快乐巴利palinanda.cc

清净道论·见清净的解说 Diṭṭhivisuddhiniddeso

本经目录十八、见清净的解说名色摄受论非色法现起之行相论以多部经对照以譬喻阐明名色如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,于慧的修习之部,名为〈见清净的解说〉的第十八章[终]。

已对照

十八、见清净的解说

18. Diṭṭhivisuddhiniddeso
已对照

名色摄受论

Nāmarūpapariggahakathā
662缅 2.222已对照

六百六十二、如今,[前面]说过:「于这些作为[慧之]地的诸法上,依学取、请问而作了智的熟习之后,应成就『戒清净与心清净』这两种作为根的清净。」此中,所谓戒清净,即极清净的波罗提木叉律仪等四种戒,而那在〈戒的解说〉中已正详说了。所谓心清净,即连同近行的八等至,那些也已在以「心」为标题而说的〈定的解说〉中以一切行相正详说了。所以应依在那里详说的方法了知它们。

662. Idāni yā ‘‘imesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā ‘sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cā’ti dve mūlabhūtā visuddhiyo sampādetabbā’’ti vuttā. Tattha sīlavisuddhi nāma suparisuddhaṃ pātimokkhasaṃvarādicatubbidhaṃ sīlaṃ, tañca sīlaniddese vitthāritameva. Cittavisuddhi nāma saupacārā aṭṭha samāpattiyo, tāpi cittasīsena vuttasamādhiniddese sabbākārena vitthāritā eva. Tasmā tā tattha vitthāritanayeneva veditabbā.
已对照

而所说的「然而见清净、度疑清净、道非道智见清净、行道智见清净、智见清净——这五种清净是身」,此中,对名色的如实见,名为见清净。

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti imā pana pañca visuddhiyo sarīra’’nti, tattha nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhi nāma.
663已对照

六百六十三、欲成就它的止乘者,首先应从除非想非非想处之外的其余色界、无色界禅中的任一[禅]出定,依相、味等摄受寻等禅支以及与它们相应的诸法。摄受之后,由于这一切都朝向所缘而倾向,应依倾向之义辨定[它们]为「名」。

663. Taṃ sampādetukāmena samathayānikena tāva ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpāvacarajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni, taṃsampayuttā ca dhammā lakkhaṇarasādivasena pariggahetabbā. Pariggahetvā sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāmanti vavatthapetabbaṃ.
已对照

其后,犹如一人在屋内见到蛇,追随着它,便见到它的栖处;正是如此,这位瑜伽行者也详察那名,探求「这名依于什么而转起」,便见到它的所依——心色。其后,他摄受色:[即]作为心色之所依的诸大种,以及依于大种的其余所造色。他由于变坏而辨定这一切为「色」。其后,他简略地辨定名色:「以倾向为相的是名,以变坏为相的是色。」

Tato yathā nāma puriso antogehe sappaṃ disvā taṃ anubandhamāno tassa āsayaṃ passati, evameva ayampi yogāvacaro taṃ nāmaṃ upaparikkhanto ‘‘idaṃ nāmaṃ kiṃ nissāya pavattatī’’ti pariyesamāno tassa nissayaṃ hadayarūpaṃ passati. Tato hadayarūpassa nissayabhūtāni, bhūtanissitāni ca sesupādāyarūpānīti rūpaṃ pariggaṇhāti. So sabbampetaṃ ruppanato rūpanti vavatthapeti. Tato namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpanti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti.
664缅 2.223已对照

六百六十四、而纯观乘者,或者就是这位止乘者,依四界差别中所说的那些各各摄受界之门中的任一门,简略地或详细地摄受四界。于是,当诸界依其如实的自味与相而对他显现时,首先,于业等起的头发中,依身十法聚有「四界、色、香、味、食素、命、身净色」这十种色;在那同处,由于性的存在,依性十法聚有十种;在那同处,又有食等起的以食素为第八的[聚]、时节等起的[以食素为第八的聚]、心等起的[以食素为第八的聚],另有二十四种——如是,于四等起的二十四个部分中,各有四十四种色明显起来;而于汗、泪、唾、涕这四个时节与心等起的[部分]中,依两个以食素为第八的[聚],各有十六种色明显起来;于胃中物、粪、脓、尿这四个时节等起的[部分]中,唯依时节等起的以食素为第八的[聚],各有八种色明显起来。这首先是于三十二行相中的方法。

664. Suddhavipassanāyāniko pana ayameva vā samathayāniko catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena saṅkhepato vā vitthārato vā catasso dhātuyo pariggaṇhāti. Athassa yāthāvasarasalakkhaṇato āvibhūtāsu dhātūsu kammasamuṭṭhānamhi tāva kese ‘‘catasso dhātuyo, vaṇṇo, gandho, raso, ojā, jīvitaṃ, kāyappasādo’’ti evaṃ kāyadasakavasena dasa rūpāni, tattheva bhāvassa atthitāya bhāvadasakavasena dasa, tattheva āhārasamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ, utusamuṭṭhānaṃ, cittasamuṭṭhānanti aparānipi catuvīsatīti evaṃ catusamuṭṭhānesu catuvīsatikoṭṭhāsesu catucattālīsa catucattālīsa rūpāni, sedo, assu, kheḷo, siṅghāṇikāti imesu pana catūsu utucittasamuṭṭhānesu dvinnaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena soḷasa soḷasa rūpāni, udariyaṃ, karīsaṃ, pubbo, muttanti imesu catūsu utusamuṭṭhānesu utusamuṭṭhānasseva ojaṭṭhamakassa vasena aṭṭha aṭṭha rūpāni pākaṭāni hontīti. Esa tāva dvattiṃsākāre nayo.
已对照

而当这三十二行相显现时,另有十种行相显现。此中,首先于令所食等完全消化的业生火部分中,有以食素为第八的[八法]与命,共九种色;同样,于心生的入出息部分中,也有以食素为第八的[八法]与声,共九种;于其余八个四等起的[部分]中,有命九法聚与三个以食素为第八的[聚],共三十三种色明显起来。

Ye pana imasmiṃ dvattiṃsākāre āvibhūte apare dasa ākārā āvibhavanti. Tattha asitādiparipācake tāva kammaje tejokoṭṭhāsamhi ojaṭṭhamakañceva jīvitañcāti nava rūpāni, tathā cittaje assāsapassāsakoṭṭhāsepi ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava, sesesu catusamuṭṭhānesu aṭṭhasu jīvitanavakañceva tīṇi ca ojaṭṭhamakānīti tettiṃsa rūpāni pākaṭāni honti.
已对照

当这些大种色与所造色如是依四十二行相详细地对他明显起来时,依依处与门,另有六十种色明显起来:眼十法聚等五[聚]与心所依处十法聚。他以变坏之相把它们一切合为一,见「这是色」。

Tassevaṃ vitthārato dvācattālīsākāravasena imesu bhūtupādāyarūpesu pākaṭesu jātesu vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo, hadayavatthudasakañcāti aparānipi saṭṭhirūpāni pākaṭāni honti. So sabbānipi tāni ruppanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘etaṃ rūpa’’nti passati.
已对照

对于如是已摄受了色的他,依门,非色诸法明显起来,即:双五识、三意界、六十八意识界——这八十一世间心;以及一律与那些心俱生的触、受、想、思、命、心之住立、作意——这[每一心]各七心所。而出世间心,由于未证得,既不入纯观者的摄受,也不入止乘者的[摄受]。他以倾向之相把那一切非色诸法合为一,见「这是名」。如是,有一人以四界差别为门,详细地辨定名色。

Tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā honti. Seyyathidaṃ – dvepañcaviññāṇāni, tisso manodhātuyo, aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātuyoti ekāsīti lokiyacittāni, avisesena ca tehi cittehi sahajāto phasso, vedanā, saññā, cetanā, jīvitaṃ, cittaṭṭhiti, manasikāroti ime satta satta cetasikāti. Lokuttaracittāni pana neva suddhavipassakassa, na samathayānikassa pariggahaṃ gacchanti anadhigatattāti. So sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘etaṃ nāma’’nti passati. Evameko catudhātuvavatthānamukhena vitthārato nāmarūpaṃ vavatthapeti.
665缅 2.224已对照

六百六十五、另一人依十八界[辨定名色]。怎样呢?在此,比丘转向诸界:「在这自体中有眼界……乃至……意识界。」世人把那以白、黑圆轮为杂饰、长而宽、以腱线系缚于眼窝中的肉团认作「眼」,他不取那[肉团],而辨定在〈蕴的解说〉中于所造色里所说那样的眼净色为「眼界」。

665. Aparo aṭṭhārasadhātuvasena. Kathaṃ? Idha bhikkhu atthi imasmiṃ attabhāve cakkhudhātu…pe… manoviññāṇadhātūti dhātuyo āvajjitvā yaṃ loko setakaṇhamaṇḍalavicittaṃ āyatavitthataṃ akkhikūpake nhārusuttakena ābaddhaṃ maṃsapiṇḍaṃ ‘‘cakkhū’’ti sañjānāti, taṃ aggahetvā khandhaniddese upādārūpesu vuttappakāraṃ cakkhupasādaṃ ‘‘cakkhudhātū’’ti vavatthapeti.
已对照

而作为它所依的四界,作为随从的色、香、味、食素四种色,作为护持者的命根——这九种俱生色;在那同处住立的、依身十法聚与性十法聚的二十种业生色;依食等起等三个以食素为第八的[聚]的二十四种非执受色——如是有其余五十三种色,他不把它们辨定为「眼界」。于耳界等也是这个方法。而于身界中,其余的色有四十三种。然而某些[师]把时节等起的与心等起的[色]连同声各作九种,说是四十五种。

Yāni panassa nissayabhūtā catasso dhātuyo, parivārakāni cattāri vaṇṇa-gandha-rasa-ojā-rūpāni, anupālakaṃ jīvitindriyanti nava sahajātarūpāni, tattheva ṭhitāni kāyadasakabhāvadasakavasena vīsati kammajarūpāni, āhārasamuṭṭhānādīnaṃ tiṇṇaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena catuvīsati anupādinnarūpānīti evaṃ sesāni tepaṇṇāsa rūpāni honti, na tāni ca ‘‘cakkhudhātū’’ti vavatthapeti. Esa nayo sotadhātuādīsupi. Kāyadhātuyaṃ pana avasesāni tecattālīsa rūpāni honti. Keci pana utucittasamuṭṭhānāni saddena saha nava nava katvā pañcacattālīsāti vadanti.
已对照

如是,这五种净色,以及它们的境——色、声、香、味、所触五种,这十种色是十界;其余的色唯是法界。而依于眼、缘于色而转起的心,名为眼识界——如是双五识是五识界。三种意界心是一意界,六十八种意识界心是意识界——如是全部八十一世间心是七识界。与它们相应的触等是法界。如是,此中十个半界是色,七个半界是名——如是,有一人依十八界辨定名色。

Iti ime pañca pasādā, tesañca visayā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā pañcāti dasa rūpāni dasa dhātuyo honti. Avasesarūpāni dhammadhātuyeva honti. Cakkhuṃ pana nissāya rūpaṃ ārabbha pavattaṃ cittaṃ cakkhuviññāṇadhātu nāmāti evaṃ dvepañcaviññāṇāni pañca viññāṇadhātuyo honti. Tīṇi manodhātucittāni ekā manodhātu, aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātucittāni manoviññāṇadhātūti sabbānipi ekāsīti lokiyacittāni satta viññāṇadhātuyo. Taṃsampayuttā phassādayo dhammadhātūti evamettha aḍḍhekādasa dhātuyo rūpaṃ, aḍḍhaṭṭhamā dhātuyo nāmanti evameko aṭṭhārasadhātuvasena nāmarūpaṃ vavatthapeti.
666缅 2.225已对照

六百六十六、另一人依十二处[辨定名色]。怎样呢?依眼界中所说的方法,除去五十三种色,辨定唯是眼净色为「眼处」。又依那里所说的方法,[辨定]耳、鼻、舌、身界为「耳、鼻、舌、身处」,作为它们之境的五法为「色、声、香、味、所触处」,世间的七识界为「意处」,与它们相应的触等以及其余的色为「法处」。如是,此中十个半处是色,一个半处是名——如是,有一人依十二处辨定名色。

666. Aparo dvādasāyatanavasena. Kathaṃ? Cakkhudhātuyaṃ vuttanayeneva ṭhapetvā tepaṇṇāsa rūpāni cakkhupasādamattaṃ ‘‘cakkhāyatana’’nti vavatthapeti. Tattha vuttanayeneva ca sotaghānajivhākāyadhātuyo ‘‘sotaghānajivhākāyāyatanānī’’ti, tesaṃ visayabhūte pañcadhamme ‘‘rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanānī’’ti, lokiyasattaviññāṇadhātuyo ‘‘manāyatana’’nti, taṃsampayuttā phassādayo sesarūpañca ‘‘dhammāyatana’’nti evamettha aḍḍhekādasa āyatanāni rūpaṃ, diyaḍḍhaāyatanāni nāmanti evameko dvādasāyatanavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti.
667已对照

六百六十七、另一人以比那更为简略的方式,依蕴辨定[名色]。怎样呢?在此,比丘[辨定]:在这身中,四等起的四界,依于它们的色、香、味、食素,眼净色等五种净色,依处色,性,命根,二等起的声——这十七种色是可作思择的、完成的、色色。而身表、语表、空界、色的轻快性、柔软性、适业性、积集、相续、老性、无常性——这十种色不可作思择,只是行相、变异、间隙之限定而已,不是完成色,不是色色;然而由于只是诸色的行相、变异、间隙之限定,便得「色」的称呼。如是,这一切二十七种色是色蕴;与八十一世间心一同生起的受是受蕴,与它相应的想是想蕴,诸行是行蕴,识是识蕴。如是,色蕴是色,四无色蕴是名——如是,有一人依五蕴辨定名色。

667. Aparo tato saṃkhittataraṃ khandhavasena vavatthapeti. Kathaṃ? Idha bhikkhu imasmiṃ sarīre catusamuṭṭhānā catasso dhātuyo, taṃnissito vaṇṇo, gandho, raso, ojā, cakkhupasādādayo pañca pasādā, vatthurūpaṃ, bhāvo, jīvitindriyaṃ, dvisamuṭṭhāno saddoti imāni sattarasa rūpāni sammasanupagāni nipphannāni rūparūpāni. Kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, aniccatāti imāni pana dasa rūpāni na sammasanupagāni, ākāravikāraantaraparicchedamattakāni, na nipphannarūpāni, na rūparūpāni. Apica kho rūpānaṃ ākāravikāraantaraparicchedamattato rūpanti saṅkhaṃ gatāni. Iti sabbāni petāni sattavīsati rūpāni rūpakkhandho, ekāsītiyā lokiyacittehi saddhiṃ uppannā vedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, saṅkhārā saṅkhārakkhandho, viññāṇaṃ viññāṇakkhandhoti. Iti rūpakkhandho rūpaṃ, cattāro arūpino khandhā nāmanti evameko pañcakkhandhavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti.
668已对照

六百六十八、另一人如是简略地,依「凡任何色,一切色,[即]四大种与四大种所造之色」(《中部》1.347;《增支部》11.17)摄受这自体中的色;同样,摄受意处与法处的一分为名;然后以「如是,这是名,这是色——这称为名色」简略地辨定名色。

668. Aparo ‘‘yaṃkiñci rūpaṃ sabbaṃ rūpaṃ cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti (ma. ni. 1.347; a. ni. 11.17) evaṃ saṃkhitteneva imasmiṃ attabhāve rūpaṃ pariggahetvā, tathā manāyatanañceva dhammāyatanekadesañca nāmanti pariggahetvā ‘‘iti idañca nāmaṃ idañca rūpaṃ, idaṃ vuccati nāmarūpa’’nti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti.
669已对照

六百六十九、然而若他以这一门或那一门摄受色之后,摄受非色时,由于[非色]微细,非色不现起,他不应舍弃担负,而应一再地思择、作意、摄受、辨定色本身。因为对他而言,色越是被善加清洗、无纠结、极清净,以它为所缘的非色诸法便越是自然明显起来。

669. Sace panassa tena tena mukhena rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ pariggaṇhato sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhāti, tena dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti.
缅 2.226已对照

犹如一个具眼之人在不清净的镜中观看面容之影时,影不显现,他并不因「影不显现」而丢弃镜子,而是一再地擦拭它;在清净的镜中,影便自然明显起来。又犹如求油者把芝麻粉撒进槽中,洒上水,只压一两次,油不出来时,他并不丢弃芝麻粉,而是一再地洒上热水、揉搓、压榨;他这样做,清澈的芝麻油便流出来。又或者犹如欲澄清水者取了清水果的果核,把手伸入瓮中,只磨擦一两次,水不澄清时,他并不丢弃清水果核,而是一再地磨擦;他这样做,泥浆便沉淀下去,水便成为清澈、澄净的——正是如此,那位比丘不应舍弃担负,而应一再地思择、作意、摄受、辨定色本身。

Yathā hi cakkhumato purisassa aparisuddhe ādāse mukhanimittaṃ olokentassa nimittaṃ na paññāyati, so ‘‘nimittaṃ na paññāyatī’’ti na ādāsaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ parimajjati. Tassa parisuddhe ādāse nimittaṃ sayameva pākaṭaṃ hoti. Yathā ca telatthiko tilapiṭṭhaṃ doṇiyaṃ ākiritvā udakena paripphosetvā ekavāraṃ dvevāraṃ pīḷanamattena tele anikkhamante na tilapiṭṭhaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ uṇhodakena paripphosetvā madditvā pīḷeti. Tassevaṃ karoto vippasannaṃ tilatelaṃ nikkhamati. Yathā vā pana udakaṃ pasādetukāmo katakaṭṭhiṃ gahetvā antoghaṭe hatthaṃ otāretvā ekadvevāre ghaṃsanamattena udake avippasīdante na katakaṭṭhiṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ ghaṃsati. Tassevaṃ karontassa kalalakaddamaṃ sannisīdati. Udakaṃ acchaṃ hoti vippasannaṃ, evamevaṃ tena bhikkhunā dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ.
已对照

因为对他而言,色越是被善加清洗、无纠结、极清净,与之相对治的诸烦恼便越是沉淀下去,心便如泥浆之上的水一般澄净,以它为所缘的非色诸法便自然明显起来。如是,此义也应以甘蔗、盗贼、牛、酪、鱼等其他譬喻来阐明。

Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tappaccanīkakilesā sannisīdanti, kaddamupari udakaṃ viya cittaṃ pasannaṃ hoti. Tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti. Evaṃ aññāhipi ucchucoragoṇadadhimacchādīhi upamāhi ayamattho pakāsetabbo.
已对照

非色法现起之行相论

Arūpadhammānaṃ upaṭṭhānākārakathā
670已对照

六百七十、而对于如是已极清净地摄受了色的他,非色诸法以三种行相现起:或依触,或依受,或依识。怎样呢?首先,对某一人而言,当他以「地界以坚硬为相」等方式摄受诸界时,现起的是:最初落入者是触,与它相应的受是受蕴,想是想蕴,与触一同的思是行蕴,心是识蕴。同样,「头发中的地界以坚硬为相……乃至……入出息中的地界以坚硬为相」(《清净道论》1.307)——现起的是:最初落入者是触,与它相应的受是受蕴……乃至……心是识蕴。如是,非色诸法依触而现起。

670. Evaṃ suvisuddharūpapariggahassa panassa arūpadhammā tīhi ākārehi upaṭṭhahanti phassavasena vā vedanāvasena vā viññāṇavasena vā. Kathaṃ? Ekassa tāva ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dhātuyo pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, saddhiṃ phassena cetanā saṅkhārakkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti (visuddhi. 1.307) paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho…pe… cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ arūpadhammā phassavasena upaṭṭhahanti.
缅 2.227已对照

对某一人而言,[于]「地界以坚硬为相」,现起的是:领受那所缘之味的受是受蕴,与它相应的想是想蕴,与它相应的触与思是行蕴,与它相应的心是识蕴。同样,[于]「头发中的地界以坚硬为相……乃至……入出息中的地界以坚硬为相」,现起的是:领受那所缘之味的受是受蕴……乃至……与它相应的心是识蕴。如是,非色诸法依受而现起。

Ekassa ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, taṃsampayutto phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandho, taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā …pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho…pe… taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ vedanāvasena arūpadhammā upaṭṭhahanti.
已对照

对另一人而言,[于]「地界以坚硬为相」,现起的是:识知所缘的识是识蕴,与它相应的受是受蕴,想是想蕴,触与思是行蕴。同样,[于]「头发中的地界以坚硬为相……乃至……入出息中的地界以坚硬为相」,现起的是:识知所缘的识是识蕴,与它相应的受是受蕴,想是想蕴,触与思是行蕴。如是,非色诸法依识而现起。

Aparassa ‘‘pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Tathā ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ viññāṇavasena arūpadhammā upaṭṭhahanti.
已对照

正以这个方便,应以「业等起的头发中的地界以坚硬为相」等方式,于四十二个界的部分中依各四界,以及于其余眼界等摄受色之门中,随行一切理趣的差别而作配合。

Eteneva upāyena ‘‘kammasamuṭṭhāne kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu catunnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vasena, sesesu ca cakkhudhātuādīsu rūpapariggahamukhesu sabbaṃ nayabhedaṃ anugantvā yojanā kātabbā.
671已对照

六百七十一、而由于唯有对如是已极清净地摄受了色的他,非色诸法才以三种行相明显起来,所以唯有已极清净地摄受了色者,才应为摄受非色而致力,不是其他人。因为若在一种或两种色法现起时,便舍弃色而开始摄受非色,他便从业处退失,犹如在地遍修习中所说那样的山中母牛。而已极清净地摄受了色者为摄受非色而致力时,[他的]业处便达到增长、增广、广大。

671. Yasmā ca evaṃ suvisuddharūpapariggahasseva tassa arūpadhammā tīhākārehi pākaṭā honti. Tasmā suvisuddharūpapariggaheneva arūpapariggahāya yogo kātabbo, na itarena. Sace hi ekasmiṃ vā rūpadhamme upaṭṭhite dvīsu vā rūpaṃ pahāya arūpapariggahaṃ ārabhati kammaṭṭhānato parihāyati, pathavīkasiṇabhāvanāya vuttappakārā pabbateyyā gāvī viya. Suvisuddharūpapariggahassa pana arūpapariggahāya yogaṃ karoto kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti.
缅 2.228已对照

他如是辨定依触等而现起的四无色蕴为「名」,作为它们所缘的四大种与四大种所造之色为「色」。如是,十八界、十二处、五蕴,[即]一切三地之法,他犹如以刀打开箱子、又犹如劈开双生的多罗树块茎一般,辨定为名与色两分。他得出定论:在唯名色之上,别无众生或人、天或梵天。

So evaṃ phassādīnaṃ vasena upaṭṭhite cattāro arūpino khandhe nāmanti, tesaṃ ārammaṇabhūtāni cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ rūpanti vavatthapeti. Iti aṭṭhārasa dhātuyo dvādasāyatanāni pañcakkhandhāti sabbepi tebhūmake dhamme khaggena samuggaṃ vivaramāno viya yamakatālakandaṃ phālayamāno viya ca nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapeti. Nāmarūpamattato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo vā brahmā vā natthīti niṭṭhaṃ gacchati.
已对照

以多部经对照

Sambahulasuttantasaṃsandanā
672已对照

六百七十二、他如是依其如实的自味辨定名色之后,为了更好地舍断「众生、人」这世间通称,为了超越对众生的迷执,为了把心安立于无痴之地,依多部经对照「这唯是名色,没有众生,没有人」这一义而辨定。因为这已被说过——

「犹如由诸支的组合,而有『车』这一语;

如是诸蕴存在时,而有『众生』这一世俗[之称]。」(《相应部》1.171)

又说过:「贤友们,犹如缘于木材、缘于藤条、缘于泥土、缘于草[而]虚空被围合,便得称为『房屋』;贤友们,正是如此:缘于骨、缘于腱、缘于肉、缘于皮[而]虚空被围合,便得称为『色』。」(《中部》1.306)

又说过——

「生成的唯是苦,苦住立而又消逝;

除了苦,没有[别的]生成;除了苦,没有别的灭去。」(《相应部》1.171)

672. So evaṃ yāthāvasarasato nāmarūpaṃ vavatthapetvā suṭṭhutaraṃ ‘‘satto puggalo’’ti imissā lokasamaññāya pahānatthāya sattasammohassa samatikkamatthāya asammohabhūmiyaṃ cittaṃ ṭhapanatthāya sambahulasuttantavasena ‘‘nāmarūpamattamevidaṃ, na satto, na puggalo atthī’’ti etamatthaṃ saṃsandetvā vavatthapeti. Vuttañhetaṃ –
‘‘Yathāpi aṅgasambhārā, hoti saddo ratho iti;
Evaṃ khandhesu santesu, hoti sattoti sammutī’’ti. (saṃ. ni. 1.171);
Aparampi vuttaṃ, ‘‘seyyathāpi, āvuso, kaṭṭhañca paṭicca valliñca paṭicca mattikañca paṭicca tiṇañca paṭicca ākāso parivārito agārantveva saṅkhaṃ gacchati, evameva kho, āvuso, aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṃsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī’’ti (ma. ni. 1.306).
Aparampi vuttaṃ –
‘‘Dukkhameva hi sambhoti, dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca;
Nāññatra dukkhā sambhoti, nāññaṃ dukkhā nirujjhatī’’ti. (saṃ. ni. 1.171);
已对照

以譬喻阐明名色

Upamāhi nāmarūpavibhāvanā
673缅 2.229已对照

六百七十三、如是,以数百部经所显明的唯是名色,不是众生,不是人。因此,犹如车轴、车轮、车厢、车辕等诸部分材料以某一方式组合而住时,便只有「车」这一世俗言说;依胜义而一一考察各部分时,并没有所谓的车。又犹如木材等房屋材料以某一方式围住虚空而住时,便只有「房屋」这一世俗言说;依胜义而言,并没有所谓的房屋。又犹如手指、拇指等以某一方式而住时,便只有「拳」这一世俗言说。于琴槽、琴弦等,[只有]「琵琶」[这一世俗言说];于象、马等,[只有]「军队」[这一世俗言说];于城墙、房屋、城门等,[只有]「城市」[这一世俗言说]。于树干、枝、叶等以某一方式而住时,便只有「树」这一世俗言说;依胜义而一一考察各支分时,并没有所谓的树。同样,有五取蕴时,便只有「众生」「人」这一世俗言说;依胜义而一一考察各法时,并没有作为「我是」或「我」这种执取之依处的所谓众生。而依胜义,唯有名色而已。因为这样见者的见,名为如实见。

673. Evaṃ anekasatehi suttantehi nāmarūpameva dīpitaṃ, na satto na puggalo. Tasmā yathā akkhacakkapañjaraīsādīsu aṅgasambhāresu ekenākārena saṇṭhitesu rathoti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ aṅge upaparikkhiyamāne ratho nāma natthi. Yathā ca kaṭṭhādīsu gehasambhāresu ekenākārena ākāsaṃ parivāretvā ṭhitesu gehanti vohāramattaṃ hoti, paramatthato gehaṃ nāma natthi. Yathā ca aṅguliaṅguṭṭhādīsu ekenākārena ṭhitesu muṭṭhīti vohāramattaṃ hoti. Doṇitantiādīsu vīṇāti. Hatthiassādīsu senāti. Pākāragehagopurādīsu nagaranti. Khandhasākhāpalāsādīsu ekenākārena ṭhitesu rukkhoti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ avayave upaparikkhiyamāne rukkho nāma natthi. Evamevaṃ pañcasu upādānakkhandhesu sati ‘‘satto, puggalo’’ti vohāramattaṃ hoti, paramatthato ekekasmiṃ dhamme upaparikkhiyamāne ‘‘asmīti vā ahanti vā’’ti gāhassa vatthubhūto satto nāma natthi. Paramatthato pana nāmarūpamattameva atthīti. Evaṃ passato hi dassanaṃ yathābhūtadassanaṃ nāma hoti.
674已对照

六百七十四、然而,若有人舍弃这如实见而执取「众生存在」,他就得承认它的毁灭,或[承认它的]不毁灭。承认不毁灭的,便落入常[见];承认毁灭的,便落入断[见]。为什么呢?因为没有像随乳而有的酪那样、随它而有的另一[法]。他执取「众生是常」,名为沉陷;执取「[众生]断灭」,名为越过。所以世尊说——

674. Yo panetaṃ yathābhūtadassanaṃ pahāya ‘‘satto atthī’’ti gaṇhāti. So tassa vināsaṃ anujāneyya avināsaṃ vā. Avināsaṃ anujānanto sassate patati. Vināsaṃ anujānanto ucchede patati. Kasmā? Khīranvayassa dadhino viya tadanvayassa aññassa abhāvato. So ‘‘sassato satto’’ti gaṇhanto olīyati nāma. ‘‘Ucchijjatī’’ti gaṇhanto atidhāvati nāma. Tenāha bhagavā –
已对照

「诸比丘,被两种见执所缠的天与人,有些沉陷,有些越过,而有眼者则见。

‘‘Dvīhi, bhikkhave, diṭṭhigatehi pariyuṭṭhitā devamanussā olīyanti eke, atidhāvanti eke, cakkhumanto ca passanti.
已对照

「诸比丘,怎样是有些沉陷呢?诸比丘,天与人好有、乐有、喜有。当为有之灭而说法时,他们的心不趣入、不净信、不住立、不胜解。诸比丘,这样就是有些沉陷。

‘‘Kathañca, bhikkhave, olīyanti eke? Bhavārāmā, bhikkhave, devamanussā bhavaratā bhavasamuditā. Tesaṃ bhavanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Evaṃ kho, bhikkhave, olīyanti eke.
已对照

「诸比丘,怎样是有些越过呢?而有些[天与人]正为有所苦恼、羞惭、厌恶,便欢喜无有——诸位,据说由于这自我于身坏之后断灭、毁灭,死后不存在,这是寂静,这是殊胜,这是如实。诸比丘,这样就是有些越过。

‘‘Kathañca, bhikkhave, atidhāvanti eke? Bhaveneva kho paneke aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā vibhavaṃ abhinandanti, yato kira bho ayaṃ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃmaraṇā, etaṃ santaṃ, etaṃ paṇītaṃ, etaṃ yāthāvanti. Evaṃ kho, bhikkhave, atidhāvanti eke.
已对照

「诸比丘,怎样是有眼者见呢?诸比丘,于此,比丘见已生的为已生的;见已生的为已生的之后,便为了对已生的厌离、离贪、灭而行道。诸比丘,这样就是有眼者见。」(《如是语》49)

‘‘Kathañca, bhikkhave, cakkhumanto passanti? Idha, bhikkhave, bhikkhu bhūtaṃ bhūtato passati, bhūtaṃ bhūtato disvā bhūtassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti. Evaṃ kho, bhikkhave, cakkhumanto passantī’’ti (itivu. 49).
675缅 2.230已对照

六百七十五、因此,犹如木机关是空的、无命的、无动作的,然而依木与绳的结合,它也行、也住,看起来好像有动作、有作用;同样,应见这名色也是空的、无命的、无动作的,然而依相互的结合,它也行、也住,看起来好像有动作、有作用。因此古师们说——

「名与色于此真实存在,

而此中既无众生,也无人;

这是空的,如机关一般被造作,

是苦之积聚,犹如草与柴木。」

这不只应以木机关之喻来阐明,也应以芦苇捆等其他譬喻来阐明——犹如两捆芦苇互相依靠而立时,一捆是另一捆的支撑,一捆倒下时,另一捆也倒下;同样,在五蕴有中,名色互相依靠而转起,一方是另一方的支撑;依死亡之力,一方倒下时,另一方也倒下。因此古师们说——

「名与色是成双的,二者互相依止;

其中一方破坏时,二者由缘故而破坏。」

675. Tasmā yathā dāruyantaṃ suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ, atha ca pana dārurajjukasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi. Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyati, evamidaṃ nāmarūpampi suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ, atha ca pana aññamaññasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi. Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyatīti daṭṭhabbaṃ. Tenāhu porāṇā –
‘‘Nāmañca rūpañca idhatthi saccato,
Na hettha satto manujo ca vijjati;
Suññaṃ idaṃ yantamivābhisaṅkhataṃ,
Dukkhassa puñjo tiṇakaṭṭhasādiso’’ti.
Na kevalañcetaṃ dāruyantupamāya, aññāhipi naḷakalāpīādīhi upamāhi vibhāvetabbaṃ – yathā hi dvīsu naḷakalāpīsu aññamaññaṃ nissāya ṭhapitāsu ekā ekissā upatthambho hoti, ekissā patamānāya itarāpi patati, evamevaṃ pañcavokārabhave nāmarūpaṃ aññamaññaṃ nissāya pavattati, ekaṃ ekassa upatthambho hoti. Maraṇavasena ekasmiṃ patamāne itarampi patati. Tenāhu porāṇā –
‘‘Yamakaṃ nāmarūpañca, ubho aññoññanissitā;
Ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ, ubho bhijjanti paccayā’’ti.
676缅 2.231已对照

六百七十六、又犹如依被槌击打的鼓而声音转起时,鼓是一回事,声是另一回事,鼓与声不相混杂,鼓空于声,声空于鼓;同样,依称为依处、门、所缘的色而名转起时,色是一回事,名是另一回事,名与色不相混杂,名空于色,色空于名;然而犹如缘于鼓而有声,名也是缘于色而转起。因此古师们说——

「以触为第五的[诸法],不从眼生起,

不从色,也不从二者之间;

诸有为法缘于因而生起,

犹如鼓被击时的声音。

「以触为第五的[诸法],不从耳生起,

不从声,也不从二者之间……乃至……。

「以触为第五的[诸法],不从鼻生起,

不从香,也不从二者之间……乃至……。

「以触为第五的[诸法],不从舌生起,

不从味,也不从二者之间……乃至……。

「以触为第五的[诸法],不从身生起,

不从所触(phassa),也不从二者之间……乃至……。

「诸有为法不从依处色生起,

也不从诸法处出来;

诸有为法缘于因而生起,

犹如鼓被击时的声音。」

676. Yathā ca daṇḍābhihataṃ bheriṃ nissāya sadde pavattamāne aññā bherī, añño saddo, bherisaddā asammissā, bherī saddena suññā, saddo bheriyā suñño, evamevaṃ vatthudvārārammaṇasaṅkhātaṃ rūpaṃ nissāya nāme pavattamāne aññaṃ rūpaṃ, aññaṃ nāmaṃ, nāmarūpā asammissā, nāmaṃ rūpena suññaṃ, rūpaṃ nāmena suññaṃ, apica kho bheriṃ paṭicca saddo viya rūpaṃ paṭicca nāmaṃ pavattati. Tenāhu porāṇā –
‘‘Na cakkhuto jāyare phassapañcamā,
Na rūpato no ca ubhinnamantarā;
Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā,
Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā.
‘‘Na sotato jāyare phassapañcamā,
Na saddato no ca ubhinnamantarā…pe….
‘‘Na ghānato jāyare phassapañcamā,
Na gandhato no ca ubhinnamantarā…pe….
‘‘Na jivhāto jāyare phassapañcamā,
Na rasato no ca ubhinnamantarā…pe….
‘‘Na kāyato jāyare phassapañcamā,
Na phassato no ca ubhinnamantarā…pe….
‘‘Na vatthurūpā pabhavanti saṅkhatā,
Na cāpi dhammāyatanehi niggatā;
Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā,
Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā’’ti.
677缅 2.232已对照

六百七十七、再者,此中的名是无威力的,不能以自己的威力而转起;它不吃、不喝、不说话、不作威仪。色也是无威力的,不能以自己的威力而转起;因为它没有想吃之欲、没有想喝之欲、没有想说话之欲、没有想作威仪之欲;而是依于名而色转起,依于色而名转起;当名有想吃之欲、想喝之欲、想说话之欲、想作威仪之欲时,色便吃、喝、说话、作威仪。

为阐明这一义,[诸义注师]举出这个譬喻——犹如有一个生盲者与一个跛者(pīṭhasappī)想要往他方去。生盲者对跛者这样说:「喂,我能用脚做脚所当做的事,但我没有眼睛,[用]以看见平坦与不平。」跛者也对生盲者这样说:「喂,我能用眼做眼所当做的事,但我没有脚,[用]以前进或后退。」那生盲者满心欢喜,把跛者扛上肩头。跛者坐在生盲者的肩头上,这样说:「放开左边,取右边;放开右边,取左边。」此中,生盲者也是无威力的、羸弱的,不以自己的威力、自己的力量而行;跛者也是无威力的、羸弱的,不以自己的威力、自己的力量而行;然而他们互相依靠的行走并非不转起。同样,名也是无威力的,不以自己的威力而生起,不在种种作为中转起;色也是无威力的,不以自己的威力而生起,不在种种作为中转起;然而它们互相依靠的生起或转起并非没有。因此这样说——

「不以自己的力量而生,

也不以自己的力量而住;

随顺于他法之力的、

自身羸弱的诸有为[法]而生。

「又从他缘而生,

从他所缘而等起;

这些[法]由所缘与缘、

由他法所生成。

「犹如依靠船,人们在海洋上行;

同样,依靠色,名身而转起。

「又犹如依靠人们,船在海洋上行;

同样,依靠名,色身而转起。

「人与船二者互相依靠,在海洋上行;

如是名与色,二者互相依止。」

如是以种种方法辨定名色的人,克服众生想而立于无痴之地的、对名色的如实见,应知为见清净。「名色差别」也好,「诸行限定」也好,都正是它的增语。

677. Apicettha nāmaṃ nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti, na khādati, na pivati, na byāharati, na iriyāpathaṃ kappeti. Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti. Na hi tassā khāditukāmatā, nāpi pivitukāmatā, na byāharitukāmatā, na iriyāpathaṃ kappetukāmatā, atha kho nāmaṃ nissāya rūpaṃ pavattati, rūpaṃ nissāya nāmaṃ pavattati, nāmassa khāditukāmatāya pivitukāmatāya byāharitukāmatāya iriyāpathaṃ kappetukāmatāya sati rūpaṃ khādati, pivati, byāharati, iriyāpathaṃ kappeti.
Imassa panatthassa vibhāvanatthāya imaṃ upamaṃ udāharanti – yathā jaccandho ca pīṭhasappī ca disāpakkamitukāmā assu, jaccandho pīṭhasappiṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho bhaṇe, sakkomi pādehi pādakaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me cakkhūni yehi samavisamaṃ passeyya’’nti. Pīṭhasappīpi jaccandhaṃ evamāha ‘‘ahaṃ kho bhaṇe, sakkomi cakkhunā cakkhukaraṇīyaṃ kātuṃ, natthi ca me pādāni yehi abhikkameyyaṃ vā paṭikkameyyaṃ vā’’ti. So tuṭṭhahaṭṭho jaccandho pīṭhasappiṃ aṃsakūṭaṃ āropesi. Pīṭhasappī jaccandhassa aṃsakūṭe nisīditvā evamāha ‘‘vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇha, dakkhiṇaṃ muñca vāmaṃ gaṇhā’’ti. Tattha jaccandhopi nittejo dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati, pīṭhasappīpi nittejo dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya gamanaṃ nappavattati, evamevaṃ nāmampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati. Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati, na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati, na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya uppatti vā pavatti vā na hoti. Tenetaṃ vuccati –
‘‘Na sakena balena jāyare,
Nopi sakena balena tiṭṭhare;
Paradhammavasānuvattino,
Jāyare saṅkhatā attadubbalā.
‘‘Parapaccayato ca jāyare,
Paraārammaṇato samuṭṭhitā;
Ārammaṇapaccayehi ca,
Paradhammehi cime pabhāvitā.
‘‘Yathāpi nāvaṃ nissāya, manussā yanti aṇṇave;
Evameva rūpaṃ nissāya, nāmakāyo pavattati.
‘‘Yathā ca manusse nissāya, nāvā gacchati aṇṇave;
Evameva nāmaṃ nissāya, rūpakāyo pavattati.
‘‘Ubho nissāya gacchanti, manussā nāvā ca aṇṇave;
Evaṃ nāmañca rūpañca, ubho aññoññanissitā’’ti.
Evaṃ nānānayehi nāmarūpaṃ vavatthāpayato sattasaññaṃ abhibhavitvā asammohabhūmiyaṃ ṭhitaṃ nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhīti veditabbaṃ. Nāmarūpavavatthānantipi saṅkhāraparicchedotipi etasseva adhivacanaṃ.
已对照

如是,在为令善人愉悦而造的《清净道论》中,

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
已对照

于慧的修习之部,

Paññābhāvanādhikāre
已对照

名为〈见清净的解说〉的

Diṭṭhivisuddhiniddeso nāma
已对照

第十八章[终]。

Aṭṭhārasamo paricchedo.