是内的水界呢?凡内的、属己的、属水的、属水性的、被执取的[东西],即:胆汁……乃至……尿,以及其他任何内的、属己的、属水的、属水性的、被执取的[东西]——贤友们,这称为内的水界」,以及

‘‘Katamā cāvuso, ajjhattikā āpodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ, pittaṃ…pe… muttaṃ, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ āpo āpogataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā āpodhātū’’ti ca,
已对照

「贤友们,什么是内的火界呢?凡内的、属己的、属火的、属火性的、被执取的[东西],即:以之而热的、以之而老的、以之而烧的、以之而使所食、所饮、所嚼、所尝正得消化的,以及其他任何内的、属己的、属火的、属火性的、被执取的[东西]——贤友们,这称为内的火界」,以及

‘‘Katamā cāvuso, ajjhattikā tejodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ, yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ tejo tejogataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā tejodhātū’’ti ca,
已对照

「贤友们,什么是内的风界呢?凡内的、属己的、属风的、属风性的、被执取的[东西],即:上行风、下行风、腹中风、肠中风、随行肢节风,入息与出息,以及其他任何内的、属己的、属风的、属风性的、被执取的[东西]——贤友们,这称为内的风界」——

‘‘Katamā cāvuso, ajjhattikā vāyodhātu? Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ. Seyyathidaṃ, uddhaṅgamā vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino vātā, assāso passāso iti vā, yaṃ vā panaññampi kiñci ajjhattaṃ paccattaṃ vāyo vāyogataṃ upādinnaṃ, ayaṃ vuccatāvuso, ajjhattikā vāyodhātū’’ti ca –
已对照

如是,是就慧不甚利的界业处者而依详细出现的。正如此处,在《教诫罗睺罗[大]经》与《界分别[经]》中也是如此。

Evaṃ nātitikkhapaññassa dhātukammaṭṭhānikassa vasena vitthārato āgataṃ. Yathā cettha, evaṃ rāhulovādadhātuvibhaṅgesupi.
缅 1.345已对照

此中,这是对不浅显之语的释义。首先,「内的、属己的(ajjhattaṃ paccattaṃ)」这二者,都是「自己的(niyaka)」的增语。所谓「自己的」,即生于自己中的、属于自相续的——此是其义。而这,犹如世间中关于女人的谈话被称为「关于女人(adhitthi)」那样,由于在自己中转起,[称为]「内的(ajjhatta)」;由于缘于自己、一一缘于[自己]而转起,也称为「属己的(paccatta)」。「坚硬的(kakkhaḷaṃ)」者:即坚固的。「属坚固性的(kharigataṃ)」者:即粗涩的。此中,前者是相之语,后者是行相之语。因为地界以坚硬为相,它是粗涩的行相,所以说为「属坚固性的」。「被执取的(upādinnaṃ)」者:即被牢固地取——以「我」「我的」这样被牢固地取,义为被把握、被执著。「即(seyyathidaṃ)」者:是不变词;它的义是:若[问]「那是什么呢」。然后,为显示那[地界],[长老]说了「头发、体毛」等[语]。而此中应知:加入脑之后,地界是以二十种行相而被解说的。「以及其他任何(yaṃ vā panaññampi kiñci)」者:[以此]包摄了其余三部分中的地界。

Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā, ajjhattaṃ paccattanti idaṃ tāva ubhayampi niyakassa adhivacanaṃ. Niyakaṃ nāma attani jātaṃ sasantānapariyāpannanti attho. Tayidaṃ yathā loke itthīsu kathā adhitthīti vuccati, evaṃ attani pavattattā ajjhattaṃ, attānaṃ paṭicca paṭicca pavattattā paccattantipi vuccati. Kakkhaḷanti thaddhaṃ. Kharigatanti pharusaṃ. Tattha paṭhamaṃ lakkhaṇavacanaṃ, dutiyaṃ ākāravacanaṃ, kakkhaḷalakkhaṇā hi pathavīdhātu, sā pharusākārā hoti, tasmā kharigatanti vuttā. Upādinnanti daḷhaṃ ādinnaṃ, ahaṃ mamanti evaṃ daḷhaṃ ādinnaṃ, gahitaṃ parāmaṭṭhanti attho. Seyyathidanti nipāto. Tassa taṃ katamanti ceti attho. Tato taṃ dassento ‘‘kesā lomā’’tiādimāha. Ettha ca matthaluṅgaṃ pakkhipitvā vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu niddiṭṭhāti veditabbā. Yaṃ vā panaññampi kiñcīti avasesesu tīsu koṭṭhāsesu pathavīdhātu saṅgahitā.
已对照

依流溢之性遍及(appoti)各各处所,故为「属水的(āpo)」。依业等起等,进入种种水中,故为「属水性的(āpogataṃ)」。那是什么呢?是水界的黏结相。

Vissandanabhāvena taṃ taṃ ṭhānaṃ appotīti āpo. Kammasamuṭṭhānādivasena nānāvidhesu āpesu gatanti āpogataṃ. Kiṃ taṃ? Āpodhātuyā ābandhanalakkhaṇaṃ.
已对照

依锐利(tejana)而为「属火的(tejo)」;依所说的方法,进入诸火中,故为「属火性的(tejogataṃ)」。那是什么呢?是热性之相。「以之而(yena ca)」者:即以那属于火界的[火]激动时,这身体便热,由于一日热病等而生热。「以之而老的(yena ca jīrīyati)」者:即以之而这身体衰老,达于诸根衰退、体力耗尽、皱纹白发等[状态]。「以之而烧的(yena ca pariḍayhati)」者:即以那激动的[火界]而这身体被烧,而那人便哀号「我在烧,我在烧」,渴望百次洗炼的熟酥、牛头旃檀等涂抹,以及多罗扇之风。「以之而使所食、所饮、所嚼、所尝正得消化的(yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati)」者:即以之而这所食的饭等、所饮的饮料等、所嚼的粉饼等、所尝的熟芒果、蜜、糖蜜等正得成熟,其义为分解为味等而各别。而此中,前三者是火界等起的,最后者唯是业等起的。

Tejanavasena tejo, vuttanayeneva tejesu gatanti tejogataṃ. Kiṃ taṃ? Uṇhattalakkhaṇaṃ. Yena cāti yena tejodhātugatena kupitena ayaṃ kāyo santappati, ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti. Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jīrati, indriyavekallataṃ balaparikkhayaṃ valipalitādibhāvañca pāpuṇāti. Yena ca pariḍayhatīti yena kupitena ayaṃ kāyo ḍayhati. So ca puggalo ‘‘ḍayhāmi ḍayhāmī’’ti kandanto satadhotasappigosīsacandanādilepañceva tālavaṇṭavātañca paccāsīsati. Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti yenetaṃ asitaṃ vā odanādi pītaṃ vā pānakādi khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati, rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho. Ettha ca purimā tayo tejodhātusamuṭṭhānā. Pacchimo kammasamuṭṭhānova.
缅 1.346已对照

依吹动(vāyana)而为「属风的(vāyo)」;依所说的方法,进入诸风中,故为「属风性的(vāyogataṃ)」。那是什么呢?是支持相。「上行风(uddhaṅgamā vātā)」者:即引发嗳气、打嗝等的、向上而行之风。「下行风(adhogamā vātā)」者:即排出大小便等的、向下而行之风。「腹中风(kucchisayā vātā)」者:即肠外之风。「肠中风(koṭṭhāsayā vātā)」者:即肠内之风。「随行肢节风(aṅgamaṅgānusārino vātā)」者:即依脉络之网遍行于全身肢节、引发屈伸等之风。「入息(assāso)」者:即入于内的鼻中之风。「出息(passāso)」者:即出于外的鼻中之风。而此中,前五者是四等起的,入息出息唯是心等起的。在一切[界]中,以「以及其他任何」这一语,包摄了其余诸部分中的水界等。

Vāyanavasena vāyo, vuttanayeneva vāyesu gatanti vāyogataṃ. Kiṃ taṃ? Vitthambhanalakkhaṇaṃ. Uddhaṅgamā vātāti uggārahikkādipavattakā uddhaṃ ārohaṇavātā. Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohaṇavātā. Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā. Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā. Aṅgamaṅgānusārino vātāti dhamanijālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakā vātā. Assāsoti antopavisananāsikavāto. Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto. Ettha ca purimā pañca catusamuṭṭhānā. Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāva. Sabbattha yaṃ vā panaññampi kiñcīti iminā padena avasesakoṭṭhāsesu āpodhātuādayo saṅgahitā.
已对照

如是,地界以二十种行相、水界以十二种、火界以四种、风界以六种——四界以四十二种行相而被详说了。这暂且是此中的圣典释义。

Iti vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu, dvādasahi āpodhātu, catūhi tejodhātu, chahi vāyodhātūti dvācattālīsāya ākārehi catasso dhātuyo vitthāritā hontīti ayaṃ tāvettha pāḷivaṇṇanā.
308已对照

三百零八、而此中,在修习的理趣上:对利慧的比丘而言,以「头发是地界,体毛是地界」这样依详细的界之把握,显得迟缓。而他如是作意时——「凡以坚固为相的,这是地界;凡以黏结为相的,这是水界;凡以遍熟为相的,这是火界;凡以支持为相的,这是风界」——业处便显现。而对慧不甚利的人,如是作意时,[业处]是黑暗的、不明显的;依前面的方法详细作意时,才显现。

308. Bhāvanānaye panettha tikkhapaññassa bhikkhuno kesā pathavīdhātu, lomā pathavīdhātūti evaṃ vitthārato dhātupariggaho papañcato upaṭṭhāti. Yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ, ayaṃ pathavīdhātu. Yaṃ ābandhanalakkhaṇaṃ, ayaṃ āpodhātu. Yaṃ paripācanalakkhaṇaṃ, ayaṃ tejodhātu. Yaṃ vitthambhanalakkhaṇaṃ, ayaṃ vāyodhātūti evaṃ manasikaroto panassa kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti. Nātitikkhapaññassa pana evaṃ manasikaroto andhakāraṃ avibhūtaṃ hoti. Purimanayena vitthārato manasikarontassa pākaṭaṃ hoti.
已对照

如何呢?犹如两位比丘诵习有许多省略的圣典时,利慧的比丘把省略段的开头详诵一两次之后,此后便只依[每段的]两端而诵习下去。在那里,慧不甚利的[比丘]会这样说:「这算什么诵习,连让嘴唇碰一下的工夫都不给!这样诵习的话,圣典何时才能纯熟?」他每遇到省略段的开头,都详细[展开]而诵习。另一位便对他这样说:「这算什么诵习,总不让人诵到终了!这样诵习的话,圣典何时才能到终了?」同样,对利慧者而言,依头发等详细地把握诸界,显得迟缓;以「凡以坚固为相的,这是地界」等理趣简略作意时,业处便显现。另一位如是作意时,[业处]是黑暗的、不明显的;依头发等详细作意时,才显现。

Kathaṃ? Yathā dvīsu bhikkhūsu bahupeyyālaṃ tantiṃ sajjhāyantesu tikkhapañño bhikkhu sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā peyyālamukhaṃ vitthāretvā tato paraṃ ubhatokoṭivaseneva sajjhāyaṃ karonto gacchati. Tatra nātitikkhapañño evaṃ vattā hoti ‘‘kiṃ sajjhāyo nāmesa oṭṭhapariyāhatamattaṃ kātuṃ na deti, evaṃ sajjhāye kariyamāne kadā tanti paguṇā bhavissatī’’ti. So āgatāgataṃ peyyālamukhaṃ vitthāretvāva sajjhāyaṃ karoti. Tamenaṃ itaro evamāha – ‘‘kiṃ sajjhāyo nāmesa pariyosānaṃ gantuṃ na deti, evaṃ sajjhāye kariyamāne kadā tanti pariyosānaṃ gamissatī’’ti. Evameva tikkhapaññassa kesādivasena vitthārato dhātupariggaho papañcato upaṭṭhāti. Yaṃ thaddhalakkhaṇaṃ, ayaṃ pathavīdhātūtiādinā nayena saṅkhepato manasikaroto kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti. Itarassa tathā manasikaroto andhakāraṃ avibhūtaṃ hoti. Kesādivasena vitthārato manasikarontassa pākaṭaṃ hoti.
缅 1.347已对照

所以,欲修习这业处者,若是利慧者,首先应独处静坐,转向自己整个色身:「凡在这身中的坚固性或粗涩性,这是地界;凡黏结性或流动性,这是水界;凡遍熟性或热性,这是火界;凡支持性或推动性,这是风界」——如是简略地把握诸界之后,应一再地以「地界、水界」[等],作为唯是界、非有情、非命者,来转向、作意、省察。当他如是精勤时,不久便生起定:它为照见诸界之别的慧所摄持,由于以自性法为所缘,未达安止,唯是近行。

Tasmā imaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetukāmena tikkhapaññena tāva rahogatena paṭisallīnena sakalampi attano rūpakāyaṃ āvajjetvā yo imasmiṃ kāye thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā, ayaṃ pathavīdhātu. Yo ābandhanabhāvo vā dravabhāvo vā, ayaṃ āpodhātu. Yo paripācanabhāvo vā uṇhabhāvo vā, ayaṃ tejodhātu. Yo vitthambhanabhāvo vā samudīraṇabhāvo vā, ayaṃ vāyodhātūti evaṃ saṃkhittena dhātuyo pariggahetvā punappunaṃ pathavīdhātu āpodhātūti dhātumattato nissattato nijjīvato āvajjitabbaṃ manasikātabbaṃ paccavekkhitabbaṃ. Tassevaṃ vāyamamānassa nacireneva dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahito sabhāvadhammārammaṇattā appanaṃ appatto upacāramatto samādhi uppajjati.
已对照

或者,法将为显示四大种的非有情性,以「缘于骨、缘于腱、缘于肉、缘于皮[而]虚空被围合,便得称为『色』」(《中部》1.306)说了这四部分;在它们之中,以循着各各间隙而行的智之手一再地分开之后,依前面的方法把握诸界——「凡在这些中的坚固性或粗涩性,这是地界」——应一再地以「地界、水界」[等],作为唯是界、非有情、非命者,来转向、作意、省察。当他如是精勤时,不久便生起定:它为照见诸界之别的慧所摄持,由于以自性法为所缘,未达安止,唯是近行。这是依简略而出现的四界差别中的修习理趣。

Atha vā pana ye ime catunnaṃ mahābhūtānaṃ nissattabhāvadassanatthaṃ dhammasenāpatinā ‘‘aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṃsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306) cattāro koṭṭhāsā vuttā. Tesu taṃ taṃ antarānusārinā ñāṇahatthena vinibbhujitvā vinibbhujitvā yo etesu thaddhabhāvo vā kharabhāvo vā, ayaṃ pathavīdhātūti purimanayeneva dhātuyo pariggahetvā punappunaṃ pathavīdhātu āpodhātūti dhātumattato nissattato nijjīvato āvajjitabbaṃ manasikātabbaṃ paccavekkhitabbaṃ. Tassevaṃ vāyamamānassa nacireneva dhātuppabhedāvabhāsanapaññāpariggahito sabhāvadhammārammaṇattā appanaṃ appatto upacāramatto samādhi uppajjati. Ayaṃ saṅkhepato āgate catudhātuvavatthāne bhāvanānayo.
309缅 1.348已对照

三百零九、而在依详细而出现的[四界差别中],[修习理趣]应如是了知。因为想修习这业处的、慧不甚利的瑜伽者,应在阿阇梨处以四十二种行相(ākāra)广学诸界之后,住在如所说那样的坐卧处,作完一切应作之事,独处静坐,依具材料的略说(sasambhārasaṅkhepa)、依具材料的分别(sasambhāravibhatti)、依具相的略说(salakkhaṇasaṅkhepa)、依具相的分别(salakkhaṇavibhatti)——如是以四种行相修习业处。

此中,如何依具材料的略说而修习呢?于此,比丘于二十部分中,把坚固的行相辨定(vavatthapeti)为「地界」;于十二部分中,把成液汁的、称为水的、黏结的行相辨定为「水界」;于四部分中,把遍熟的火辨定为「火界」;于六部分中,把支持的行相辨定为「风界」。当他如是辨定时,诸界便显明。对它们一再转向、作意时,便依所说的方式生起近行定。

309. Vitthārato āgate pana evaṃ veditabbo. Idaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetukāmena hi nātitikkhapaññena yoginā ācariyasantike dvācattālīsāya ākārehi vitthārato dhātuyo uggaṇhitvā vuttappakāre senāsane viharantena katasabbakiccena rahogatena paṭisallīnena sasambhārasaṅkhepato, sasambhāravibhattito, salakkhaṇasaṅkhepato, salakkhaṇavibhattitoti evaṃ catūhākārehi kammaṭṭhānaṃ bhāvetabbaṃ.
Tattha kathaṃ sasambhārasaṅkhepato bhāveti? Idha bhikkhu vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhākāraṃ pathavīdhātūti vavatthapeti. Dvādasasu koṭṭhāsesu yūsagataṃ udakasaṅkhātaṃ ābandhanākāraṃ āpodhātūti vavatthapeti. Catūsu koṭṭhāsesu paripācanakaṃ tejaṃ tejodhātūti vavatthapeti. Chasu koṭṭhāsesu vitthambhanākāraṃ vāyodhātūti vavatthapeti. Tassevaṃ vavatthāpayatoyeva dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.
310已对照

三百一十、然而,若人如是修习而业处不成功,他应依具材料的分别而修习。如何[修习]呢?因为在身至念业处的解说中,说了七种学取善巧与十种作意善巧;那比丘首先应于三十二行相上不遗漏那一切,以皮五法等的顺逆语诵为始,作那里所说的一切规定。因为区别只在这一点:在那里,虽依颜色、形状、方位、处所、界限而作意头发等,却应依厌恶而安置心;在这里则依界[而安置]。所以,依颜色等以五种、五种[方式]作意头发等之后,最后应如是令作意转起:

310. Yassa pana evaṃ bhāvayato kammaṭṭhānaṃ na ijjhati, tena sasambhāravibhattito bhāvetabbaṃ. Kathaṃ? Tena hi bhikkhunā yaṃ taṃ kāyagatāsatikammaṭṭhānaniddese sattadhā uggahakosallaṃ dasadhā manasikārakosallañca vuttaṃ. Dvattiṃsākāre tāva taṃ sabbaṃ aparihāpetvā tacapañcakādīnaṃ anulomapaṭilomato vacasā sajjhāyaṃ ādiṃkatvā sabbaṃ tattha vuttavidhānaṃ kātabbaṃ. Ayameva hi viseso, tattha vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena kesādayo manasikaritvāpi paṭikkūlavasena cittaṃ ṭhapetabbaṃ, idha dhātuvasena. Tasmā vaṇṇādivasena pañcadhā pañcadhā kesādayo manasikaritvā avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo.
311已对照

三百一十一、所谓头发,生于包裹头盖骨的皮上。此中,犹如钝草(kuṇṭhatiṇa)生于蚁垤顶上,蚁垤顶不知道「钝草生在我上面」,钝草也不知道「我们生在蚁垤顶上」;同样,包裹头盖骨的皮不知道「头发生在我上面」,头发也不知道「我们生在包裹头盖骨的皮上」。这些法彼此离于关注(ābhoga)与省察(paccavekkhaṇa)。如是,所谓头发,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

311. Ime kesā nāma sīsakaṭāhapaliveṭhanacamme jātā. Tattha yathāvammikamatthake jātesu kuṇṭhatiṇesu na vammikamatthako jānāti mayi kuṇṭhatiṇāni jātānīti, napi kuṇṭhatiṇāni jānanti mayaṃ vammikamatthake jātānīti, evameva na sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ jānāti mayi kesā jātāti, napi kesā jānanti mayaṃ sīsakaṭāhaveṭhanacamme jātāti, aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kesā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
312缅 1.349已对照

三百一十二、体毛生于包裹身体的皮上。此中,犹如达婆草(dabbatiṇaka)生于空村之地,空村之地不知道「达婆草生在我上面」,达婆草也不知道「我们生在空村之地」;同样,包裹身体的皮不知道「体毛生在我上面」,体毛也不知道「我们生在包裹身体的皮上」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓体毛,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

312. Lomā sarīraveṭhanacamme jātā. Tattha yathā suññagāmaṭṭhāne jātesu dabbatiṇakesu na suññagāmaṭṭhānaṃ jānāti mayi dabbatiṇakāni jātānīti, napi dabbatiṇakāni jānanti mayaṃ suññagāmaṭṭhāne jātānīti, evameva na sarīraveṭhanacammaṃ jānāti mayi lomā jātāti. Napi lomā jānanti mayaṃ sarīraveṭhanacamme jātāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti lomā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
313已对照

三百一十三、指甲生于诸指的尖端。此中,犹如孩童们用小棍穿着摩度迦果核(madhukaṭṭhika)游戏时,小棍不知道「摩度迦果核放在我们上面」,摩度迦果核也不知道「我们被放在小棍上」;同样,诸指不知道「指甲生在我们的尖端」,指甲也不知道「我们生在诸指的尖端」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓指甲,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

313. Nakhā aṅgulīnaṃ aggesu jātā. Tattha yathā kumārakesu daṇḍakehi madhukaṭṭhike vijjhitvā kīḷantesu na daṇḍakā jānanti amhesu madhukaṭṭhikā ṭhapitāti, napi madhukaṭṭhikā jānanti mayaṃ daṇḍakesu ṭhapitāti, evameva na aṅguliyo jānanti amhākaṃ aggesu nakhā jātāti. Napi nakhā jānanti mayaṃ aṅgulīnaṃ aggesu jātāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti nakhā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
314已对照

三百一十四、牙齿生于颚骨上。此中,犹如木匠们以某种胶粘物粘牢而立于石础(pāsāṇaudukkhalaka)中的柱子,石础不知道「柱子立在我们之中」,柱子也不知道「我们立在石础中」;同样,颚骨不知道「牙齿生在我们上面」,牙齿也不知道「我们生在颚骨上」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓牙齿,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

314. Dantā hanukaṭṭhikesu jātā. Tattha yathā vaḍḍhakīhi pāsāṇaudukkhalakesu kenacideva silesajātena bandhitvā ṭhapitathambhesu na udukkhalā jānanti amhesu thambhā ṭhitāti. Napi thambhā jānanti mayaṃ udukkhalesu ṭhitāti, evameva na hanukaṭṭhīni jānanti amhesu dantā jātāti. Napi dantā jānanti mayaṃ hanukaṭṭhīsu jātāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti dantā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
315已对照

三百一十五、皮肤包覆整个身体而住。此中,犹如蒙着湿牛皮的大琵琶,大琵琶不知道「我被湿牛皮蒙着」,湿牛皮也不知道「大琵琶被我蒙着」;同样,身体不知道「我被皮肤包覆着」,皮肤也不知道「身体被我包覆着」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓皮肤,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

315. Taco sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhito. Tattha yathā allagocammapariyonaddhāya mahāvīṇāya na mahāvīṇā jānāti ahaṃ allagocammena pariyonaddhāti. Napi allagocammaṃ jānāti mayā mahāvīṇā pariyonaddhāti, evameva na sarīraṃ jānāti ahaṃ tacena pariyonaddhanti. Napi taco jānāti mayā sarīraṃ pariyonaddhanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti taco nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
316缅 1.350已对照

三百一十六、肉涂附骨架而住。此中,犹如涂了厚泥的墙,墙不知道「我被厚泥涂着」,厚泥也不知道「墙被我涂着」;同样,骨架不知道「我被分为九百块肉片的肉涂着」,肉也不知道「骨架被我涂着」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓肉,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

316. Maṃsaṃ aṭṭhisaṅghāṭaṃ anulimpitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā mahāmattikalittāya bhittiyā na bhitti jānāti ahaṃ mahāmattikāya littāti. Napi mahāmattikā jānāti mayā bhitti littāti, evameva na aṭṭhisaṅghāṭo jānāti ahaṃ navapesisatappabhedena maṃsena littoti. Napi maṃsaṃ jānāti mayā aṭṭhisaṅghāṭo littoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti maṃsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
317已对照

三百一十七、腱在身体内部系缚诸骨而住。此中,犹如被藤蔓捆扎的墙木,墙木不知道「我们被藤蔓捆扎着」,藤蔓也不知道「墙木被我们捆扎着」;同样,诸骨不知道「我们被腱系缚着」,腱也不知道「诸骨被我们系缚着」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓腱,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

317. Nhāru sarīrabbhantare aṭṭhīni ābandhamānā ṭhitā. Tattha yathā vallīhi vinaddhesu kuṭṭadārūsu na kuṭṭadārūni jānanti mayaṃ vallīhi vinaddhānīti. Napi valliyo jānanti amhehi kuṭṭadārūni vinaddhānīti, evameva na aṭṭhīni jānanti mayaṃ nhārūhi ābaddhānīti. Napi nhārū jānanti amhehi aṭṭhīni ābaddhānīti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti nhāru nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
318已对照

三百一十八、诸骨中,踵骨撑起踝骨而住,踝骨撑起胫骨而住,胫骨撑起股骨而住,股骨撑起髋骨而住,髋骨撑起脊骨而住,脊骨撑起颈骨而住,颈骨撑起头骨而住。头骨住立于颈骨上,颈骨住立于脊骨上,脊骨住立于髋骨上,髋骨住立于股骨上,股骨住立于胫骨上,胫骨住立于踝骨上,踝骨住立于踵骨上。

318. Aṭṭhīsu paṇhikaṭṭhi gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Gopphakaṭṭhi jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Jaṅghaṭṭhi ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Ūruṭṭhi kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Kaṭiṭṭhi piṭṭhikaṇṭakaṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ, piṭṭhikaṇṭako gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhito. Gīvaṭṭhi sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Sīsaṭṭhi gīvaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Gīvaṭṭhi piṭṭhikaṇṭake patiṭṭhitaṃ. Piṭṭhikaṇṭako kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhito. Kaṭiṭṭhi ūruṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Ūruṭṭhi jaṅghaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Jaṅghaṭṭhi gopphakaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Gopphakaṭṭhi paṇhikaṭṭhike patiṭṭhitaṃ.
缅 1.351已对照

此中,犹如在砖、木、牛粪等的堆垛中,下面一层层的不知道「我们撑起上面一层层的而住」,上面一层层的也不知道「我们住立于下面一层层的上」;同样,踵骨不知道「我撑起踝骨而住」,踝骨不知道「我撑起胫骨而住」,胫骨不知道「我撑起股骨而住」,股骨不知道「我撑起髋骨而住」,髋骨不知道「我撑起脊骨而住」,脊骨不知道「我撑起颈骨而住」,颈骨不知道「我撑起头骨而住」,头骨不知道「我住立于颈骨上」,颈骨不知道「我住立于脊骨上」,脊骨不知道「我住立于髋骨上」,髋骨不知道「我住立于股骨上」,股骨不知道「我住立于胫骨上」,胫骨不知道「我住立于踝骨上」,踝骨不知道「我住立于踵骨上」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓骨,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

Tattha yathā iṭṭhakadārugomayādisañcayesu na heṭṭhimā heṭṭhimā jānanti mayaṃ uparime uparime ukkhipitvā ṭhitāti. Napi uparimā uparimā jānanti mayaṃ heṭṭhimesu heṭṭhimesu patiṭṭhitāti, evameva na paṇhikaṭṭhi jānāti ahaṃ gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na gopphakaṭṭhi jānāti ahaṃ jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na jaṅghaṭṭhi jānāti ahaṃ ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na ūruṭṭhi jānāti ahaṃ kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na kaṭiṭṭhi jānāti ahaṃ piṭṭhikaṇṭakaṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na piṭṭhikaṇṭako jānāti ahaṃ gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na gīvaṭṭhi jānāti ahaṃ sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitanti. Na sīsaṭṭhi jānāti ahaṃ gīvaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na gīvaṭṭhi jānāti ahaṃ piṭṭhikaṇṭake patiṭṭhitanti. Na piṭṭhikaṇṭako jānāti ahaṃ kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhitoti. Na kaṭiṭṭhi jānāti ahaṃ ūruṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na ūruṭṭhi jānāti ahaṃ jaṅghaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na jaṅghaṭṭhi jānāti ahaṃ gopphakaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Na gopphakaṭṭhi jānāti ahaṃ paṇhikaṭṭhimhi patiṭṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti aṭṭhi nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
319已对照

三百一十九、骨髓住于各各骨的内部。此中,犹如放进竹节等内部的切下的藤尖等,竹节等不知道「藤尖等放在我们之中」,藤尖等也不知道「我们住于竹节等之中」;同样,诸骨不知道「骨髓住于我们内部」,骨髓也不知道「我住于诸骨内部」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓骨髓,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

319. Aṭṭhimiñjaṃ tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā veḷupabbādīnaṃ anto pakkhittachinnavettaggādīsu na veḷupabbādīni jānanti amhesu vettaggādīni pakkhittānīti. Napi vettaggādīni jānanti mayaṃ veḷupabbādīsu ṭhitānīti, evameva na aṭṭhīni jānanti amhākaṃ anto miñjaṃ ṭhitanti. Nāpi miñjaṃ jānāti ahaṃ aṭṭhīnaṃ anto ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti aṭṭhimiñjaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
320已对照

三百二十、肾由一条从咽喉根部出来、以一根[主干]行进少许后分为两支的粗腱所系缚,环绕心肉而住。此中,犹如由果柄系着的一对芒果,果柄不知道「一对芒果由我系着」,一对芒果也不知道「我由果柄系着」;同样,粗腱不知道「肾由我系着」,肾也不知道「我由粗腱系着」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓肾,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

320. Vakkaṃ galavāṭakato nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhaṃ hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā vaṇṭupanibaddhe ambaphaladvaye na vaṇṭaṃ jānāti mayā ambaphaladvayaṃ upanibaddhanti. Napi ambaphaladvayaṃ jānāti ahaṃ vaṇṭena upanibaddhanti, evameva na thūlanhāru jānāti mayā vakkaṃ upanibaddhanti. Napi vakkaṃ jānāti ahaṃ thūlanhārunā upanibaddhanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti vakkaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
321缅 1.352已对照

三百二十一、心在身体内部,依胸骨笼的中央而住。此中,犹如依旧车厢框架而放置的肉块,车厢框架的内部不知道「肉块依我而住」,肉块也不知道「我依旧车厢框架而住」;同样,胸骨笼的内部不知道「心依我而住」,心也不知道「我依胸骨笼而住」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓心,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

321. Hadayaṃ sarīrabbhantare uraṭṭhipañjaramajjhaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā jiṇṇasandamānikapañjaraṃ nissāya ṭhapitāya maṃsapesiyā na sandamānikapañjarabbhantaraṃ jānāti maṃ nissāya maṃsapesi ṭhitāti. Napi maṃsapesi jānāti ahaṃ jiṇṇasandamānikapañjaraṃ nissāya ṭhitāti, evameva na uraṭṭhipañjarabbhantaraṃ jānāti maṃ nissāya hadayaṃ ṭhitanti. Napi hadayaṃ jānāti ahaṃ uraṭṭhipañjaraṃ nissāya ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti hadayaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
322已对照

三百二十二、肝在身体内两乳之间,依右侧而住。此中,犹如粘在锅片侧面的一对肉团,锅片侧面不知道「一对肉团粘在我上面」,一对肉团也不知道「我粘在锅片侧面」;同样,两乳之间的右侧不知道「肝依我而住」,肝也不知道「我依两乳之间的右侧而住」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓肝,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

322. Yakanaṃ antosarīre dvinnaṃ thanānamabbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā ukkhalikapālapassamhi lagge yamakamaṃsapiṇḍe na ukkhalikapālapassaṃ jānāti mayi yamakamaṃsapiṇḍo laggoti. Napi yamakamaṃsapiṇḍo jānāti ahaṃ ukkhalikapālapasse laggoti, evameva na thanānamabbhantare dakkhiṇapassaṃ jānāti maṃ nissāya yakanaṃ ṭhitanti. Napi yakanaṃ jānāti ahaṃ thanānamabbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti yakanaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
323已对照

三百二十三、肋膜中,被覆盖的肋膜围绕心与肾而住;未被覆盖的肋膜在整个身体中,于皮之下包覆着肉而住。此中,犹如被破布裹着的肉,肉不知道「我被破布裹着」,破布也不知道「肉被我裹着」;同样,肾与心以及整个身体中的肉不知道「我被肋膜覆盖着」,肋膜也不知道「肾与心以及整个身体中的肉被我覆盖着」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓肋膜,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

323. Kilomakesu paṭicchannakilomakaṃ hadayañca vakkañca parivāretvā ṭhitaṃ. Appaṭicchannakilomakaṃ sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā pilotikapaliveṭhite maṃse na maṃsaṃ jānāti ahaṃ pilotikāya paliveṭhitanti. Napi pilotikā jānāti mayā maṃsaṃ paliveṭhitanti, evameva na vakkahadayāni sakalasarīre ca maṃsaṃ jānāti ahaṃ kilomakena paṭicchannanti. Napi kilomakaṃ jānāti mayā vakkahadayāni sakalasarīre ca maṃsaṃ paṭicchannanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kilomakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
324已对照

三百二十四、脾在心的左侧,依腹膜的上方而住。此中,犹如依谷仓上方而放置的牛粪团,谷仓上方不知道「牛粪团依我而住」,牛粪团也不知道「我依谷仓上方而住」;同样,腹膜上方不知道「脾依我而住」,脾也不知道「我依腹膜上方而住」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓脾,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

324. Pihakaṃ hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā koṭṭhamatthakapassaṃ nissāya ṭhitāya gomayapiṇḍiyā na koṭṭhamatthakapassaṃ jānāti gomayapiṇḍi maṃ nissāya ṭhitāti. Napi gomayapiṇḍi jānāti ahaṃ koṭṭhamatthakapassaṃ nissāya ṭhitāti, evameva na udarapaṭalassa matthakapassaṃ jānāti pihakaṃ maṃ nissāya ṭhitanti. Napi pihakaṃ jānāti ahaṃ udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti pihakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
325缅 1.353已对照

三百二十五、肺在身体内部两乳之间,覆盖于心与肝之上,悬垂而住。此中,犹如悬挂在旧谷仓内部的鸟巢,旧谷仓内部不知道「鸟巢悬挂在我之中」,鸟巢也不知道「我悬挂在旧谷仓内部」;同样,那身体内部不知道「肺悬挂在我之中」,肺也不知道「我悬挂在这样的身体内部」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓肺,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

325. Papphāsaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānamantare hadayañca yakanañca upari chādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ. Tattha yathā jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāne sakuṇakulāvake na jiṇṇakoṭṭhabbhantaraṃ jānāti mayi sakuṇakulāvako lambamāno ṭhitoti. Napi sakuṇakulāvako jānāti ahaṃ jiṇṇakoṭṭhabbhantare lambamāno ṭhitoti, evameva na taṃ sarīrabbhantaraṃ jānāti mayi papphāsaṃ lambamānaṃ ṭhitanti. Napi papphāsaṃ jānāti ahaṃ evarūpe sarīrabbhantare lambamānaṃ ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti papphāsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
326已对照

三百二十六、肠住于以咽喉与粪道为边际的身体内部。此中,犹如盘曲着放在血槽中的断头鼠蛇(dhammani)尸体,血槽不知道「鼠蛇尸体在我之中」,鼠蛇尸体也不知道「我在血槽中」;同样,身体内部不知道「肠在我之中」,肠也不知道「我在身体内部」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓肠,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

326. Antaṃ galavāṭakakarīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā lohitadoṇikāya obhujitvā ṭhapite chinnasīsadhammanikaḷevare na lohitadoṇi jānāti mayi dhammanikaḷevaraṃ ṭhitanti. Napi dhammanikaḷevaraṃ jānāti ahaṃ lohitadoṇiyā ṭhitanti, evameva na sarīrabbhantaraṃ jānāti mayi antaṃ ṭhitanti. Napi antaṃ jānāti ahaṃ sarīrabbhantare ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti antaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
327已对照

三百二十七、肠间膜在肠与肠之间,系住二十一处肠的弯曲而住。此中,犹如缝住擦脚绳垫的细绳,擦脚绳垫不知道「细绳缝住我而住」,细绳也不知道「我们缝住擦脚绳垫而住」;同样,肠不知道「肠间膜系缚我而住」,肠间膜也不知道「我系缚肠而住」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓肠间膜,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

327. Antaguṇaṃ antantare ekavīsatiantabhoge bandhitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbetvā ṭhitesu rajjukesu na pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ jānāti rajjukā maṃ sibbitvā ṭhitāti. Napi rajjukā jānanti mayaṃ pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbitvā ṭhitāti, evameva na antaṃ jānāti antaguṇaṃ maṃ ābandhitvā ṭhitanti. Napi antaguṇaṃ jānāti ahaṃ antaṃ ābandhitvā ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti antaguṇaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
328缅 1.354已对照

三百二十八、胃中物,是留在胃中的所食、所饮、所嚼、所尝。此中,犹如狗槽中的狗呕吐物,狗槽不知道「狗呕吐物在我之中」,狗呕吐物也不知道「我在狗槽中」;同样,胃不知道「胃中物在我之中」,胃中物也不知道「我在胃中」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓胃中物,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

328. Udariyaṃ udare ṭhitaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ. Tattha yathā suvānadoṇiyaṃ ṭhite suvānavamathumhi na suvānadoṇi jānāti mayi suvānavamathu ṭhitoti. Napi suvānavamathu jānāti ahaṃ suvānadoṇiyaṃ ṭhitoti, evameva na udaraṃ jānāti mayi udariyaṃ ṭhitanti. Napi udariyaṃ jānāti ahaṃ udare ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti udariyaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
329已对照

三百二十九、粪住于称为熟藏(pakkāsaya)、如八指长竹节的肠的末端。此中,犹如被压实装进竹节中的细黄土,竹节不知道「黄土在我之中」,黄土也不知道「我在竹节中」;同样,熟藏不知道「粪在我之中」,粪也不知道「我在熟藏中」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓粪,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

329. Karīsaṃ pakkāsayasaṅkhāte aṭṭhaṅgulaveḷupabbasadise antapariyosāne ṭhitaṃ. Tattha yathā veḷupabbe omadditvā pakkhittāya saṇhapaṇḍumattikāya na veḷupabbaṃ jānāti mayi paṇḍumattikā ṭhitāti. Napi paṇḍumattikā jānāti ahaṃ veḷupabbe ṭhitāti, evameva na pakkāsayo jānāti mayi karīsaṃ ṭhitanti. Napi karīsaṃ jānāti ahaṃ pakkāsaye ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti karīsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
330已对照

三百三十、脑住于头盖骨内部。此中,犹如放进旧葫芦壳中的面团,葫芦壳不知道「面团在我之中」,面团也不知道「我在葫芦壳中」;同样,头盖骨内部不知道「脑在我之中」,脑也不知道「我在头盖骨内部」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓脑,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、坚固的地界。

330. Matthaluṅgaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā purāṇalābukaṭāhe pakkhittāya piṭṭhapiṇḍiyā na lābukaṭāhaṃ jānāti mayi piṭṭhapiṇḍi ṭhitāti. Napi piṭṭhapiṇḍi jānāti ahaṃ lābukaṭāhe ṭhitāti, evameva na sīsakaṭāhabbhantaraṃ jānāti mayi matthaluṅgaṃ ṭhitanti. Napi matthaluṅgaṃ jānāti ahaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti matthaluṅgaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
331缅 1.355已对照

三百三十一、胆汁中,游离的胆汁与命根相系,遍布整个身体而住;聚结的胆汁住于胆囊中。此中,犹如油遍布于饼,饼不知道「油遍布我而住」,油也不知道「我遍布饼而住」;同样,身体不知道「游离的胆汁遍布我而住」,游离的胆汁也不知道「我遍布身体而住」。又犹如充满雨水的丝瓜囊,丝瓜囊不知道「雨水在我之中」,雨水也不知道「我在丝瓜囊中」;同样,胆囊不知道「聚结的胆汁在我之中」,聚结的胆汁也不知道「我在胆囊中」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓胆汁,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、成液汁的、黏结行相的水界。

331. Pittesu abaddhapittaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ. Baddhapittaṃ pittakosake ṭhitaṃ. Tattha yathā pūvaṃ byāpetvā ṭhite tele na pūvaṃ jānāti telaṃ maṃ byāpetvā ṭhitanti. Napi telaṃ jānāti ahaṃ pūvaṃ byāpetvā ṭhitanti, evameva na sarīraṃ jānāti abaddhapittaṃ maṃ byāpetvā ṭhitanti. Napi abaddhapittaṃ jānāti ahaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhitanti. Yathā vassodakena puṇṇe kosātakikosake na kosātakikosako jānāti mayi vassodakaṃ ṭhitanti. Napi vassodakaṃ jānāti ahaṃ kosātakikosake ṭhitanti, evameva na pittakosako jānāti mayi baddhapittaṃ ṭhitanti. Napi baddhapittaṃ jānāti ahaṃ pittakosake ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti pittaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
332已对照

三百三十二、痰约满一钵他(pattha)之量,住于腹膜上。此中,犹如表面生了一层泡沫的秽水坑,秽水坑不知道「泡沫层在我上面」,泡沫层也不知道「我在秽水坑上」;同样,腹膜不知道「痰在我上面」,痰也不知道「我在腹膜上」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓痰,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、成液汁的、黏结行相的水界。

332. Semhaṃ ekapatthapūrappamāṇaṃ udarapaṭale ṭhitaṃ. Tattha yathā upari sañjātapheṇapaṭalāya candanikāya na candanikā jānāti mayi pheṇapaṭalaṃ ṭhitanti. Napi pheṇapaṭalaṃ jānāti ahaṃ candanikāya ṭhitanti, evameva na udarapaṭalaṃ jānāti mayi semhaṃ ṭhitanti. Napi semhaṃ jānāti ahaṃ udarapaṭale ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti semhaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
333已对照

三百三十三、脓没有固定的处所:在身体被树桩、荆棘、击打、火焰等所伤之处,凡在何处血凝聚而化脓,或生出疖、疮等,它就住于何处。此中,犹如树被斧砍等而流出树脂,树被砍等之处不知道「树脂在我们之中」,树脂也不知道「我在树被砍等之处」;同样,身体被树桩、荆棘等所伤之处不知道「脓在我们之中」,脓也不知道「我在那些处」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓脓,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、成液汁的、黏结行相的水界。

333. Pubbo anibaddhokāso yattha yattheva khāṇukaṇṭakappaharaṇaaggijālādīhi abhihate sarīrappadese lohitaṃ saṇṭhahitvā paccati, gaṇḍapīḷakādayo vā uppajjanti, tattha tattha tiṭṭhati. Tattha yathā pharasuppahārādivasena paggharitaniyyāse rukkhe na rukkhassa pahārādippadesā jānanti amhesu niyyāso ṭhitoti, napi niyyāso jānāti ahaṃ rukkhassa pahārādippadesesu ṭhitoti, evameva na sarīrassa khāṇukaṇṭakādīhi abhihatappadesā jānanti amhesu pubbo ṭhitoti. Napi pubbo jānāti ahaṃ tesu padesesu ṭhitoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti pubbo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
334缅 1.356已对照

三百三十四、血中,流动的血如胆汁一般遍布整个身体而住;积聚的血充满肝之所在的下部,约满一钵他之量,浸润着肾、心、肝、肺而住。此中,于流动的血,抉择与游离的胆汁相同。而另一种[血],犹如雨水落进破陶器,浸湿下面的土块碎片等,土块碎片等不知道「我们正被水浸湿」,水也不知道「我浸湿土块碎片等」;同样,肝的下部之处或肾等不知道「血在我之中」或「[血]浸湿我们而住」,血也不知道「我充满肝的下部、浸湿肾等而住」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓血,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、成液汁的、黏结行相的水界。

334. Lohitesu saṃsaraṇalohitaṃ pittaṃ viya sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ. Sannicitalohitaṃ yakanaṭṭhānassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā ekapatthapūramattaṃ vakkahadayayakanapapphāsāni tementaṃ ṭhitaṃ. Tattha saṃsaraṇalohite abaddhapittasadisova vinicchayo. Itaraṃ pana yathā jajjarakapāle ovaṭṭhe udake heṭṭhā leḍḍukhaṇḍādīni temayamāne na leḍḍukhaṇḍādīni jānanti mayaṃ udakena temiyamānāti. Napi udakaṃ jānāti ahaṃ leḍḍukhaṇḍādīni tememīti, evameva na yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ vakkādīni vā jānanti mayi lohitaṃ ṭhitaṃ amhe vā temayamānaṃ ṭhitanti. Napi lohitaṃ jānāti ahaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā vakkādīni temayamānaṃ ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti lohitaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
335已对照

三百三十五、汗在火的热等之时,充满发孔与毛孔,既停住,也流出。此中,犹如刚从水中拔起的莲藕、莲茎、睡莲茎之束,藕束等的缝隙不知道「水从我们流出」,从藕束等的缝隙流出的水也不知道「我从藕束等的缝隙流出」;同样,发孔与毛孔不知道「汗从我们流出」,汗也不知道「我从发孔与毛孔流出」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓汗,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、成液汁的、黏结行相的水界。

335. Sedo aggisantāpādikālesu kesalomakūpavivarāni pūretvā tiṭṭhati ceva paggharati ca. Tattha yathā udakā abbūḷhamattesu bhisamuḷālakumudanāḷakalāpesu na bhisādikalāpavivarāni jānanti amhehi udakaṃ paggharatīti. Napi bhisādikalāpavivarehi paggharantaṃ udakaṃ jānāti ahaṃ bhisādikalāpavivarehi paggharāmīti, evameva na kesalomakūpavivarāni jānanti amhehi sedo paggharatīti. Napi sedo jānāti ahaṃ kesalomakūpavivarehi paggharāmīti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti sedo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
336已对照

三百三十六、脂肪是凝结的油脂,于肥胖者遍布整个身体,于瘦者依胫肉等而住。此中,犹如被姜黄色破布覆盖的肉堆,肉堆不知道「姜黄色破布依我而住」,姜黄色破布也不知道「我依肉堆而住」;同样,整个身体中或胫等中的肉不知道「脂肪依我而住」,脂肪也不知道「我依整个身体中或胫等中的肉而住」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓脂肪,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、凝结液汁的、黏结行相的水界。

336. Medo thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito patthinnasineho. Tattha yathā haliddipilotikapaṭicchanne maṃsapuñje na maṃsapuñjo jānāti maṃ nissāya haliddipilotikā ṭhitāti. Napi haliddipilotikā jānāti ahaṃ maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitāti, evameva na sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ jānāti maṃ nissāya medo ṭhitoti. Napi medo jānāti ahaṃ sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ nissāya ṭhitoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti medo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto patthinnayūso ābandhanākāro āpodhātūti.
337缅 1.357已对照

三百三十七、泪在生起时,充满眼窝而停住,或流出。此中,犹如充满水的嫩多罗果核的孔,嫩多罗果核的孔不知道「水在我们之中」,嫩多罗果核孔中的水也不知道「我在嫩多罗果核的孔中」;同样,眼窝不知道「泪在我们之中」,泪也不知道「我在眼窝中」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓泪,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、成液汁的、黏结行相的水界。

337. Assu yadā sañjāyati tadā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā. Tattha yathā udakapuṇṇesu taruṇatālaṭṭhikūpakesu na taruṇatālaṭṭhikūpakā jānanti amhesu udakaṃ ṭhitanti. Napi taruṇatālaṭṭhikūpakesu udakaṃ jānāti ahaṃ taruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhitanti, evameva na akkhikūpakā jānanti amhesu assu ṭhitanti. Napi assu jānāti ahaṃ akkhikūpakesu ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti assu nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
338已对照

三百三十八、膏是在火的热等之时,住于手掌、手背、脚掌、脚背、鼻孔、额头、肩头的溶化油脂。此中,犹如注了油的米汤(ācāma),米汤不知道「油覆盖我而住」,油也不知道「我覆盖米汤而住」;同样,手掌等处不知道「膏覆盖我而住」,膏也不知道「我覆盖手掌等处而住」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓膏,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、成液汁的、黏结行相的水界。

338. Vasā aggisantāpādikāle hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhi nāsāpuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhitavilīnasneho. Tattha yathā pakkhittatele ācāme na ācāmo jānāti maṃ telaṃ ajjhottharitvā ṭhitanti. Napi telaṃ jānāti ahaṃ ācāmaṃ ajjhottharitvā ṭhitanti, evameva na hatthatalādippadeso jānāti maṃ vasā ajjhottharitvā ṭhitāti. Napi vasā jānāti ahaṃ hatthatalādippadesaṃ ajjhottharitvā ṭhitāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti vasā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
339已对照

三百三十九、唾在有那样的唾生起之缘时,从两颊侧流下,住于舌面。此中,犹如水不断渗出的河岸井,井底不知道「水停住在我上面」,水也不知道「我停住在井底」;同样,舌面不知道「唾从两颊侧流下而住在我上面」,唾也不知道「我从两颊侧流下而住于舌面」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓唾,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、成液汁的、黏结行相的水界。

339. Kheḷo tathārūpe kheḷuppattipaccaye sati ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale tiṭṭhati. Tattha yathā abbocchinnaudakanissande nadītīrakūpake na kūpatalaṃ jānāti mayi udakaṃ santiṭṭhatīti. Napi udakaṃ jānāti ahaṃ kūpatale santiṭṭhāmīti, evameva na jivhātalaṃ jānāti mayi ubhohi kapolapassehi orohitvā kheḷo ṭhitoti. Napi kheḷo jānāti ahaṃ ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale ṭhitoti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kheḷo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
340缅 1.358已对照

三百四十、涕在生起时,充满鼻孔而停住,或流出。此中,犹如盛满腐酪的贝壳,贝壳不知道「腐酪在我之中」,腐酪也不知道「我在贝壳中」;同样,鼻孔不知道「涕在我们之中」,涕也不知道「我在鼻孔中」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓涕,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、成液汁的、黏结行相的水界。

340. Siṅghāṇikā yadā sañjāyati, tadā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā. Tattha yathā pūtidadhibharitāya sippikāya na sippikā jānāti mayi pūtidadhi ṭhitanti. Napi pūtidadhi jānāti ahaṃ sippikāya ṭhitanti, evameva na nāsāpuṭā jānanti amhesu siṅghāṇikā ṭhitāti. Napi siṅghāṇikā jānāti ahaṃ nāsāpuṭesu ṭhitāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti siṅghāṇikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
341已对照

三百四十一、关节滑液成办润滑诸骨关节的作用,住于一百八十个关节中。此中,犹如涂了油的车轴,车轴不知道「油涂着我而住」,油也不知道「我涂着车轴而住」;同样,一百八十个关节不知道「关节滑液涂着我们而住」,关节滑液也不知道「我涂着一百八十个关节而住」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓关节滑液,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、成液汁的、黏结行相的水界。

341. Lasikā aṭṭhikasandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā asītisatasandhīsu ṭhitā. Tattha yathā telabbhañjite akkhe na akkho jānāti maṃ telaṃ abbhañjitvā ṭhitanti. Napi telaṃ jānāti ahaṃ akkhaṃ abbhañjitvā ṭhitanti, evameva na asītisatasandhayo jānanti lasikā amhe abbhañjitvā ṭhitāti. Napi lasikā jānāti ahaṃ asītisatasandhayo abbhañjitvā ṭhitāti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti lasikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
342已对照

三百四十二、尿住于膀胱内部。此中,犹如放进秽水坑中的无口渗水罐(ravaṇaghaṭa),渗水罐不知道「秽水坑的汁液在我之中」,秽水坑的汁液也不知道「我在渗水罐中」;同样,膀胱不知道「尿在我之中」,尿也不知道「我在膀胱中」。这些法彼此离于关注与省察。如是,所谓尿,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、成液汁的、黏结行相的水界。

342. Muttaṃ vatthissa abbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā candanikāya pakkhitte amukhe ravaṇaghaṭe na ravaṇaghaṭo jānāti mayi candanikāraso ṭhitoti. Napi candanikāraso jānāti ahaṃ ravaṇaghaṭe ṭhitoti, evameva na vatthi jānāti mayi muttaṃ ṭhitanti. Napi muttaṃ jānāti ahaṃ vatthimhi ṭhitanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti muttaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
343缅 1.359已对照

三百四十三、如是于头发等令作意转起之后,「以之而热的,这是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、遍熟行相的火界;以之而老的、以之而烧的、以之而使所食、所饮、所嚼、所尝正得消化的,这是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、遍熟行相的火界。」——应如是于火的诸部分令作意转起。

343. Evaṃ kesādīsu manasikāraṃ pavattetvā yena santappati, ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātūti, yena jīrīyati, yena pariḍayhati, yena asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātūti evaṃ tejokoṭṭhāsesu manasikāro pavattetabbo.
344已对照

三百四十四、然后,依上行而摄持上行风,依下行而[摄持]下行[风],依腹中而[摄持]腹中[风],依肠中而[摄持]肠中[风],依随行肢节而[摄持]随行肢节[风],依入息出息而摄持入息出息;摄持之后,「所谓上行风,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、支持行相的风界;所谓下行风,所谓腹中风,所谓肠中风,所谓随行肢节风,所谓入息出息,是这身体中一个各别的部分,是无心识的、无记的、空的、非有情的、支持行相的风界。」——应如是于风的诸部分令作意转起。当他的作意如是转起时,诸界便显明。对它们一再转向、作意时,便依所说的方式生起近行定。

344. Tato uddhaṅgame vāte uddhaṅgamavasena pariggahetvā adhogame adhogamavasena, kucchisaye kucchisayavasena, koṭṭhāsaye koṭṭhāsayavasena, aṅgamaṅgānusārimhi aṅgamaṅgānusārivasena, assāsapassāse assāsapassāsavasena pariggahetvā uddhaṅgamā vātā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto vitthambhanākāro vāyodhātūti, adhogamā vātā nāma, kucchisayā vātā nāma, koṭṭhāsayā vātā nāma, aṅgamaṅgānusārino vātā nāma, assāsapassāsā vātā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto vitthambhanākāro vāyodhātūti evaṃ vāyokoṭṭhāsesu manasikāro pavattetabbo. Tassevaṃ pavattamanasikārassa dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.
345已对照

三百四十五、然而,若人如是修习而业处不成功,他应依具相的略说而修习。如何[修习]呢?应于二十部分中把坚固之相辨定为「地界」,就在那里[把]黏结之相[辨定为]「水界」,遍熟之相[为]「火界」,支持之相[为]「风界」。

345. Yassa pana evaṃ bhāvayato kammaṭṭhānaṃ na ijjhati, tena salakkhaṇasaṅkhepato bhāvetabbaṃ. Kathaṃ? Vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti. Paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti.
已对照

应于十二部分中把黏结之相辨定为「水界」,就在那里[把]遍熟之相[辨定为]「火界」,支持之相[为]「风界」,坚固之相[为]「地界」。

Dvādasasu koṭṭhāsesu ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti. Thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti.
已对照

应于四部分中把遍熟之相辨定为「火界」,[把]与它不可分的支持之相[辨定为]「风界」,坚固之相[为]「地界」,黏结之相[为]「水界」。

Catūsu koṭṭhāsesu paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti vavatthapetabbaṃ. Tena avinibhuttaṃ vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti. Thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti. Ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti.
缅 1.360已对照

应于六部分中把支持之相辨定为「风界」,就在那里[把]坚固之相[辨定为]「地界」,黏结之相[为]「水界」,遍熟之相[为]「火界」。当他如是辨定时,诸界便显明。对它们一再转向、作意时,便依所说的方式生起近行定。

Chasu koṭṭhāsesu vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti. Ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti. Paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Tassevaṃ vavatthāpayato dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.
346已对照

三百四十六、然而,若人即使如是修习而业处仍不成功,他应依具相的分别而修习。如何[修习]呢?依前面所说的方式摄持头发等之后,应于头发中把坚固之相辨定为「地界」,就在那里[把]黏结之相[辨定为]「水界」,遍熟之相[为]「火界」,支持之相[为]「风界」。如是,应于一切部分中,于每一部分各辨定四界。当他如是辨定时,诸界便显明。对它们一再转向、作意时,便依所说的方式生起近行定。

346. Yassa pana evampi bhāvayato kammaṭṭhānaṃ na ijjhati, tena salakkhaṇavibhattito bhāvetabbaṃ. Kathaṃ? Pubbe vuttanayeneva kesādayo pariggahetvā kesamhi thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti vavatthapetabbaṃ. Tattheva ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti. Paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti. Vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti. Evaṃ sabbakoṭṭhāsesu ekekasmiṃ koṭṭhāse catasso catasso dhātuyo vavatthapetabbā. Tassevaṃ vavatthāpayato dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati.
已对照

此外,也应以这些行相作意诸界:依语义、依聚、依碎析(cuṇṇa)、依相等、依等起、依异性与一性、依可分与不可分、依同分与异分、依内与外的区别、依摄、依缘、依无专注(asamannāhāra)、依缘的分别。

Apica kho pana vacanatthato, kalāpato, cuṇṇato, lakkhaṇādito, samuṭṭhānato, nānattekattato, vinibbhogāvinibbhogato, sabhāgavisabhāgato, ajjhattikabāhiravisesato, saṅgahato, paccayato, asamannāhārato, paccayavibhāgatoti imehipi ākārehi dhātuyo manasikātabbā.
347已对照

三百四十七、此中,依语义作意者[应如是作意]:由于扩展,故为地(pathavī);流注,或被饮干,或令增益,故为水(āpo);炽热,故为火(tejo);吹动,故为风(vāyo)。而无差别地[说],由于持有自相、由于取来苦、由于安置苦,故为界(dhātu)。如是,应依别与共而依语义作意。

347. Tattha vacanatthato manasikarontena patthaṭattā pathavī. Appoti āpiyati appāyatīti vā āpo. Tejatīti tejo. Vāyatīti vāyo. Avisesena pana salakkhaṇadhāraṇato dukkhādānato dukkhādhānato ca dhātūti. Evaṃ visesasāmaññavasena vacanatthato manasikātabbā.
348已对照

三百四十八、「依聚」者:凡以「头发、体毛」等方式依二十种行相所说明的地界,以及以「胆汁、痰」等方式依十二种行相所说明的水界,此中,因为——

348. Kalāpatoti yā ayaṃ kesā lomātiādinā nayena vīsatiyā ākārehi pathavīdhātu, pittaṃ semhanti ca ādinā nayena dvādasahākārehi āpodhātu niddiṭṭhā, tattha yasmā –
缅 1.361已对照

颜色、香、味、食素,以及四界;

Vaṇṇo gandho raso ojā, catasso cāpi dhātuyo;
已对照

由八法和合,便有「头发」之世俗;

Aṭṭhadhammasamodhānā, hoti kesāti sammuti;
已对照

正由它们分离,便无「头发」之世俗。

Tesaṃyeva vinibbhogā, natthi kesāti sammuti.
已对照

所以头发也只是八法聚而已;体毛等也是如此。而此中凡业等起的部分,它连同命根与性,也成为十法聚。然而依偏盛,[它]得名为「地界」「水界」。如是应依聚作意。

Tasmā kesāpi aṭṭhadhammakalāpamattameva. Tathā lomādayoti. Yo panettha kammasamuṭṭhāno koṭṭhāso, so jīvitindriyena ca bhāvena ca saddhiṃ dasadhammakalāpopi hoti. Ussadavasena pana pathavīdhātu āpodhātūti saṅkhaṃ gato. Evaṃ kalāpato manasikātabbā.
349已对照

三百四十九、「依碎析」者:因为于此身体中,以中等的量来摄持时,被碎为极微之分、成为细尘的地界,约有一斗(doṇa)之量。它被其半量的水界所聚摄、被火界所护持、被风界所支持,便不散开、不坏散;不散开、不坏散,便达到女、男的特征等种种状态的分别,并显出微、粗、长、短、稳固、坚实等状态。

349. Cuṇṇatoti imasmiṃ hi sarīre majjhimena pamāṇena pariggayhamānā paramāṇubhedasañcuṇṇā sukhumarajabhūtā pathavīdhātu doṇamattā siyā. Sā tato upaḍḍhappamāṇāya āpodhātuyā saṅgahitā, tejodhātuyā anupālitā vāyodhātuyā vitthambhitā na vikiriyati na viddhaṃsiyati, avikiriyamānā aviddhaṃsiyamānā anekavidhaṃ itthipurisaliṅgādibhāvavikappaṃ upagacchati, aṇuthūladīgharassathirakathinādibhāvañca pakāseti.
已对照

而此中,成液汁、作为黏结之行相的水界,住立于地、被火所护持、被风所支持,便不流出、不渗漏;不流出、不渗漏,便显出处处丰满之状。

Yūsagatā ābandhanākārabhūtā panettha āpodhātu pathavīpatiṭṭhitā tejānupālitā vāyovitthambhitā na paggharati na parissavati, apaggharamānā aparissavamānā pīṇitapīṇitabhāvaṃ dasseti.
已对照

又此中,消化所食、所饮等的、作为暖热之行相的、以热为相的火界,住立于地、被水所聚摄、被风所支持,使这身遍熟,并为它带来容色的圆满。而这身被它遍熟,便不显出腐烂之状。

Asitapītādipācakā cettha usumākārabhūtā uṇhattalakkhaṇā tejodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā vāyovitthambhitā imaṃ kāyaṃ paripāceti, vaṇṇasampattiñcassa āvahati. Tāya ca pana paripācito ayaṃ kāyo na pūtibhāvaṃ dasseti.
已对照

又此中,随布于诸肢节、以动摇与支持为相的风界,住立于地、被水所聚摄、被火所护持,支持这身。而这身被它支持,便不倒下,端直而立。又被另一风界所推动,便在行、住、坐、卧的威仪中显示表,屈,伸,摆动手足。如是,这一界的机关,以女、男等状态欺诳愚人,如幻术之色一般而转起——如是应依碎析作意。

Aṅgamaṅgānusaṭā cettha samudīraṇavitthambhanalakkhaṇā vāyodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā tejānupālitā imaṃ kāyaṃ vitthambheti. Tāya ca pana vitthambhito ayaṃ kāyo na paripatati, ujukaṃ saṇṭhāti. Aparāya vāyodhātuyā samabbhāhato gamanaṭṭhānanisajjāsayanairiyāpathesu viññattiṃ dasseti, samiñjeti, sampasāreti, hatthapādaṃ lāḷeti. Evametaṃ itthipurisādibhāvena bālajanavañcanaṃ māyārūpasadisaṃ dhātuyantaṃ pavattatīti evaṃ cuṇṇato manasikātabbā.
350缅 1.362已对照

三百五十、「依相等」者:如是转向四界——「地界以什么为相?以什么为味?以什么为现起?」——之后,[应如是作意:]地界以坚硬为相,以住立为味,以领受为现起;水界以流动为相,以增益为味,以聚摄为现起;火界以热为相,以遍熟为味,以给予柔软为现起;风界以支持为相,以动摇为味,以推移为现起——如是应依相等作意。

350. Lakkhaṇāditoti pathavīdhātu kiṃ lakkhaṇā, kiṃ rasā, kiṃ paccupaṭṭhānāti evaṃ catassopi dhātuyo āvajjetvā pathavīdhātu kakkhaḷattalakkhaṇā, patiṭṭhānarasā, sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā. Āpodhātu paggharaṇalakkhaṇā, brūhanarasā, saṅgahapaccupaṭṭhānā. Tejodhātu uṇhattalakkhaṇā, paripācanarasā, maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā. Vāyodhātu vitthambhanalakkhaṇā, samudīraṇarasā. Abhinīhārapaccupaṭṭhānāti evaṃ lakkhaṇādito manasikātabbā.
351已对照

三百五十一、「依等起」者:为广显地界等而显示的这些头发等四十二部分之中,胃中物、粪、脓、尿这四部分唯是时节等起的;泪、汗、唾、涕这四部分是时节与心等起的;消化所食等的火唯是业等起的;入息出息唯是心等起的;其余一切都是四等起的——如是应依等起作意。

351. Samuṭṭhānatoti ye ime pathavīdhātuādīnaṃ vitthārato dassanavasena kesādayo dvācattālīsa koṭṭhāsā dassitā. Tesu udariyaṃ karīsaṃ pubbo muttanti ime cattāro koṭṭhāsā utusamuṭṭhānāva. Assu sedo kheḷo siṅghāṇikāti ime cattāro utucittasamuṭṭhānā. Asitādiparipācako tejo kammasamuṭṭhānova. Assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāva. Avasesā sabbepi catusamuṭṭhānāti evaṃ samuṭṭhānato manasikātabbā.
352缅 1.363已对照

三百五十二、「依异性与一性」者:一切界依自相等而有异性。因为地界的相、味、现起是各别的,水界等的[相、味、现起]是另外的。如是,它们虽依相等、依业等起等而为异性,却依色、大种、界、法、无常等而有一性。因为一切界由于不超越变坏之相,故为色;由于大显现等理由,故为大种。

「由于大显现等」者:因为这些界依大显现、依与大怪物(mahābhūta)相似、依大维护、依大变异、依大性与存在性——由于这些理由而称为大种(mahābhūta)。

此中,「依大显现」者:因为这些[界]于非执受的相续中、于执受的相续中都显现为大。它们于非执受的相续中——

「二十万,又四万[由旬],

以厚度计算,这大地据说即是这么多。」——

以此等方式,[其]大显现性已在佛随念的解说中说过了。

于执受的相续中,也依鱼、龟、天、檀那婆(dānava)等的身体而显现为大。因为这已被说过:「诸比丘,大海中有甚至百由旬的自体」等。

「依与大怪物相似」者:因为这些[界],犹如幻术师把本非摩尼的水变作摩尼而显示,把本非黄金的土块变作黄金而显示;

又犹如[他]自身既非夜叉也非夜叉女,却显示夜叉之状、夜叉女之状;同样,[这些界]自身本非青,却显示青的所造色;本非黄、非赤、非白,却显示[黄的、赤的、]白的所造色——如是依与幻术师这一大怪物相似,故为大种。

又犹如夜叉等大怪物所附着之人,它们的处所既不能在那人之内、也不能在其外被找到,而它们又并非不依那人而住;同样,那些[界]也既不被发现为住在彼此之内、也不被发现为住在彼此之外,而又并非不互相依止而住——如是由于处所不可思议,也依与夜叉等大怪物相似,故为大种。又犹如称为夜叉女的大怪物,以可意的颜色、形状与举动遮蔽自己的可怖之状而欺诳众生;同样,这些[界]也在女、男的身体等之中,以可意的肤色、以可意的自身大小肢节的形状、以及以可意的手、足、指、眉的举动,遮蔽自己坚硬性等种种的自味与相而欺诳愚人,不让[他们]看见自己的自性——如是由于欺诳性,也依与夜叉女这一大怪物相似,故为大种。

「依大维护」者:由于须以大的资具来维护。因为这些[界]须日日供给,以大的食物、衣着等而存在、转起,故为大种;或者,是需大维护的存在,故也为大种。

「依大变异」者:因为这些[界]无论非执受的、执受的,都有大变异。此中,非执受的[界],其变异之大于劫坏时显明;执受的[界],于界的扰动之时[显明]。正是如此——

「从地面升起,直奔至梵天界,

是火的火焰,当世间被火所焚之时;

十万俱胝轮围合为一而溶解,

当世间被激动的水所毁灭之时;

十万俱胝轮围合为一而散灭,

当世间由风界的扰动而毁灭之时;

身体变得僵硬,[犹]如被木口所咬,

由于地界的扰动,它就如在木口[之中];

身体变得腐烂,[犹]如被腐口所咬,

由于水界的扰动,它就如在腐口[之中];

身体变得灼热,[犹]如被火口所咬,

由于火界的扰动,它就如在火口[之中];

身体变得断裂,[犹]如被刀口所咬,

由于风界的扰动,它就如在刀口[之中]。」

如是,是具大变异的存在,故为大种。

「依大性与存在性」者:因为这些[界]由于须以大精勤来摄持,故为大;由于是实有的,故为存在——依大性与存在性,故为大种。

如是,这一切界由于大显现等理由而为大种。

而由于持有自相、由于取来苦、由于安置苦,又由于一切[界]都不超越界之相,故为界;由于持有自相,以及由于依自身刹那相应而持续,故为法;以尽之义为无常,以可怖之义为苦,以无实质之义为无我。

如是,一切[界]依色、大种、界、法、无常等而有一性——如是应依异性与一性作意。

352. Nānattekattatoti sabbāsampi dhātūnaṃ salakkhaṇādito nānattaṃ. Aññāneva hi pathavīdhātuyā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānāni. Aññāni āpodhātuādīnaṃ. Evaṃ lakkhaṇādivasena pana kammasamuṭṭhānādivasena ca nānattabhūtānampi etāsaṃ rūpamahābhūtadhātudhammaaniccādivasena ekattaṃ hoti. Sabbāpi hi dhātuyo ruppanalakkhaṇaṃ anatītattā rūpāni. Mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtāni.
Mahantapātubhāvādīhīti etā hi dhātuyo mahantapātubhāvato, mahābhūtasāmaññato, mahāparihārato, mahāvikārato, mahattā bhūtattā cāti imehi kāraṇehi mahābhūtānīti vuccanti.
Tattha mahantapātubhāvatoti etāni hi anupādinnasantānepi upādinnasantānepi mahantāni pātubhūtāni. Tesaṃ anupādinnasantāne –
Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;
Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharāti. –
Ādinā nayena mahantapātubhāvatā buddhānussatiniddese vuttāva.
Upādinnasantānepi macchakacchapadevadānavādisarīravasena mahantāneva pātubhūtāni. Vuttañhetaṃ ‘‘santi, bhikkhave, mahāsamudde yojanasatikāpi attabhāvā’’tiādi.
Mahābhūtasāmaññatoti etāni hi yathā māyākāro amaṇiṃyeva udakaṃ maṇiṃ katvā dasseti, asuvaṇṇaṃyeva leḍḍuṃ suvaṇṇaṃ katvā dasseti.
Yathā ca sayaṃ neva yakkho na yakkhī samāno yakkhabhāvampi yakkhibhāvampi dasseti, evameva sayaṃ anīlāneva hutvā nīlaṃ upādārūpaṃ dassenti, apītāni alohitāni anodātāneva hutvā odātaṃ upādārūpaṃ dassentīti māyākāramahābhūtasāmaññato mahābhūtāni.
Yathā ca yakkhādīni mahābhūtāni yaṃ gaṇhanti, neva nesaṃ tassa anto na bahi ṭhānaṃ upalabbhati, na ca taṃ nissāya na tiṭṭhanti, evameva tānipi neva aññamaññassa anto na bahi ṭhitāni hutvā upalabbhanti, na ca aññamaññaṃ nissāya na tiṭṭhantīti acinteyyaṭṭhānatāya yakkhādimahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni. Yathā ca yakkhinīsaṅkhātāni mahābhūtāni manāpehi vaṇṇasaṇṭhānavikkhepehi attano bhayānakabhāvaṃ paṭicchādetvā satte vañcenti, evameva etānipi itthipurisasarīrādīsu manāpena chavivaṇṇena manāpena attano aṅgapaccaṅgasaṇṭhānena manāpena ca hatthapādaṅgulibhamukavikkhepena attano kakkhaḷattādibhedaṃ sarasalakkhaṇaṃ paṭicchādetvā bālajanaṃ vañcenti, attano sabhāvaṃ daṭṭhuṃ na dentīti vañcakattena yakkhinīmahābhūtasāmaññatopi mahābhūtāni.
Mahāparihāratoti mahantehi paccayehi pariharitabbato. Etāni hi divase divase upanetabbattā mahantehi ghāsacchādanādīhi bhūtāni pavattānīti mahābhūtāni. Mahāparihārāni vā bhūtānītipi mahābhūtāni.
Mahāvikāratoti etāni hi anupādinnānipi upādinnānipi mahāvikārāni honti. Tattha anupādinnānaṃ kappavuṭṭhāne vikāramahattaṃ pākaṭaṃ hoti. Upādinnānaṃ dhātukkhobhakāle. Tathā hi –
Bhūmito vuṭṭhitā yāva, brahmalokā vidhāvati;
Acci accimato loke, ḍayhamānamhi tejasā.
Koṭisatasahassekaṃ, cakkavāḷaṃ vilīyati;
Kupitena yadā loko, salilena vinassati.
Koṭisatasahassekaṃ, cakkavāḷaṃ vikīrati;
Vāyodhātuppakopena, yadā loko vinassati.
Patthaddho bhavati kāyo, daṭṭho kaṭṭhamukhena vā;
Pathavīdhātuppakopena, hoti kaṭṭhamukheva so.
Pūtiyo bhavati kāyo, daṭṭho pūtimukhena vā;
Āpodhātuppakopena, hoti pūtimukheva so.
Santatto bhavati kāyo, daṭṭho aggimukhena vā;
Tejodhātuppakopena, hoti aggimukheva so.
Sañchinno bhavati kāyo, daṭṭho satthamukhena vā;
Vāyodhātuppakopena, hoti satthamukheva so.
Iti mahāvikārāni bhūtānīti mahābhūtāni.
Mahattā bhūtattā cāti etāni hi mahantāni mahatā vāyāmena pariggahetabbattā bhūtāni vijjamānattāti mahattā bhūtattā ca mahābhūtāni.
Evaṃ sabbāpetā dhātuyo mahantapātubhāvādīhi kāraṇehi mahābhūtāni.
Salakkhaṇadhāraṇato pana dukkhādānato ca dukkhādhānato ca sabbāpi dhātulakkhaṇaṃ anatītattā dhātuyo. Salakkhaṇadhāraṇena ca attano khaṇānurūpadhāraṇena ca dhammā. Khayaṭṭhena aniccā. Bhayaṭṭhena dukkhā. Asārakaṭṭhena anattā.
Iti sabbāsampi rūpamahābhūtadhātudhammaaniccādivasena ekattanti evaṃ nānattekattato manasikātabbā.
353缅 1.365已对照

三百五十三、「依可分与不可分」者:这些[界]是俱生的,即使在最边际的每一纯八法聚等聚中,依位置也是不可分的;而依相则是可分的——如是应依可分与不可分作意。

353. Vinibbhogāvinibbhogatoti sahuppannāva etā ekekasmiṃ sabbapariyantime suddhaṭṭhakādikalāpepi padesena avinibbhuttā. Lakkhaṇena pana vinibbhuttāti evaṃ vinibbhogāvinibbhogato manasikātabbā.
354已对照

三百五十四、「依同分与异分」者:它们虽如是不可分,然而此中前二者由于重而为同分;后二者由于轻亦然;而前者与后者、后者与前者为异分——如是应依同分与异分作意。

354. Sabhāgavisabhāgatoti evaṃ avinibbhuttāsu cāpi etāsu purimā dve garukattā sabhāgā. Tathā pacchimā lahukattā. Purimā pana pacchimāhi pacchimā ca purimāhi visabhāgāti evaṃ sabhāgavisabhāgato manasikātabbā.
355已对照

三百五十五、「依内与外的区别」者:内的诸界是识的依处、表、根的依止,具威仪,是四等起的;外的则是与所说相反的方式——如是应依内与外的区别作意。

355. Ajjhattikabāhiravisesatoti ajjhattikā dhātuyo viññāṇavatthuviññattiindriyānaṃ nissayā honti, sairiyāpathā, catusamuṭṭhānā. Bāhirā vuttaviparītappakārāti evaṃ ajjhattikabāhiravisesato manasikātabbā.
356已对照

三百五十六、「依摄」者:业等起的地界与业等起的其余[界]同为一摄,因为等起没有异性。同样,心等等起的[界]与心等等起的[界同为一摄]——如是应依摄作意。

356. Saṅgahatoti kammasamuṭṭhānā pathavīdhātu kammasamuṭṭhānāhi itarāhi ekasaṅgahā hoti samuṭṭhānanānattābhāvato. Tathā cittādisamuṭṭhānā cittādisamuṭṭhānāhīti evaṃ saṅgahato manasikātabbā.
357已对照

三百五十七、「依缘」者:地界被水所聚摄、被火所护持、被风所支持,成为[其余]三大种的住立而为缘;水界住立于地、被火所护持、被风所支持,成为[其余]三大种的黏结而为缘;火界住立于地、被水所聚摄、被风所支持,成为[其余]三大种的遍熟而为缘;风界住立于地、被水所聚摄、被火所遍熟,成为[其余]三大种的支持而为缘——如是应依缘作意。

357. Paccayatoti pathavīdhātu āposaṅgahitā tejoanupālitā vāyovitthambhitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā paccayo hoti. Āpodhātu pathavīpatiṭṭhitā tejoanupālitā vāyovitthambhitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ ābandhanaṃ hutvā paccayo hoti. Tejodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā vāyovitthambhitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ paripācanaṃ hutvā paccayo hoti. Vāyodhātu pathavīpatiṭṭhitā āposaṅgahitā tejoparipācitā tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ vitthambhanaṃ hutvā paccayo hotīti evaṃ paccayato manasikātabbā.
358已对照

三百五十八、「依无专注」者:又此中,地界不知道「我是地界」,或「我成为[其余]三大种的住立而为缘」;其余三[界]也不知道「地界成为我们的住立而为缘」。一切处都是这个方式——如是应依无专注作意。

358. Asamannāhāratoti pathavīdhātu cettha ‘‘ahaṃ pathavīdhātū’’ti vā, ‘‘tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ patiṭṭhā hutvā paccayo homī’’ti vā na jānāti. Itarānipi tīṇi ‘‘amhākaṃ pathavīdhātu patiṭṭhā hutvā paccayo hotī’’ti na jānanti. Esa nayo sabbatthāti evaṃ asamannāhārato manasikātabbā.
359缅 1.366已对照

三百五十九、「依缘的分别(paccayavibhāgato)」者:因为诸界有业、心、食、时节这四种缘。此中,对业等起的[诸界],唯业是缘,心等不是;对心等等起的[诸界],也唯心等是缘,其余的不是。又,对业等起的[诸界],业是令生缘;对其余的[诸界],[业]依间接的方式(pariyāyato)是亲依止缘。对心等起的[诸界],心是令生缘;对其余的[诸界],是后生缘、有缘与不离去缘。对食等起的[诸界],食是令生缘;对其余的[诸界],是食缘、有缘与不离去缘。对时节等起的[诸界],时节是令生缘;对其余的[诸界],是有缘与不离去缘。业等起的大种,是业等起诸大种的缘,也是心等等起[诸大种]的缘。心等起的、食等起的[大种]也是如此。时节等起的大种,是时节等起诸大种的缘,也是业等等起[诸大种]的缘。

此中,业等起的地界,对业等起的其余[三界],依俱生、相互、依止、有、不离去的方式以及依住立的方式而为缘,不依令生的方式。对其余三相续的大种,依依止、有、不离去的方式而为缘,不依住立的方式,不依令生的方式。而此中水界,对其余三[界],依俱生等方式以及依黏结的方式而为缘,不依令生的方式。对其余三相续的[大种],唯依依止缘、有缘、不离去缘的方式[而为缘],不依黏结的方式,不依令生的方式。此中火界,对其余三[界],依俱生等方式以及依遍熟的方式而为缘,不依令生的方式。对其余三相续的[大种],唯依依止缘、有缘、不离去缘的方式[而为缘],不依遍熟的方式,不依令生的方式。此中风界,对其余三[界],依俱生等方式以及依支持的方式而为缘,不依令生的方式。对其余三相续的[大种],唯依依止缘、有缘、不离去缘的方式[而为缘],不依支持的方式,不依令生的方式。于心、食、时节等起的地界等,也是这个方法。

如是,于这些依俱生等缘而转起的诸界中——

依一[界]而有三[界],依三[界]而有一[界],各以四种方式;

依两界而有两界,以六种方式转起。

因为于地[界]等中,依每一[界],其余三[界]、三[界][转起]——如是依一而有三,以四种方式转起。同样,地界等中的每一[界],依其余三[界]、三[界][转起]——如是依三而有一,以四种方式转起。而依前两[界]有后两[界],依后两[界]有前两[界];依第一与第三有第二与第四,依第二与第四有第一与第三;依第一与第四有第二与第三,依第二与第三有第一与第四——如是依两界而有两界,以六种方式转起。

其中,地界在前进、返回等时,是压下的缘;那[地界]为水界所随行,是安立[足]的缘。而为地界所随行的水界,是放下[足]的缘。为风界所随行的火界,是举[足]的缘。为火界所随行的风界,是移前与横移的缘——应如是依缘的分别而作意。

因为如是依语义等作意者,诸界也由一一门而显明。对它们一再转向、作意时,便依所说的方式生起近行定。而这[定]由于依辨定四界之智的威力而生起,便称为「四界差别」。

359. Paccayavibhāgatoti dhātūnaṃ hi kammaṃ, cittaṃ, āhāro, utūti cattāro paccayā. Tattha kammasamuṭṭhānānaṃ kammameva paccayo hoti, na cittādayo. Cittādisamuṭṭhānānampi cittādayova paccayā honti, na itare. Kammasamuṭṭhānānañca kammaṃ janakapaccayo hoti, sesānaṃ pariyāyato upanissayapaccayo hoti. Cittasamuṭṭhānānaṃ cittaṃ janakapaccayo hoti, sesānaṃ pacchājātapaccayo atthipaccayo avigatapaccayo ca. Āhārasamuṭṭhānānaṃ āhāro janakapaccayo hoti, sesānaṃ āhārapaccayo atthipaccayo avigatapaccayo ca. Utusamuṭṭhānānaṃ utu janakapaccayo hoti, sesānaṃ atthipaccayo avigatapaccayo ca. Kammasamuṭṭhānaṃ mahābhūtaṃ kammasamuṭṭhānānampi mahābhūtānaṃ paccayo hoti cittādisamuṭṭhānānampi. Tathā cittasamuṭṭhānaṃ, āhārasamuṭṭhānaṃ. Utusamuṭṭhānaṃ mahābhūtaṃ utusamuṭṭhānānampi mahābhūtānaṃ paccayo hoti kammādisamuṭṭhānānampi.
Tattha kammasamuṭṭhānā pathavīdhātu kammasamuṭṭhānānaṃ itarāsaṃ sahajātaaññamaññanissayaatthiavigatavasena ceva patiṭṭhāvasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatimahābhūtānaṃ nissayaatthiavigatavasena paccayo hoti, na patiṭṭhāvasena na janakavasena. Āpodhātu cettha itarāsaṃ tiṇṇaṃ sahajātādivasena ceva ābandhanavasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatikānaṃ nissayaatthiavigatapaccayavaseneva, na ābandhanavasena na janakavasena. Tejodhātupettha itarāsaṃ tiṇṇaṃ sahajātādivasena ceva paripācanavasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatikānaṃ nissayaatthiavigatapaccayavaseneva, na paripācanavasena, na janakavasena. Vāyodhātupettha itarāsaṃ tiṇṇaṃ sahajātādivasena ceva vitthambhanavasena ca paccayo hoti, na janakavasena. Itaresaṃ tisantatikānaṃ nissayaatthiavigatapaccayavaseneva, na vitthambhanavasena, na janakavasena. Cittaāhārautusamuṭṭhānapathavīdhātuādīsupi eseva nayo.
Evaṃ sahajātādipaccayavasappavattāsu ca panetāsu dhātūsu –
Ekaṃ paṭicca tisso, catudhā tisso paṭicca eko ca;
Dve dhātuyo paṭicca, dve chaddhā sampavattanti.
Pathavīādīsu hi ekekaṃ paṭicca itarā tisso tissoti evaṃ ekaṃ paṭicca tisso catudhā sampavattanti. Tathā pathavīdhātuādīsu ekekā itarā tisso tisso paṭiccāti evaṃ tisso paṭicca ekā catudhā sampavattati. Purimā pana dve paṭicca pacchimā, pacchimā ca dve paṭicca purimā, paṭhamatatiyā paṭicca dutiyacatutthā, dutiyacatutthā paṭicca paṭhamatatiyā, paṭhamacatutthā paṭicca dutiyatatiyā, dutiyatatiyā paṭicca paṭhamacatutthāti evaṃ dve dhātuyo paṭicca dve chadhā sampavattanti.
Tāsu pathavīdhātu abhikkamapaṭikkamādikāle uppīḷanassa paccayo hoti. Sāva āpodhātuyā anugatā patiṭṭhāpanassa. Pathavīdhātuyā pana anugatā āpodhātu avakkhepanassa. Vāyodhātuyā anugatā tejodhātu uddharaṇassa. Tejodhātuyā anugatā vāyodhātu atiharaṇavītiharaṇānaṃ paccayo hotīti evaṃ paccayavibhāgato manasikātabbā.
Evaṃ vacanatthādivasena manasi karontassāpi hi ekekena mukhena dhātuyo pākaṭā honti. Tā punappunaṃ āvajjato manasikaroto vuttanayeneva upacārasamādhi uppajjati. Svāyaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vavatthāpakassa ñāṇassānubhāvena uppajjanato catudhātuvavatthānantveva saṅkhaṃ gacchati.
360已对照

三百六十、而致力于这四界差别的比丘,深入空性,揭除众生想。他由于已揭除众生想,不再分别猛兽、夜叉、罗刹等,便堪忍怖畏与惊骇,堪忍不乐与乐,于可喜与不可喜中不陷入欣喜与沮丧。他又有大慧,或以不死为终点,或以善趣为归趣。

这有如是大威力、为成千殊胜瑜伽者所游戏的,

四界差别,智者应当常常修习。

这是四界差别之修习的解说。

360. Idañca pana catudhātuvavatthānaṃ anuyutto bhikkhu suññataṃ avagāhati, sattasaññaṃ samugghāteti. So sattasaññāya samūhatattā vāḷamigayakkharakkhasādivikappaṃ anāvajjamāno bhayabheravasaho hoti, aratiratisaho, na iṭṭhāniṭṭhesu ugghātanigghātaṃ pāpuṇāti. Mahāpañño ca pana hoti amatapariyosāno vā sugatiparāyano vāti.
Evaṃ mahānubhāvaṃ, yogivarasahassa kīḷitaṃ etaṃ;
Catudhātuvavatthānaṃ, niccaṃ sevetha medhāvīti.
Ayaṃ catudhātuvavatthānassa bhāvanāniddeso.
361缅 1.368已对照

三百六十一、至此,为显示定的详说与修习方法,曾以「什么是定?依何义为定?」等方式作了诸问,其中对「应如何修习」这一句依一切行相的义释,已经完毕。

361. Ettāvatā ca yaṃ samādhissa vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetuṃ ‘‘ko samādhi, kenaṭṭhena samādhī’’tiādinā nayena pañhākammaṃ kataṃ, tattha ‘‘kathaṃ bhāvetabbo’’ti imassa padassa sabbappakārato atthavaṇṇanā samattā hoti.
已对照

因为此处所意指的定唯有两种:近行定与安止定。此中,于十种业处中,以及于安止的前分诸心中的一境性,是近行定;于其余诸业处中的心一境性,是安止定。由于已修习了那些业处,那两种[定]也就都已修习了。因此说:「对『应如何修习』这一句依一切行相的义释,已经完毕。」

Duvidhoyeva hayaṃ idha adhippeto upacārasamādhi ceva appanāsamādhi ca. Tattha dasasu kammaṭṭhānesu, appanāpubbabhāgacittesu ca ekaggatā upacārasamādhi. Avasesakammaṭṭhānesu cittekaggatā appanāsamādhi. So duvidhopi tesaṃ kammaṭṭhānānaṃ bhāvitattā bhāvito hoti. Tena vuttaṃ ‘‘kathaṃ bhāvetabboti imassa padassa sabbappakārato atthavaṇṇanā samattā’’ti.
已对照

定的功德利益论

Samādhiānisaṃsakathā
362缅 1.369已对照

三百六十二、而所说的「定的修习有什么功德利益」,此中,定的修习的功德利益有现法乐住等五种。即:那些漏尽的阿罗汉[想着]「我们要入定,以一境之心安乐地度过一日」而修习定,对他们来说,安止定的修习具有现法乐住的功德利益。因此世尊说:「然而纯陀,在圣者之律中,这些并不称为诸削减;在圣者之律中,这些称为诸现法乐住。」(《中部》1.82)

对于从等至出起、[想着]「我们要以得定之心修观」而修习的有学与凡夫来说,安止定的修习由于是观的近因,近行定的修习也依在拥挤处得到空隙的方式,都具有观的功德利益。因此世尊说:「诸比丘,你们要修习定;诸比丘,得定的比丘如实了知。」(《相应部》3.5)

而那些人生起八等至之后,入作为神通之基础的禅那,从等至出起,希求以「一身能变成多身」等方式所说的诸神通而令它们生起;对他们来说,当有其因时,安止定的修习由于是神通的近因,便具有神通的功德利益。因此世尊说:「他为证知、作证而使心转向任何应以证知作证之法,当有其因时,便于彼彼[法]上达到亲证之能。」(《中部》3.158;《增支部》3.102)

那些禅那未退失的凡夫,无论是[想着]「我们要生于梵天界」而希求生于梵天界,或者并不希求,只要不从定退失,对他们来说,安止定的修习由于带来殊胜之有,便具有殊胜之有的功德利益。因此世尊说:「修习下品的初禅后,生于何处?生于梵众天诸天的同伴中。」等(《分别论》1024)

而近行定的修习,也必定带来欲界善趣中的殊胜之有。

而那些圣者生起八等至之后,[想着]「我们要入灭尽定,七日无心,就在现法中达到灭、[即]涅槃而安乐地住」而修习定,对他们来说,安止定的修习具有灭的功德利益。因此[法将]说:「以十六智行、九定行而有的自在之慧,是灭尽定之智。」(《无碍解道》1.34)

如是,定的修习的这功德利益有现法乐住等五种——

「因此,于有非一功德利益、能涤除烦恼垢的

定的修习之致力,智者不应放逸。」

362. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘samādhibhāvanāya ko ānisaṃso’’ti, tattha diṭṭhadhammasukhavihārādipañcavidho samādhibhāvanāya ānisaṃso. Tathā hi ye arahanto khīṇāsavā samāpajjitvā ekaggacittā sukhaṃ divasaṃ viharissāmāti samādhiṃ bhāventi, tesaṃ appanāsamādhibhāvanā diṭṭhadhammasukhavihārānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā ‘‘na kho panete, cunda, ariyassa vinaye sallekhā vuccanti. Diṭṭhadhammasukhavihārā ete ariyassa vinaye vuccantī’’ti (ma. ni. 1.82).
Sekkhaputhujjanānaṃ samāpattito vuṭṭhāya samāhitena cittena vipassissāmāti bhāvayataṃ vipassanāya padaṭṭhānattā appanāsamādhibhāvanāpi sambādhe okāsādhigamanayena upacārasamādhibhāvanāpi vipassanānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā ‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha. Samāhito, bhikkhave, bhikkhu yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5).
Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakaṃ jhānaṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya ekopi hutvā bahudhā hotīti vuttanayā abhiññāyo patthento nibbattenti, tesaṃ sati sati āyatane abhiññāpadaṭṭhānattā appanāsamādhibhāvanā abhiññānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘so yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya, tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane’’ti (ma. ni. 3.158; a. ni. 3.102).
Ye aparihīnajjhānā brahmaloke nibbattissāmāti brahmalokūpapattiṃ patthentā apatthayamānā vāpi puthujjanā samādhito na parihāyanti, tesaṃ bhavavisesāvahattā appanāsamādhibhāvanā bhavavisesānisaṃsā hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ parittaṃ bhāvetvā kattha upapajjanti. Brahmapārisajjānaṃ devānaṃ sahabyataṃ upapajjantī’’tiādi (vibha. 1024).
Upacārasamādhibhāvanāpi pana kāmāvacarasugatibhavavisesaṃ āvahatiyeva.
Ye pana ariyā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā satta divasāni acittā hutvā diṭṭheva dhamme nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmāti samādhiṃ bhāventi, tesaṃ appanāsamādhibhāvanā nirodhānisaṃsā hoti. Tenāha – ‘‘soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.34).
Evamayaṃ diṭṭhadhammasukhavihārādi pañcavidho samādhibhāvanāya ānisaṃso –
‘‘Tasmā nekānisaṃsamhi, kilesamalasodhane;
Samādhibhāvanāyoge, nappamajjeyya paṇḍito’’ti.
363已对照

三百六十三、至此,在依「有慧之人安住于戒」这一偈、以戒定慧为门所教说的清净道中,定也已阐明了。

363. Ettāvatā ca ‘‘sīle patiṭṭhāya naro sapañño’’ti imissā gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge samādhipi paridīpito hoti.
已对照

如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已对照

名为〈定的解说〉的

Samādhiniddeso nāma
已对照

第十一章[终]。

Ekādasamo paricchedo.
364缅 1.370已对照

三百六十四、第一是〈戒的解说〉;第二是〈头陀支的解说〉;第三是〈取业处的解说〉;第四是〈地遍的解说〉;第五是〈余遍的解说〉;第六是〈不净的解说〉;第七是〈六随念的解说〉;第八是〈其余随念的解说〉;第九是〈梵住的解说〉;第十是〈无色的解说〉;〈厌想与界差别二者的解说〉是第十一。

364. Paṭhamo sīlaniddeso. Dutiyo dhutaṅganiddeso;. Tatiyo kammaṭṭhānaggahaṇaniddeso. Catuttho pathavīkasiṇaniddeso. Pañcamo sesakasiṇaniddeso. Chaṭṭho asubhaniddeso. Sattamo chaanussatiniddeso. Aṭṭhamo sesānussatiniddeso. Navamo brahmavihāraniddeso. Dasamo āruppaniddeso. Paṭikkūlasaññādhātuvavatthānadvayaniddeso ekādasamoti.
已对照

《清净道论》第一册,终。

Visuddhimaggassa paṭhamo bhāgo niṭṭhito.