快乐巴利palinanda.cc

清净道论·卷首 Visuddhimagga · Nidānādikathā

本经目录清净道论(第一册)因缘等论

已对照

清净道论

已对照

(第一册)

(Paṭhamo bhāgo)
1已对照

因缘等论

Nidānādikathā
1.
2缅 1.1已对照

一、

「有慧之人安住于戒,修习心与慧;

热勤(ātāpī)而审慎(nipaka)的比丘,他能解开此缠结。」(《相应部》1.23)

如是,这确是[世尊]所说的。为什么说这个呢?相传,世尊住在舍卫城时,某位天子在夜分来到[世尊处],为根除自己的疑惑——

「内有缠结,外有缠结,众生为缠结所缠;

乔达摩,我就此问你:谁能解开此缠结?」(《相应部》1.23)——

问了这个问题。它的略义是这样的——「缠结(jaṭā)」者:这是罗网般的(jālinī)渴爱的增语。因为它于色等所缘上以由下而上、由上而下之次第一再生起,以其交织之义,犹如竹丛等被称为枝网的缠结[一般],故名「缠结」。而它由于在自己的资具与他人的资具上、自己的自体与他人的自体上、以及内处与外处上生起,故说为「内有缠结、外有缠结」。由那如是生起的缠结而「众生为缠结所缠」。犹如竹等为竹丛的缠结等所缠,同样地,一切这被称为众生聚的众生都被那渴爱之缠结所缠、所缚、所交织——此是其义。而由于如是被缠,「乔达摩,我就此问你(taṃ taṃ gotama pucchāmi)」者:即「所以我问你」。「乔达摩」者:[天子]以姓称呼世尊。「谁能解开此缠结(ko imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ)」者:[天子]问——这样缠住三界而存在的这缠结,谁能解开?谁有能力解开?

而被如是问时,那于一切法中智行无碍、天中之天、诸帝释之超越帝释、诸梵天之超越梵天、以四无畏而无所畏、持十力、具无障碍智、具普眼的世尊,为解答那义,对他——

「有慧之人安住于戒,修习心与慧;

热勤而审慎的比丘,他能解开此缠结。」——

说了这首偈。

Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;
Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭanti. (saṃ. ni. 1.23);
Iti hidaṃ vuttaṃ, kasmā panetaṃ vuttaṃ, bhagavantaṃ kira sāvatthiyaṃ viharantaṃ rattibhāge aññataro devaputto upasaṅkamitvā attano saṃsayasamugghāṭatthaṃ –
Antojaṭā bahijaṭā, jaṭāya jaṭitā pajā;
Taṃ taṃ gotama pucchāmi, ko imaṃ vijaṭaye jaṭanti. (saṃ. ni. 1.23) –
Imaṃ pañhaṃ pucchi. Tassāyaṃ saṅkhepattho – jaṭāti taṇhāya jāliniyā etaṃ adhivacanaṃ. Sā hi rūpādīsu ārammaṇesu heṭṭhupariyavasena punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhena veḷugumbādīnaṃ sākhājālasaṅkhātā jaṭā viyāti jaṭā, sā panesā sakaparikkhāraparaparikkhāresu sakaattabhāvaparaattabhāvesu ajjhattikāyatanabāhirāyatanesu ca uppajjanato antojaṭā bahijaṭāti vuccati. Tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāya jaṭitā pajā. Yathā nāma veḷugumbajaṭādīhi veḷuādayo, evaṃ tāya taṇhājaṭāya sabbāpi ayaṃ sattanikāyasaṅkhātā pajā jaṭitā vinaddhā, saṃsibbitāti attho. Yasmā ca evaṃ jaṭitā. Taṃ taṃ gotama pucchāmīti tasmā taṃ pucchāmi. Gotamāti bhagavantaṃ gottena ālapati. Ko imaṃ vijaṭaye jaṭanti imaṃ evaṃ tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ jaṭaṃ ko vijaṭeyya, vijaṭetuṃ ko samatthoti pucchati.
Evaṃ puṭṭho panassa sabbadhammesu appaṭihatañāṇacāro devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā catuvesārajjavisārado dasabaladharo anāvaraṇañāṇo samantacakkhu bhagavā tamatthaṃ vissajjento –
Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;
Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭanti. –
Imaṃ gāthamāha.
2.
已对照

二、

如今,对于大仙所说的这首偈,

我如实解释它以戒等为区分的义,

在胜者的教法中获得了极难获得的出家之后,

对那摄戒等的、安稳的、通往清净的正直之道,

凡在此不如实了知的人,即使希求清净,

[这些]瑜伽者纵然精勤,也不能证得清净。

为令他们生起愉悦,抉择极清净的、

依止住大寺者说法方式的——

清净道,我将宣说;我恭敬地宣说它时,

一切希求清净的善人们,请[恭敬地]谛听。

Imissā dāni gāthāya, kathitāya mahesinā;
Vaṇṇayanto yathābhūtaṃ, atthaṃ sīlādibhedanaṃ.
Sudullabhaṃ labhitvāna, pabbajjaṃ jinasāsane;
Sīlādisaṅgahaṃ khemaṃ, ujuṃ maggaṃ visuddhiyā.
Yathābhūtaṃ ajānantā, suddhikāmāpi ye idha;
Visuddhiṃ nādhigacchanti, vāyamantāpi yogino.
Tesaṃ pāmojjakaraṇaṃ, suvisuddhavinicchayaṃ;
Mahāvihāravāsīnaṃ, desanānayanissitaṃ.
Visuddhimaggaṃ bhāsissaṃ, taṃ me sakkacca bhāsato;
Visuddhikāmā sabbepi, nisāmayatha sādhavoti.
3已对照

三、此中,「清净(visuddhi)」者:应知是离一切垢、究竟清净的涅槃。通往那清净的道,[故为]「清净道(visuddhimagga)」。「道(magga)」者:称为证得的方便。「我将宣说那清净道」——此是其义。

3. Tattha visuddhīti sabbamalavirahitaṃ accantaparisuddhaṃ nibbānaṃ veditabbaṃ. Tassā visuddhiyā maggoti visuddhimaggo. Maggoti adhigamūpāyo vuccati. Taṃ visuddhimaggaṃ bhāsissāmīti attho.
已对照

而这清净道,有处只依观而教说。即如所说——

So panāyaṃ visuddhimaggo katthaci vipassanāmattavaseneva desito. Yathāha –
已对照

「当以慧照见『一切行是无常的』之时,

‘‘Sabbe saṅkhārā aniccāti, yadā paññāya passati;
已对照

于是他厌离于苦,这是清净之道。」(《法句》277)

Atha nibbindati dukkhe, esa maggo visuddhiyā’’ti. (dha. pa. 277);
已对照

有处依禅与慧[而教说]。即如所说——

Katthaci jhānapaññāvasena. Yathāha –
已对照

「凡于其中有禅与慧者,他确实已接近涅槃。」(《法句》372)

‘‘Yamhi jhānañca paññā ca, sa ve nibbānasantike’’ti. (dha. pa. 372);
已对照

有处依业等[而教说]。即如所说——

Katthaci kammādivasena. Yathāha –
缅 1.3已对照

「业与明与法,戒、最上之活命;

‘‘Kammaṃ vijjā ca dhammo ca, sīlaṃ jīvitamuttamaṃ;
已对照

众生由此得清净,不由种姓或财富。」(《中部》3.387;《相应部》1.48)

Etena maccā sujjhanti, na gottena dhanena vā’’ti. (ma. ni. 3.387; saṃ. ni. 1.48);
已对照

有处依戒等[而教说]。即如所说——

Katthaci sīlādivasena. Yathāha –
已对照

「常时具戒、有慧、善得定,

‘‘Sabbadā sīlasampanno, paññavā susamāhito;
已对照

发起精进、自策励者,渡过难渡的暴流。」(《相应部》1.96)

Āraddhavīriyo pahitatto, oghaṃ tarati duttara’’nti. (saṃ. ni. 1.96);
已对照

有处依念处等[而教说]。即如所说——

Katthaci satipaṭṭhānādivasena. Yathāha –
已对照

「诸比丘,此是唯一之道,为令众生清净……乃至……为现证涅槃,此即四念处。」(《长部》2.373)

‘‘Ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā…pe… nibbānassa sacchikiriyāya, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (dī. ni. 2.373).
已对照

于正勤等也是这个方式。而在这一问题的解答中,[清净道]是依戒等而教说的。

Sammappadhānādīsupi eseva nayo. Imasmiṃ pana pañhābyākaraṇe sīlādivasena desito.
4缅 1.4已对照

四、此中这是略释——「安住于戒(sīle patiṭṭhāya)」者:即立于戒;而此中唯有正在圆满戒者,才被说为「立于戒」。所以,此中之义是:以圆满戒而安住于戒。「人(naro)」者:即众生。「有慧(sapañño)」者:即以由业所生的三因结生[所具]之慧而为有慧者。「修习心与慧(cittaṃ paññañca bhāvayaṃ)」者:即既修习定,又修习观。因为此处以「心」为标目指出定,而以「慧」之名[指出]观。「热勤(ātāpī)」者:即具精进者。因为精进以烧灼、煎熬诸烦恼之义而说为「热(ātāpa)」,他有此[热],故为「热勤」。「审慎(nipako)」者:所谓审慎(nepakka)即是慧,义即具备它。以此语显示遍持慧(pārihārikapaññā)。因为在这一问题的解答之中,慧出现了三次:此中第一次是生[得]慧(jātipaññā),第二次是观慧,第三次是引导一切事务的遍持慧。于轮回中见怖畏,故为「比丘(bhikkhu)」。「他能解开此缠结(so imaṃ vijaṭaye jaṭaṃ)」者:即具足这戒、这以心为标目所指出的定、这三种慧以及这热勤——[具足]这六法的比丘。犹如有人立于地上,举起磨得锋利的刀而解开巨大的竹丛;同样地,[他]安住于戒之地,以精进力所提持的遍持慧之手,举起于定石上磨得锋利的观慧之刀,便能解开、斩断、破裂一切落于自身相续中的渴爱之缠结。而他在道的刹那,名为解开那缠结;在果的刹那,缠结已解者成为含天的世间的最上应施者。所以世尊说——

4. Tatrāyaṃ saṅkhepavaṇṇanā – sīle patiṭṭhāyāti sīle ṭhatvā, sīlaṃ paripūrayamānoyeva cettha sīle ṭhitoti vuccati. Tasmā sīlaparipūraṇena sīle patiṭṭhahitvāti ayamettha attho. Naroti satto. Sapaññoti kammajatihetukapaṭisandhipaññāya paññavā. Cittaṃ paññañca bhāvayanti samādhiñceva vipassanañca bhāvayamāno, cittasīsena hettha samādhi niddiṭṭho. Paññānāmena ca vipassanāti. Ātāpīti vīriyavā. Vīriyañhi kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena ātāpoti vuccati. Tadassa atthīti ātāpī. Nipakoti nepakkaṃ vuccati paññā, tāya samannāgatoti attho. Iminā padena pārihārikapaññaṃ dasseti. Imasmiñhi pañhābyākaraṇe tikkhattuṃ paññā āgatā. Tattha paṭhamā jātipaññā, dutiyā vipassanāpaññā, tatiyā sabbakiccapariṇāyikā pārihārikapaññā. Saṃsāre bhayaṃ ikkhatīti bhikkhu. So imaṃ vijaṭaye jaṭanti so iminā ca sīlena iminā ca cittasīsena niddiṭṭhasamādhinā imāya ca tividhāya paññāya iminā ca ātāpenāti chahi dhammehi samannāgato bhikkhu. Seyyathāpi nāma puriso pathaviyaṃ patiṭṭhāya sunisitaṃ satthaṃ ukkhipitvā mahantaṃ veḷugumbaṃ vijaṭeyya, evameva sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya samādhisilāyaṃ sunisitaṃ vipassanāpaññāsatthaṃ vīriyabalapaggahitena pārihārikapaññāhatthena ukkhipitvā sabbampi taṃ attano santāne patitaṃ taṇhājaṭaṃ vijaṭeyya sañchindeyya sampadāleyya. Maggakkhaṇe panesa taṃ jaṭaṃ vijaṭeti nāma. Phalakkhaṇe vijaṭitajaṭo sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hoti. Tenāha bhagavā –
已对照

「有慧之人安住于戒,修习心与慧;

‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;
已对照

热勤而审慎的比丘,他能解开此缠结。」(《相应部》1.23)

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti. (saṃ. ni. 1.23);
5缅 1.5已对照

五、此中,他由于哪一种慧而被说为「有慧」,在那[慧]上,他没有应作的;因为那[慧]单凭宿业的威力就已为他成就了。而在「热勤而审慎(ātāpī nipako)」这里,他应依所说的精进而成为恒常作者,依慧而成为正知作者,安住于戒,修习依心与慧而说的止与观——世尊在此以戒、定、慧之门显示这清净道。

因为至此便显明了:三学、三善的教法、三明等的亲依止、避开二边与奉行中道之行、超越恶趣等的方便、以三种方式舍断烦恼、违犯等的对治、三种杂染的净除,以及须陀洹等之性的原因。

如何呢?因为此中以戒显明了增上戒学,以定[显明了]增上心学,以慧[显明了]增上慧学。

又以戒显明了教法的初善性。因为由「诸善法的初是什么?即极清净的戒」(《相应部》5.369)之语,以及「一切恶莫作」(《长部》2.90)等语,戒是教法之初;而它是善的,因为它带来无追悔等功德。以定显明了中善性。因为由「具足于诸善」(《长部》2.90)等语,定在教法之中;而它是善的,因为它带来神变等功德。以慧显明了教法的后善性。因为由「净化自己心,此是诸佛教」(《长部》2.90)之语,又由于慧为最上,慧是教法之后;而它是善的,因为它带来于可喜、不可喜中的如如不动之性(tādibhāva)。

「犹如坚实的岩石,不为风所动摇;

如是于毁谤与称赞,智者们不动摇。」(《法句》81)——

因为这已被说过。

同样,以戒显明了[成为]三明者的亲依止;因为依于戒的成就,[人]得达三明,不超过于此。以定显明了[成为]六神通者的亲依止;因为依于定的成就,[人]得达六神通,不超过于此。以慧显明了无碍解之区分的亲依止;因为依于慧的成就,[人]得达四无碍解,而不以其他原因。

又以戒显明了对称为欲乐之乐的实践之边的避开,以定[显明了]对称为自苦的实践之[边]的[避开]。以慧显明了对中道之行的奉行。

同样,以戒显明了超越恶趣的方便,以定[显明了]超越欲界的方便,以慧[显明了]超越一切有的方便。

又以戒显明了依彼分舍断而有的烦恼的舍断,以定[显明了]依镇伏舍断而有的,以慧[显明了]依正断舍断而有的。

同样,以戒显明了诸烦恼之违犯的对治,以定[显明了]缠的对治,以慧[显明了]随眠的对治。

又以戒显明了恶行杂染的净除,以定[显明了]渴爱杂染的净除,以慧[显明了]见杂染的净除。

同样,以戒显明了须陀洹、斯陀含之性的原因,以定[显明了]阿那含之性的[原因],以慧[显明了]阿罗汉果的[原因]。因为须陀洹被说为「于诸戒是作圆满者」(《增支部》3.87),斯陀含也如是。而阿那含[被说为]「于定是作圆满者」(《增支部》3.87)。而阿罗汉[被说为]「于慧是作圆满者」(《增支部》3.87)。

如是,至此便显明了:三学、三善的教法、三明等的亲依止、避开二边与奉行中道之行、超越恶趣等的方便、以三种方式舍断烦恼、违犯等的对治、三种杂染的净除,以及须陀洹等之性的原因——这九种,以及其他如此的功德三法。

5. Tatrāyaṃ yāya paññāya sapaññoti vutto, tatrāssa karaṇīyaṃ natthi. Purimakammānubhāveneva hissa sā siddhā. Ātāpī nipakoti ettha vuttavīriyavasena pana tena sātaccakārinā paññāvasena ca sampajānakārinā hutvā sīle patiṭṭhāya cittapaññāvasena vuttā samathavipassanā bhāvetabbāti imamatra bhagavā sīlasamādhipaññāmukhena visuddhimaggaṃ dasseti.
Ettāvatā hi tisso sikkhā, tividhakalyāṇaṃ sāsanaṃ, tevijjatādīnaṃ upanissayo, antadvayavajjanamajjhimapaṭipattisevanāni, apāyādisamatikkamanupāyo, tīhākārehi kilesappahānaṃ, vītikkamādīnaṃ paṭipakkho, saṃkilesattayavisodhanaṃ, sotāpannādibhāvassa ca kāraṇaṃ pakāsitaṃ hoti.
Kathaṃ? Ettha hi sīlena adhisīlasikkhā pakāsitā hoti, samādhinā adhicittasikkhā, paññāya adhipaññāsikkhā.
Sīlena ca sāsanassa ādikalyāṇatā pakāsitā hoti. ‘‘Ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddha’’nti (saṃ. ni. 5.369) hi vacanato, ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti (dī. ni. 2.90) ādivacanato ca sīlaṃ sāsanassa ādi, tañca kalyāṇaṃ, avippaṭisārādiguṇāvahattā. Samādhinā majjhekalyāṇatā pakāsitā hoti. ‘‘Kusalassa upasampadā’’ti (dī. ni. 2.90) ādivacanato hi samādhi sāsanassa majjhe, so ca kalyāṇo, iddhividhādiguṇāvahattā. Paññāya sāsanassa pariyosānakalyāṇatā pakāsitā hoti. ‘‘Sacittapariyodāpanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti (dī. ni. 2.90) hi vacanato, paññuttarato ca paññā sāsanassa pariyosānaṃ, sā ca kalyāṇaṃ, iṭṭhāniṭṭhesu tādibhāvāvahanato.
‘‘Selo yathā ekaghano, vātena na samīrati;
Evaṃ nindāpasaṃsāsu, na samiñjanti paṇḍitā’’ti. (dha. pa. 81); –
Hi vuttaṃ.
Tathā sīlena tevijjatāya upanissayo pakāsito hoti. Sīlasampattiñhi nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, na tato paraṃ. Samādhinā chaḷabhiññatāya upanissayo pakāsito hoti. Samādhisampadañhi nissāya cha abhiññā pāpuṇāti, na tato paraṃ. Paññāya paṭisambhidāpabhedassa upanissayo pakāsito hoti. Paññāsampattiñhi nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇāti, na aññena kāraṇena.
Sīlena ca kāmasukhallikānuyogasaṅkhātassa antassa vajjanaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā attakilamathānuyogasaṅkhātassa. Paññāya majjhimāya paṭipattiyā sevanaṃ pakāsitaṃ hoti.
Tathā sīlena apāyasamatikkamanupāyo pakāsito hoti, samādhinā kāmadhātusamatikkamanupāyo, paññāya sabbabhavasamatikkamanupāyo.
Sīlena ca tadaṅgappahānavasena kilesappahānaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā vikkhambhanappahānavasena, paññāya samucchedappahānavasena.
Tathā sīlena kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkho pakāsito hoti, samādhinā pariyuṭṭhānapaṭipakkho, paññāya anusayapaṭipakkho.
Sīlena ca duccaritasaṃkilesavisodhanaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ, paññāya diṭṭhisaṃkilesavisodhanaṃ.
Tathā sīlena sotāpannasakadāgāmibhāvassa kāraṇaṃ pakāsitaṃ hoti, samādhinā anāgāmibhāvassa, paññāya arahattassa. Sotāpanno hi ‘‘sīlesu paripūrakārī’’ti (a. ni. 3.87) vutto, tathā sakadāgāmī. Anāgāmī pana ‘‘samādhismiṃ paripūrakārī’’ti (a. ni. 3.87). Arahā pana ‘‘paññāya paripūrakārī’’ti (a. ni. 3.87).
Evaṃ ettāvatā tisso sikkhā, tividhakalyāṇaṃ sāsanaṃ, tevijjatādīnaṃ upanissayo, antadvayavajjanamajjhimapaṭipattisevanāni, apāyādisamatikkamanupāyo, tīhākārehi kilesappahānaṃ, vītikkamādīnaṃ paṭipakkho, saṃkilesattayavisodhanaṃ, sotāpannādibhāvassa ca kāraṇanti ime nava, aññe ca evarūpā guṇattikā pakāsitā hontīti.